T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
84
ISSN:3030-3613
ELEKTROMANTAJ ISHLARINI BAJARISHDA YANGI INNОVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
:
TARMOQ XAVFSIZLIGINI
TA’MINLASHDA ELEKTROMONTYORNING ROLI
Sulaymonova Maxmudaxon Abdumanopova
Andijon tumani 3 -son politexnikumi ishlab chiqarish ta'lim ustasi.
Annotatsiya:
Maqolada tarmoq xavfsizligini ta’minlashda elektromontyorning
roli va
elektromantaj ishlarini bajarishda yangi innоvatsion texnologiyalardan
foydalanish masalasi yoritilgan. Maqolada elektromontyorlarning nafaqat elektr
tarmoqlarini o‘rnatish va ta'mirlash, balki tarmoqning uzluksiz va xavfsiz ishlashini
ta’minlashdagi mas'uliyatlari, yangi texnologiyalarni integratsiya qilish va xavfsizlikni
nazorat qilishdagi o‘rni batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, maqola
elektromontyorlarning
zamonaviy
texnologiyalardan
samarali
foydalanishi,
malakasini oshirishi va doimiy ravishda yangi xavfsizlik standartlariga moslashishi
zarurligini ko‘rsatadi. Tarmoq xavfsizligini ta’minlashda elektromontyorlarning ilg'or
innovatsion texnologiyalarni qo‘llash va tizimlarni monitoring qilish orqali xavf-
xatarlarni kamaytirishga bo‘lgan hissasi ham yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Kasb, elektromantyor, zamonaviy dastur, axborot, texnalogiya,
xavfsizlik, kompetensiya, kvalifikatsiya, mutaxassislik, malaka talabi, o’quv dasturi,
ta’lim dasturlari.
KIRISH
Professional ta'lim muassasalari uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2020 yil 31 dekabrdagi PQ-4939-son qarorida belgilangan vazifalar ya'ni professional
ta'lim muassasalarining ta'lim dasturlarini kasbiy standartlar asosida ishlab chiqishni
samarali tashkil etish maqsadida Oliy ta’lim fan va innovatsiyalar vazirligi Professional
ta’limni rivojlantirish instituti hamda professional ta’lim muassasa o’qituvchilari va
ishlab chiqarish ta’lim ustalari hamkorlikda namunaviy o’quv rejalar, malaka talab va
o’quv dasturlari ishlab chiqilmoqda. Ta'lim dasturi kasbiy standart asosida ishlab
chiqiladi. Shu tariqa, ish beruvchilarning mutaxassislarga qo‘yiladigan malaka
talablari bo‘yicha qarashlari ish beruvchilar tomonidan ishlab chiqilgan kasbiy
standartda o‘z aksini topadi. Shu bilan birga, ta'lim dasturini ishlab chiqishning bir
qismi sifatida ish beruvchilar uchun, xususan, ish joyida o‘qitish natijalari va
mazmunini aniqlash va unga pedagogik yondashuv to‘g‘risida konsultatsiyalar tashkil
etish zarur bo‘ladi. Shu bilan birga, korxonalardagi real imkoniyatlarni hisobga olish
kerak bo‘ladi. Zamonaviy dunyoda elektr ta'minoti tizimlariga bo'lgan talablar tobora
ortib bormoqda. Yangi asbob-uskunalar paydo bo'lishi, elektr energiyasini ishlab
chiqarish va uzatishning turli usullari, ayniqsa noan'anaviy usullarning ixtiro qilinishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
85
ISSN:3030-3613
bilan ko'plab tizimlar beqaror ishlashi mumkin va ularning barchasi mavjud vaziyatni
doimiy nazorat qilishni talab qiladi. Elektr ta'minoti tizimlarini optimallashtirishda
yangi zamonaviy usullarni joriy qilinmoqda. Mexanizatsiyalash va aqlli tarmoqlarni
elektr ta'minoti tizimlariga integratsiyalash kabi eng yangi innovatsion texnologiya va
texnikani qo'llash orqali tizimning quvvatini muvaffaqiyatli boshqarish, energiyani
xavfsizlik talablariga muvofiq taqsimlash va ortiqcha yuklanishning oldini olish
mumkin. Bu energiyani tejash va tarmoqdagi yukni kamaytirish imkonini beradi,
ayniqsa maksimal iste'mol davrida, elektr ta'minoti tizimlarini avtomatik boshqarish va
boshqarishdan foydalanish tizimning yuqori samaradorligiga erishish va energiya
yo'qotishlarini kamaytirish imkonini beradi.
Elektr tarmoqlari orqali uzluksiz energiya ta’minoti nafaqat iqtisodiyotning
samarali ishlashini, balki aholi xavfsizligini ta’minlashni ham kafolatlaydi. Shu bilan
birga, elektr tarmoqlarining to‘g'ri ishlashini ta’minlash va ularning xavfsizligini
nazorat qilish alohida ahamiyatga ega. Elektr tarmoqlarining ishlashi, ularning
xavfsizligi va uzluksizligini ta’minlash uchun elektromontyorlar muhim rol o‘ynaydi.
Elektromontyorlar nafaqat elektr tizimlarini o‘rnatish va ta'mirlash, balki tarmoq
xavfsizligini ta’minlash, nosozliklarni aniqlash va ularni bartaraf etishda ham faoliyat
yuritadilar. Elektr tizimlarining ishlashini, xavfsizligini va barqarorligini ta’minlashda
elektromontyorlarning mas'uliyati oshib bormoqda, chunki texnologiyalar rivojlanib,
tarmoqlarni boshqarishning yangi, yanada murakkab usullari va qurilmalari joriy
etilmoqda. Shu bois, elektromontyorning tarmoq xavfsizligini ta’minlashdagi roli
yanada dolzarb bo‘lib, texnik xizmat, profilaktika va texnologik yangiliklarni
amaliyotda qo‘llashni talab qilmoqda.Tarmoq xavfsizligi – bu elektr tizimlarining
barcha komponentlarining xavfsiz va samarali ishlashini ta’minlashga qaratilgan
jarayonlar majmui. Bu, o‘z navbatida, izolyatsiya tizimlaridan tortib, yuqori
texnologiyali monitoring va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarigacha bo‘lgan
keng ko‘lamli masalalarni o‘z ichiga oladi. Elektr tarmoqlarida yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan muammolarni oldini olish va tezkor ravishda bartaraf etish zarur. Tarmoqda
yuzaga keladigan har qanday nosozlik yoki xavfli holat nafaqat tizimni to‘xtatishga,
balki odamlar uchun ham xavf tug'dirishi mumkin. Elektromontyorlar bu jarayonlarda
asosiy vazifani bajaradilar. Ular o‘rnatish, texnik xizmat ko‘rsatish, nosozliklarni
aniqlash va tizimni xavfsiz ishlashini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydilar.
Elektromontyorlarning malakasi va bilimlari, shuningdek, xavfsizlik texnikalariga
rioya qilishlari, tarmoqni ishlatishdagi samaradorlikni oshirishga va nosozliklarni
oldini olishga yordam beradi. Shu bilan birga, tarmoq xavfsizligi va
elektromontyorlarning roli doimiy ravishda o‘zgarib borayotgan texnologiyalar bilan
birga rivojlanmoqda. Yangi avtomatlashtirilgan tizimlar, aqlli qurilmalar, va IoT
(Internet of Things) texnologiyalari tarmoqni boshqarishda samaradorlikni oshiradi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
86
ISSN:3030-3613
ammo ularni xavfsiz ishlashi uchun elektromontyorlar o‘z malakalarini va bilimlarini
muntazam ravishda yangilab turishlari zarur.
Tarmoq xavfsizligi – bu nafaqat tizimning uzluksiz ishlashini ta’minlash, balki
elektr energiyasining yetkazib berish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
xavflardan himoyalanishni ham o‘z ichiga oladi. Tarmoq xavfsizligini ta’minlashda bir
nechta asosiy elementlar mavjud, ular quyidagilardan iborat:
Izolyatsiya – bu elektr tizimlarida elektr toki yoki qisqa tutashuvlardan
himoyalanishning eng asosiy usulidir. Elektromontyorlar, tizimda izolyatsiya
materiallarining sifatini tekshirish, yangilash va mustahkamlash orqali tarmoq
xavfsizligini ta’minlaydilar. Yaxshi o‘rnatilgan izolyatsiya, yong'in xavfini
kamaytiradi va elektr toki bilan uzilishlarning oldini oladi. Masalan, simlarning to‘g'ri
izolyatsiyalanishi yoki transformatorlarning izolyatsiya himoyasi, tarmoqni xavfsiz
ishlashini ta’minlaydi. Elektr tarmoqlarida «yerga ulash» tizimi muhim ahamiyatga
ega, chunki bu tizim ortiqcha toklarni erga uzatadi va himoya mexanizmi sifatida
ishlaydi. Elektromontyorlar elektr tizimlarining erga ulash tizimlarining to‘g'ri
ishlashini nazorat qilishlari kerak. Tarmoqda yuzaga kelgan ortiqcha toklar va qisqa
tutashuvlar yerga uzatilmasa, tizimda jiddiy nosozliklar va xavfli holatlar yuzaga
kelishi mumkin. Zamonaviy tarmoqlarda avtomatik monitoring tizimlari muhim rol
o‘ynaydi. Bu tizimlar yordamida elektr tarmog'ining holati haqidagi barcha
ma'lumotlar real vaqt rejimida kuzatiladi. Elektromontyorlar avtomatik himoya
tizimlarining to‘g'ri ishlashini ta’minlaydilar. Bunday tizimlar qisqa tutashuv yoki
ortiqcha toklarni aniqlash va ular yuzaga kelganidan keyin avtomatik ravishda tizimni
o‘chirish imkoniyatini beradi. Bu xavfsizlikni ta’minlashda samarali usul hisoblanadi,
chunki tizimni qo‘lda nazorat qilish o‘rniga avtomatik tizim tezkor va samarali tarzda
javob beradi. Tarmoq xavfsizligini ta’minlashda elektromontyorlarning roli katta.
Ularning vazifalari faqat elektr tizimlarini o‘rnatish va ta'mirlash bilan cheklanmaydi.
Quyida elektromontyorlarning asosiy vazifalari keltirilgan. Tarmoqning xavfsiz
ishlashini ta’minlash uchun muntazam texnik xizmat ko‘rsatish va profilaktik
tekshiruvlar o‘tkazish zarur. Elektromontyorlar elektr tarmog'ining barcha qismlarini,
shu jumladan izolyatsiya materiallarini, himoya qurilmalarini, kontaktlarni, va boshqa
tizim elementlarini tekshiradilar. Bu tekshiruvlar tarmoqdagi nosozliklarni erta
aniqlash va oldini olishga yordam beradi. Shuningdek, tarmoqni modernizatsiya qilish,
eskirgan va kam ishlov berilgan qismlarni yangilash muhimdir. Zamonaviy
tarmoqlarda yangi texnologiyalarni joriy etish tarmoq xavfsizligini ta’minlashda
samarali yordam beradi. Masalan, aqlli tarmoqlar (smart grids), Internet of Things
(IoT) texnologiyalari va yuqori samarali monitoring tizimlari yordamida tizimlar
yanada xavfsiz va ishonchli ishlashi mumkin. Elektromontyorlar yangi
texnologiyalarni o‘rnatish, sozlash va ularni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydilar.
Aqlli tarmoqlar: Elektr energiyasini samarali taqsimlash va ishlatish imkonini beruvchi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
87
ISSN:3030-3613
tizimlar hisoblanadi. Bu tizimlar tarmoqning holatini real vaqt rejimida kuzatadi va
imkoniyatlarga qarab energiya taqsimotini optimallashtiradi.
IoT texnologiyalari: IoT qurilmalari yordamida tarmoqni monitoring qilish va
nosozliklarni aniqlashni avtomatlashtirish mumkin. Elektromontyorlar bu qurilmalarni
sozlash va ularni tarmoqga integratsiya qilishda ishtirok etadilar. Xavfsizlik
qoidalariga to‘liq rioya qilish elektromontyorlarning asosiy vazifalaridan biridir. Har
bir elektr tarmog'ida xavfsizlikni ta’minlash uchun belgilangan qoidalar, texnik
standatlar va normativ hujjatlar mavjud. Elektromontyorlar bu qoidalarga amal qilgan
holda, tarmoqni o‘rnatish, ta'mirlash va nazorat qilish ishlarini amalga oshiradilar.
Masalan, o‘rnatilgan himoya tizimlarini tekshirish, izolyatsiya materiallarini
yangilash, va energiya uzatish liniyalarini xavfsiz holatda saqlash – bu barcha ishlar
xavfsizlikning ta’minlanishiga yordam beradi. Zamonaviy tarmoq xavfsizligi
texnologiyalari elektromontyorlarning ishini osonlashtiradi va samarali qiladi. Ba'zi
zamonaviy xavfsizlik texnologiyalariga quyidagilar kiradi: Avtomatik boshqaruv
tizimlari (SCADA) tarmoqni real vaqt rejimida monitoring qilishga imkon beradi. Bu
tizimlar orqali elektromontyorlar tarmoqning holatini uzluksiz kuzatib borishlari
mumkin. SCADA tizimi orqali tizimda yuzaga kelgan har qanday nosozliklarni tezda
aniqlash va bartaraf etish mumkin. IoT texnologiyalari yordamida elektr tizimlarining
barcha qismlari bir-biri bilan bog'lanib, birgalikda ishlaydi. Masalan, aqlli simlar,
sensörlar va monitoring qurilmalari yordamida tarmoqdagi har bir elementning holati
nazorat qilinadi. Elektromontyorlar bu tizimlarning to‘g'ri ishlashini nazorat qilish va
nosozliklarni tezda bartaraf etish uchun zarur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari
kerak. Yangi avlod himoya qurilmalari, masalan, oqim o‘lchagichlar, qorishma tok
himoya relélar, va xavfsizlikni ta’minlovchi boshqa qurilmalar elektromontyorlarga
tarmoq xavfsizligini ta’minlashda yordam beradi. Bu qurilmalar ortiqcha tokni tezda
aniqlaydi va tizimni himoya qiladi. Elektromontyorlar tarmoq xavfsizligini ta’minlash
uchun yuqori malakaga ega bo‘lishlari zarur. Ularning bilimlari nafaqat texnik
aspektlarga, balki xavfsizlikni ta’minlashda so‘nggi yangiliklarga moslashish
imkoniyatlarini ham o‘z ichiga olishi kerak. Muntazam malaka oshirish kurslari,
zamonaviy texnologiyalarni o‘rganish va amaliy mashg'ulotlar elektromontyorlarni
xavfsizlikni ta’minlashda samarali ishlash uchun tayyorlaydi.
XULOSA
Tarmoq xavfsizligi – bu zamonaviy elektr tizimlarining samarali ishlashi va
xavfsizligini ta’minlashning asosiy omili bo‘lib, bu jarayon nafaqat texnik, balki
ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ham muhimdir. Elektr tarmoqlari butun jamiyatning
hayoti va faoliyatini ta’minlashda markaziy o‘rin tutadi. Shunday qilib, tarmoq
xavfsizligini ta’minlashda elektromontyorlarning roli nihoyatda katta va ularning
vazifalari doimiy ravishda kengayib bormoqda. Elektromontyorlar faqat elektr
tizimlarini o‘rnatish va ta'mirlash bilan cheklanmay, balki tarmoqning uzluksiz va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
88
ISSN:3030-3613
xavfsiz ishlashini ta’minlash, tizimlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nosozliklarni
aniqlash va ularni bartaraf etish, shuningdek, yangi texnologiyalarni integratsiya qilish
kabi mas'uliyatli ishlarni bajaradilar. Tarmoq xavfsizligini ta’minlashda
elektromontyorlarning asosiy roli izolyatsiya tizimlarini o‘rnatish, himoya
mexanizmlarini sozlash va tarmoq holatini real vaqt rejimida monitoring qilishda
namoyon bo‘ladi. Ularning ishi nafaqat texnik jihatlarni nazorat qilish, balki
muammolarni oldini olish va samarali ishlash uchun zarur texnologiyalarni o‘rnatish
va rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. Elektr tizimlarining xavfsizligi tarmoqning
samarali ishlashiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi va bu o‘z navbatida iqtisodiyotning barcha
sohalarini, shu jumladan sanoatni, transportni, kommunikatsiyalarni va kundalik
hayotni ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda tarmoq xavfsizligini
ta’minlashda yangi texnologiyalar, masalan, aqlli tarmoqlar (smart grids), Internet of
Things (IoT) va avtomatik boshqaruv tizimlari muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy
texnologiyalar yordamida tarmoqni yanada samarali va xavfsiz boshqarish mumkin.
Bu texnologiyalar elektromontyorlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi, ammo shu
bilan birga ulardan yuqori malakali va doimiy ravishda o‘zgarib boradigan
texnologiyalarni o‘rganish talab etiladi. Elektr tizimlaridagi har qanday nosozlik yoki
xavfli holatlarni tezda aniqlash va bartaraf etish uchun elektromontyorlarning
zamonaviy texnologiyalarni va xavfsizlikni ta’minlashni chuqur tushunishlari zarur.
Elektromontyorlarning vazifalari faqat elektr tarmoqlarini ta'mirlash va o‘rnatish bilan
cheklanib qolmay, balki xavfsizlikni nazorat qilish, tizimni optimallashtirish va yangi
texnologiyalarni integratsiya qilish bilan bog'liq ko‘plab mas'uliyatlarni ham o‘z ichiga
oladi. Tarmoqni himoya qilishda elektromontyorlar nafaqat texnik bilimlar, balki
xavfsizlik va ehtiyotkorlikka oid ko‘nikmalarga ham ega bo‘lishlari kerak. Ular
tarmoqni doimiy ravishda monitoring qilish, xavf-xatarlarni aniqlash va tizimni qayta
sozlash orqali xavfsizlikni ta’minlaydilar.Shuningdek, elektromontyorlarning
professional malakasi va doimiy ravishda malaka oshirish kurslarida qatnashish
zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. Tarmoq xavfsizligi uchun zarur bo‘lgan
bilimlarni muntazam yangilash, zamonaviy texnologiyalarni va xavfsizlikni
ta’minlashdagi so‘nggi yutuqlarni o‘rganish elektromontyorlarni tarmoq xavfsizligini
ta’minlashning samarali vositalariga aylantiradi. Xulosa qilib aytganda,
elektromontyorlar tarmoq xavfsizligini ta’minlashda katta mas'uliyatni o‘z
zimmalariga olgan va muhim rol o‘ynaydigan mutaxassislardir. Ularning bilimlari,
tajribalari va malakalari tarmoqni xavfsiz va samarali ishlashini ta’minlashda asosiy
omil bo‘lib, ularning kasbiy tayyorgarligi jamiyatning xavfsizligini ta’minlashga
bevosita ta'sir qiladi. Shuning uchun, elektromontyorlarning malakasini oshirish,
ularning bilimlarini yangilash va zamonaviy texnologiyalar bilan tanishtirish bugungi
kunda muhim zaruratga aylangan. Tarmoq xavfsizligi – bu faqat texnik masala emas,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
89
ISSN:3030-3613
balki jamiyat va iqtisodiyotning barqaror ishlashini ta’minlashdagi ijtimoiy
mas'uliyatdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Расулов Э.Н.,. Бегимқулов У.Ш. Квант физикаси II қисм «Фан ». 2009. 6–48-
б.
2.
Тарасов Л.В. Современная физика в средней школе.– М.: Наука, 1985.–175 с.
3.
Худойберганов А.М., Маҳмудов А.А. Атом физикаси. –Тошкент, Наврўз,
2018. – 252 б.
4.
Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific
researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.
