T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
38
ISSN:3030-3613
TASHQI MEHNAT MIGRANT OILALARIDA QADRIYATLAR
O
‘
ZGARISHINING IJTIMOIY -PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI
Nilufar Boshmonova Bahromovna
Samarqand viloyati Ishtixon tumani,10-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot tashqi mehnat migratsiyasiga duchor bo‘lgan
oilalarda anʼanaviy qadriyatlar tizimining o‘zgarishiga taʼsir etuvchi ijtimoiy-
psixologik omillarni tahlil qiladi. Migrant oilalar uchun kengaygan global migratsiya
jarayonlari oila aʼzolarining psixologik holati, ijtimoiy munosabatlari va madaniy
identifikatsiyasida izchil o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, migratsiya oila ichidagi gender rollari, bolalar tarbiyasi, maʼnaviyat va
oilaviy birdamlik kabi qadriyatlarni deformatsiyalashuviga olib keladi. Bu jarayon
migratsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy sabablari, jumladan, moddiy qiyinchiliklar, huquqiy
himoyaning etishmasligi va ijtimoiy reintegratsiya muammolari bilan chambarchas
bog‘liq. Maqolada, shuningdek, O‘zbekiston kontekstida migrant oilalarni qo‘llab-
quvvatlashning hukumat siyosati va ijtimoiy dasturlar samaradorligi baholanadi.
Kalit so
‘
zlar:
Tashqi mehnat migratsiyasi, oilaviy qadriyatlar, ijtimoiy-
psixologik determinantlar, migratsiya oqibatlari, O‘zbekiston, oila deformatsiyas.
Kirish
XXI asrda global migratsiya jarayonlari O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlarda ijtimoiy tuzilmalarning tub o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Aholining
34% dan ortig‘i yoshlar tashkil etgan O‘zbekistonda mehnat migratsiyasi oilalar uchun
moddiy barqarorlik manbai bo‘lsa-da, uzoq muddatli psixologik va ijtimoiy oqibatlarni
keltirib chiqaradi. Migrant oilalarda qadriyatlar o‘zgarishi, asosan, quyidagi
determinantlar bilan bog‘liq:
1. Oila aʼzolarining uzoq muddatli ajralishi – bu bolalarning tarbiyasida ota-ona
figurasi yetishmasligi, nikoh munosabatlarining susayishi.
2. Madaniy moslashuv stressi – yangi muhitda mehnat qiluvchi migrantlarning
anʼanaviy qadriyatlarni saqlash va yangi norma bilan muvozanatlashtirishga urinishi.
3. Ijtimoiy himoyaning etishmasligi – migrantlarning huquqlarini himoya
qiluvchi qonunlar va sug‘urta tizimlarining noyetarligi . So‘nggi yillarda
O‘zbekistonda migratsiya siyosatiga gumanitar jihatdan alohida e’tibor berilmoqda.
Bugungi kunda mamlakatimizda fuqarolar uchun migratsiya jarayoni xavfsiz, qonuniy
va qulay bo‘lishiga qaratilgan o‘ziga xos mexanizm ishlab chiqilgan bo‘lib, u uchta
asosiy yo‘nalishni o‘z ichiga oladi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
39
ISSN:3030-3613
1. Fuqarolarni chet elda vaqtincha mehnat migranti sifatida chiqishiga
tayyorlash, ularga til o‘rgatish va kasbiy mahoratlarini rivojlantirish;
2. Chet elda mehnat migranti sifatida bo'lib turgan hamyurlarimizning huquq va
erkinliklarini himoya qilish, ularga moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatish;
3. Mehnat migratsiyasidan qaytgan fuqarolarni ish bilan ta’minlash, ularni
ijtimoiy reintegratsiya qilish, xususan, ijtimoiy muhitga moslashishi uchun sharoit
yaratish. Migratsiya siyosatining samaradorligi bir qator ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarni hal qilishga bog‘liq, xususan, aholini ish bilan ta’minlash masalalari,
ayniqsa, ishchi kuchi ortiqcha bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
ahamiyatlidir. Shunga qaramay, migratsiyaning turli shakllari mavjud bo‘lib,
migratsiya jarayonlari kompleks yondashuvni talab qiluvchi bir qator muammolarni
keltirib chiqaradi. Migratsiya rivojlangan mamlakatlar uchun ham, rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun ham muammolar tug‘diradi.
Rivojlangan mamlakatlar migrantlarning o‘z hududlarida bo‘lish davrida
xavfsizligini ta’minlashi kerak. Migratsiya umumiy holda qabul qiluvchi
mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish va ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi. Shu
bilan birga, ko‘p hollarda migrantlar oqimining ko‘payishi millatlararo nizolarning
kuchayishi xavfini oshiradi. Bundan tashqari, noqonuniy migratsiya holatlari ham kam
emas, bu esa jinoyatchilikning o‘sishiga olib keladi
Rivojlanayotgan mamlakatlar migrantlarni boshqa mamlakatga ketishidan oldin
tayyorlab, ularning moslashuvini osonlashtirish va xavfsizligini ta’minlashga e’tibor
qaratishi lozim, birinchi navbatda, ularning ehtimoliy xavf va tahdidlar haqida
xabardorligini oshirish, inson savdosi qurboniga aylanish xavfining oldini olish orqali
Shunday qilib, migratsiya umumiy holda ham rivojlangan, ham rivojlanayotgan
davlatlar iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, migratsiya siyosati
rivojlanayotgan mamlakatlarda ish bilan ta’minlash masalalarini hal qilish,
shuningdek, rivojlangan mamlakatlarda ishchi kuchi yetishmasligini to‘ldirish
vazifasini bajarishi bilan birga, o‘zi migrantlar uchun xavf tug‘dirmasligi kerak. Shu
bilan birga, migratsiya siyosatini shakllantirishda gender jihatlarini hisobga olish
muhim yo‘nalishga aylanmoqda.
Ushbu masalaning alohida ahamiyati O‘zbekiston uchun, ya’ni Markaziy
Osiyoning eng zich aholiga ega mamlakatlaridan biri bo‘lgan va aholisining katta
qismini yoshlar tashkil etuvchi davlat uchun muhimdir. Bu yerda migratsiya
jarayonlari jadal kengayib bormoqda va O‘zbekistondan boshqa davlatlarga mehnat
migrantlari oqimi asta-sekin o‘sib bormoqda. Zamonaviy dunyoda migratsiya global
jarayon sifatida tobora keng tarqalmoqda. O‘zbekistondan tashqi mehnat migratsiyasi,
ayniqsa, yoshlar va ayollar orasida keng tarqalgan. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy, balki
ijtimoiy va psixologik o‘zgarishlarni ham keltirib chiqaradi. Migrant oilalarida
qadriyatlar tizimining o‘zgarishi bu o‘zgarishlarning muhim jihatlaridan biridir. Ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
40
ISSN:3030-3613
maqolada tashqi mehnat migrant oilalarida qadriyatlar o‘zgarishining ijtimoiy va
psixologik determinantlari tahlil qilinadi.
Migratsiya jarayoni odamlarning hayot tarzi, madaniyati va qadriyatlariga katta
ta‘sir ko‘rsatadi. Migrantlar yangi muhitga moslashish jarayonida o‘z qadriyatlarini
qayta ko‘rib chiqishga majbur boladi. Bu jarayon ijtimoiy va psixologik omillar bilan
chambarchas bog‘liq. Masalan, migratsiya oila a’zolarining o‘rtasidagi munosabatlarni
o‘zgartiradi, bolalarning tarbiyasi va ijtimoiylashuvi muammolarini keltirib chiqaradi.
Toshqin migratsiyasi natijasida migrantlarning oila a’zolari, ayniqsa, farzandlari
va o‘rtoqlari orasida turmush o‘rtoqlari hayotining o‘zaro ta’siri. Migratsiya iqtisodiy,
balki ijtimoiy va tibbiy yordam ham oilaga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu o‘ziga xos
madaniy determinantlari, ya’ni sababchi, ta’siri, uzoq vaqt ajratilishi, iqtisodiy
holatning o‘zgarishi, aloqadagi munosabatlardagi transformatsiyalar va boshqalar
bo‘lishi mumkin.
Tashqi mehnat migratsiyasi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va psixologik
jihatdan ham chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Migrant oilalarida qadriyatlar o‘zgarishi ularning
hayot tarzi, munosabatlari va jamiyatga moslashuvi bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab
jarayon
hisoblanadi.
Quyida
ushbu
o‘zgarishlarning
ijtimoiy-psixologik
determinantlari tahlil qilinadi:
Ijtimoiy muhitning o‘zgarishi
- Migrantlar yangi muhitda ijtimoiy tarmoqlarni
qayta shakllantirishga majbur bo‘lishadi. Bu jarayon ularning an’anaviy qadriyatlarini
o‘zgartirishi mumkin. Yangi muhitda ular o‘zlarini izolyatsiya qilingan his qilishi yoki
yangi madaniyatga moslashishga intilishi mumkin.
Migrantlar oilalari ko'pincha o‘zlarining madaniy qadriyatlarini saqlab qolishga
intilishadi, ammo bolalar yangi muhitga tezroq moslashib, ota-onalari bilan madaniy
farqlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu “akkulturatsiya farqi” deb ataladi va oila
ichidagi munosabatlarni murakkablashtiradi.
Migratsiya jarayonlari global iqtisodiyotning asosiy omillaridan biridir.
Migrantlar nafaqat o‘z oilalarini moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, balki donnor
mamlakatlar (masalan, O‘zbekiston) va qabul qiluvchi mamlakatlar iqtisodiyotiga ham
katta hissa qo‘shadi. Migrantlarning pul o‘tkazmalari Markaziy Osiyo mamlakatlarida
valyuta tushumlarining katta qismini tashkil qiladi. Migratsiya siyosatining
samaradorligi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilishga bog‘liq. Bu masala,
ayniqsa, ish bilan ta’minlash, ishsizlikni kamaytirish va aholining turmush darajasini
oshirish kabi muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Psixologik stress va moslashish-
Migratsiya jarayoni ko‘pincha katta
psixologik stressni keltirib chiqaradi. Migrantlar yangi muhitda o‘zlarini begona his
qilishi, til va madaniy to‘siqlar bilan kurashishi mumkin. Bu ularning qadriyatlar
tizimiga ta’sir ko‘rsatadi. Bolalar, ayniqsa, ota-onalarining yo‘qligida ijtimoiy va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
41
ISSN:3030-3613
psixologik qiyinchiliklarni boshdan kechirishi mumkin. Bu ularning shaxsiy
qadriyatlarini shakllantirishiga ta’sir qiladi.
Psixologik Stress
: Migratsiya jarayoni migrantlar va ularning oila a’zolari
uchun katta psixologik stress keltirib chiqaradi. Bu esa ularning qadriyatlarini
o‘zgartirishiga olib keladi .
Madaniy Shok
: Yangi muhitga moslashish jarayoni migrantlar uchun qiyin
bo‘lib, ularning qadriyatlarini o‘zgartirishiga sabab bo‘ladi. Masalan, ayollar yangi
ijtimoiy rollarni qabul qilishga majbur bo‘ladi.
O‘zgarishlar va qadriyatlar
- Migrantlar ko‘pincha moliyaviy yaxshilanish
uchun chet elga ketishadi. Bu ularning oilaviy qadriyatlarini o‘zgartirishi mumkin.
Masalan, moddiy boylikka bo‘lgan e’tibor ortishi yoki oilaviy mas’uliyatlarning qayta
taqsimlanishi kuzatilishi mumkin. Migrantlar pul o‘tkazmalari orqali oilalarini qo‘llab-
quvvatlashadi, bu esa ularning oilaviy qadriyatlarini mustahkamlaydi. Biroq, ba’zida
bu jarayon oila a'zolari o‘rtasida nizo va notenglikni keltirib chiqarishi mumkin.
Migrantlar yangi muhitda o‘zlarining madaniy va diniy qadriyatlarini saqlashga
intilishadi, ammo bolalar yangi muhitga moslashishga moyil bo'lishadi. Bu oila ichida
madaniy va avtoritar qadriyatlarning o‘zgarishiga olib keladi. Ayrim hollarda,
migrantlar yangi muhitda o‘zlarining diniy e’tiqodlarini mustahkamlaydi, bu esa
ularning qadriyatlar tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Migrantlar va ularning oilalari
ko‘pincha ijtimoiy himoya va qo‘llab-quvvatlash tizimlaridan chetda qolishadi. Bu
ularning qadriyatlar tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Davlatlar tomonidan migratsiya
siyosatini takomillashtirish, migrantlar va ularning oilalarini qo‘llab-quvvatlash
ularning qadriyatlar tizimini mustahkamlashga yordam beradi.
Oilaviy Munosabatlarning O‘zgarishi
Migratsiya jarayoni oilaviy munosabatlarni o‘zgartirishi mumkin. Masalan, ota-
onalarning yo‘qligi bolalarning tarbiyasiga ta’sir ko‘rsatadi, bu esa ularning
qadriyatlarini shakllantirishiga ta’sir qiladi. Migrantlar va ularning oilalari o‘rtasidagi
aloqa ko‘pincha cheklangan bo‘ladi, bu esa oilaviy munosabatlarni zaiflashtiradi.
Migratsiya jarayoni gender qadriyatlari va rollarini o‘zgartirishi mumkin.
Masalan, ayollar migratsiya jarayonida mustaqil bo‘lishi yoki oilaviy mas’uliyatlarni
qayta taqsimlashi mumkin. Ayrim hollarda, migratsiya ayollarning ijtimoiy va
iqtisodiy holatini yaxshilashi mumkin, bu esa ularning qadriyatlar tizimiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda migratsiya siyosatiga gumanitar jihatdan alohida e’tibor
berilmoqda. Migrantlarni chet elda vaqtincha mehnat migranti sifatida chiqishiga
tayyorlash, ularga til o‘rgatish va kasbiy mahoratlarini rivojlantirish kabi chora
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Migratsiya siyosatini shakllantirishda gender jihatlarini
hisobga olish muhim yo‘nalishga aylanmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
42
ISSN:3030-3613
Ilmiy tadqiqotlar
Migratsiya masalalari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ijtimoiy-iqtisodiy va psixologik
muammolarni hal qilishga yordam beradi. Bu tadqiqotlar migratsiya siyosatini
takomillashtirish, migrantlar va ularning oilalarini qo‘llab-quvvatlash uchun asos
bo‘lib xizmat qiladi. Migrantlar va ularning oilalarini qo‘llab-quvvatlash, ularning
qadriyatlar tizimini mustahkamlash va ijtimoiy integratsiyani osonlashtirish uchun
samarali siyosatlar ishlab chiqilishi zarur.
Xulosa
Tashqi mehnat migratsiyasi migrant oilalarida qadriyatlar o‘zgarishining
ijtimoiy-psixologik determinantlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon
ijtimoiy muhit, psixologik stress, iqtisodiy o‘zgarishlar, madaniy va diniy qadriyatlar,
ijtimoiy himoya tizimlari va oilaviy munosabatlarning o‘zgarishi kabi omillar bilan
bog‘liq. Migrantlar va ularning oilalarini qo‘llab-quvvatlash, ularning qadriyatlar
tizimini mustahkamlash va ijtimoiy integratsiyani osonlashtirish uchun samarali
siyosatlar ishlab chiqilishi zarur.
Ushbu tizimdan shunday xulosa qilish mumkinki,
mamlakatimizda fuqarolarning migrant sifatida chet elga chiqishidan tortib, Vatanga
qaytib, jamiyat va ijtimoiy-ma’naviy muhitga moslashishigacha bo‘lgan barcha
jarayonlarga e’tibor qaratiladi, ularning manfaatlari xalqaro miqyosda, har qanday
sharoitda himoya qilinadi.
Globallashuv sharoitida davlat siyosatidagi muhim yo‘nalishlardan biri
migratsiya siyosatidir. Migratsiya, tegishli boshqaruv amaliyoti orqali, 2030 yilgacha
barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish jarayonida ijobiy natijalarga
erishishga yordam beradi.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoev mehnat migrantlari va ularning
oilalarini qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
ekanligini bir necha marotaba ta’kidlagan. U shunday dedi: Bugun migrantlar
mamlakat iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynamoqda, ular nafaqat o‘z oilalarini
qo‘llab-quvvatlaydi, balki O‘zbekiston iqtisodiyotiga ham hissa qo‘shadi. Bizning
vazifamiz - ularning mehnat huquqlari ham respublika hududida, ham uning
tashqarisida himoya qilinishi uchun sharoit yaratishdir.
Prezident
shuningdek,
migrantlarning
xalqaro
mehnat
bozorida
raqobatbardoshligini oshirish maqsadida ularni kasbiy va til tayyorgarligini
kuchaytirish zaruriyatiga ham urg‘u beradi. Mahallalarda fuqarolar talab yuqori
bo‘lgan mutaxassisliklar bo‘yicha kurslarda o‘qishi mumkin bo‘lgan maxsus
markazlarning ochilishi asosiy yo‘nalishlardan biriga aylandi.
BMTning migratsiya masalalari bo‘yicha Maxsus ma’ruzachisi ta’kidlaganidek,
migrantlar o‘zlarining yangi vataniga katta foyda keltiradi: ular zaruriy ishlar bilan
shug‘ullanadi, soliq to‘laydi va ko‘p hollarda jamiyatni yanada rang-barang va dinamik
qilib qo‘yadigan yangi g‘oyalarni olib keladi. Xalqaro migrantlar o‘z kelib chiqishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
43
ISSN:3030-3613
bo‘yicha mamlakatlarga ham manfaat keltiradi. Qoidalarga ko‘ra, ular tez orada o‘z
oilalariga pul yuborishni boshlaydi va bu mablag‘lar inson kapitalining shakllanishiga
yordam berib, to‘g‘ri sarmoyalangan taqdirda, farovonlikni ta’minlaydi. Chet elda
muvaffaqiyatga erishgan migrantlar o‘z vataniga sarmoya kirita boshlaydilar, bu
nafaqat kapital oqimini va savdoni rivojlantirishni, balki g‘oyalar, ko‘nikmalar va
texnologiyalarni rivojlantirish orqali bu mamlakatlarning jahon hamjamiyatiga
integratsiyalash imkoniyatlarini kengaytiradi.
Rivojlanayotgan davlatlar uchun migratsiya avvalo ish bilan ta’minlanish va
ishsizlik darajasini pasaytirish imkoniyatidir. Shuningdek, migrantlarning pul
o‘tkazmalari iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. Migrantlarning pul o‘tkazmalari
Markaziy Osiyo mamlakatlarida valyuta tushumlarining katta qismini tashkil qiladi.
Shuning uchun aynan mehnat migratsiyasi katta amaliy ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdikhakimov, I. (2023). Trademark and copyright infringements in social media.
International Conference on Legal Sciences, 1(1), 187-200.
2.
Saipova, M. (2024). Mehnat migrantlarining farzandlarida yuzaga keladigan
qiyinchiliklar. O‘zbekiston jahon tillari universiteti.
3.
Wonneberger, A., Stelzig, S., Weidtmann, K. (2024). Values and value change in
the post-migrant society. Springer Wiesbaden.
4.
O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasi (2024). Mehnat migrantlarining himoyasi
va ijtimoiy sug‘urta tizimi.
