T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
307
ISSN:3030-3613
TA'LIM MUASSASALARIDA O'QUVCHILARNI KASBGA YO'NALTIRISH
VA TARBIYALASHNING NAZARIY ASOSLARI
Qurnov Pardatursun
Maxamov Xo’jaaxmad
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Texnologik ta’lim yo‘nalishi
3-kurs talabasi
Axatov Ikromxon Iskandar o‘g‘li
ANNOTATSIYA.
Ushbu ilmiy maqolada ta'lim muassasalarida o'quvchilarni
kasbga yo'naltirish va tarbiyalashning nazariy asoslari ko'rib chiqilgan. Maqolada
kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiyaning pedagogik-psixologik jihatlari, ularning
asosiy tamoyillari, shakllari, metodlari hamda usullari tahlil qilingan. Zamonaviy ta'lim
tizimida o'quvchilarni kasbga yo'naltirish jarayonining ilmiy va amaliy ahamiyati
ochib berilgan. Shuningdek, maqolada milliy va xorijiy tajribalar asosida o'quvchilarni
kasbga yo'naltirish va tarbiyalashning samarali strategiyalari muhokama qilingan. Oliy
ta'lim muassasalari va maktab, litsey va kollejlar o'rtasidagi integratsiya masalalari ham
yoritilgan.
KALIT SO'ZLAR:
kasbga yo'naltirish, kasbiy tarbiya, kasb tanlash, kasbiy
o'zini anglash, kasbiy identifikatsiya, kasbiy motivatsiya, kasb-hunarga yo'naltirish
tamoyillari.
KIRISH.
Zamonaviy jamiyatda kasb tanlash har bir shaxs hayotidagi muhim
qarorlardan biri hisoblanadi. To'g'ri tanlangan kasb nafaqat shaxsning o'z
imkoniyatlarini to'liq ro'yobga chiqarishi, balki jamiyat taraqqiyotiga ham katta hissa
qo'shadi. Shu munosabat bilan, ta'lim muassasalarida o'quvchilarni kasbga yo'naltirish
va tarbiyalash ishlari zamonaviy pedagogikaning muhim yo'nalishlaridan biriga
aylangan.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentabrdagi PF-5812-son
Farmoni bilan tasdiqlangan "O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"da ham yoshlarni kasb-hunarga yo'naltirish
tizimini tubdan takomillashtirish masalasi ustuvor vazifalardan biri sifatida
belgilangan. Shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga
mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasida ham yoshlarni kasbga
yo'naltirish va ularning bandligini ta'minlash masalalariga alohida e'tibor qaratilgan.
ASOSIQ QISM.
Kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya – o'quvchilar shaxsiga
yo'naltirilgan pedagogik faoliyat bo'lib, uning maqsadi o'quvchilarda kasbiy o'zini
anglash, kasbiy identifikatsiya va kasbiy motivatsiyani shakllantirish hamda
rivojlantirishdan iborat. Ushbu jarayon zamonaviy ta'lim tizimining muhim tarkibiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
308
ISSN:3030-3613
qismi bo'lib, u o'quvchilarning kelajakda muvaffaqiyatli kasbiy faoliyat uchun zarur
bo'lgan bilim, ko'nikma va kompetensiyalarni egallashiga yo'naltirilgan.
1. Kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiyaning nazariy-metodologik asoslari.
1.1. Kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiyaning tarixiy taraqqiyoti.
Kasbga
yo'naltirish va kasbiy tarbiya g'oyalari pedagogika tarixida chuqur ildizlarga ega.
Buyuk mutafakkirlar va pedagoglar o'z asarlarida yoshlarni kasbga yo'naltirish va
kasbiy tarbiyalash masalalariga alohida e'tibor qaratganlar.
O'rta asrlarda Sharq mutafakkirlari Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy,
Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Kaykovus, Ahmad Yugnakiy, Najmiddin Kubro,
Amir Temur, Nizomulmulk, Alisher Navoiy va boshqalar o'z asarlarida ta'lim-tarbiya
va kasb-hunar o'rgatish masalalariga alohida to'xtalib o'tganlar. Masalan, Abu Ali ibn
Sino o'z asarlarida bolalarni yoshligidan kasbga o'rgatish, ularning individual
qobiliyatlarini hisobga olish zarurligi haqida yozgan. Alisher Navoiy esa o'z asarlarida
kasb-hunar egallashning jamiyat va shaxs hayotidagi ahamiyatini ko'rsatib bergan.
Zamonaviy kasbga yo'naltirish nazariyasining shakllanishiga rus olimlari S.L.
Rubinshteyn, A.N. Leontev, L.S. Vigotskiy, B.G. Ananev, E.A. Klimov, N.S.
Pryajnikov va boshqalar katta hissa qo'shganlar. Ularning ishlarida kasbiy o'zini
anglash, kasbiy identifikatsiya, kasbiy motivatsiya kabi tushunchalar ishlab chiqilgan
va asoslab berilgan.
O'zbekistonda kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya masalalari M. Ochilov, O'.
Tolipov, R. Mavlonova, N. Boymurodov, Z. Ismoilova, Q. Abdullayeva, Z. To'xtayeva
va boshqa olimlarning ishlarida o'z aksini topgan.
1.2. Kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiyaning pedagogik-psixologik asoslari.
Kasbga
yo'naltirish
va
kasbiy
tarbiyaning
pedagogik-psixologik
asoslari
quyidagilardan iborat:
1. Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv
– o'quvchilarning individual xususiyatlari,
qiziqishlari, qobiliyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish. Bu yondashuv o'quvchilarning
o'ziga xos xususiyatlarini e'tiborga olgan holda kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya
ishlarini tashkil etishni nazarda tutadi.
2. Faoliyatli yondashuv
– o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlash orqali
kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish. Bu yondashuv o'quvchilarning turli kasbiy
faoliyat turlarida amaliy ishtirokini ta'minlash orqali kasbiy ko'nikma va malakalarni
shakllantirishga asoslanadi.
3. Tizimli yondashuv
– kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya jarayonini yaxlit
tizim sifatida ko'rib chiqish. Bu yondashuv kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya
ishlarini tizimli ravishda, barcha tarkibiy qismlarning o'zaro bog'liqligini hisobga olgan
holda tashkil etishni nazarda tutadi.
4. Kompetensiyaviy yondashuv – o'quvchilarda zamonaviy mehnat bozorida
talab qilinadigan kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish. Bu yondashuv
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
309
ISSN:3030-3613
o'quvchilarning nafaqat bilim va ko'nikmalarini, balki ularni amaliy faoliyatda qo'llash
qobiliyatini ham rivojlantirishga yo'naltirilgan.
5.
Differensial-diagnostik
yondashuv
– o'quvchilarning
individual
xususiyatlarini diagnostika qilish va shu asosda ularni kasbga yo'naltirish. Bu
yondashuv E.A. Klimov tomonidan ishlab chiqilgan bo'lib, u shaxsning psixofiziologik
xususiyatlari va kasbiy faoliyat turi o'rtasidagi mos kelishini aniqlashga asoslanadi.
6. Rivojlantiruvchi yondashuv
– o'quvchilarning kasbiy o'zini anglash va kasbiy
identifikatsiyasini rivojlantirish. Bu yondashuv o'quvchilarning o'z kasbiy kelajagini
mustaqil rejalashtirish va amalga oshirish qobiliyatini rivojlantirishga yo'naltirilgan.
1.3. Kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiyaning asosiy tamoyillari.
Kasbga
yo'naltirish va kasbiy tarbiya jarayonida quyidagi asosiy tamoyillarga amal qilish
maqsadga muvofiq:
1. Insonparvarlik tamoyili
– o'quvchi shaxsiga hurmat, uning huquqlari va
erkinliklarini ta'minlash, uning manfaatlarini ustuvor qo'yish. Bu tamoyil
o'quvchilarning o'z kasbiy kelajagini erkin tanlash huquqini ta'minlashni nazarda
tutadi.
2. Individuallik tamoyili
– har bir o'quvchining individual xususiyatlarini
hisobga olish. Bu tamoyil o'quvchilarning individual qiziqishlari, qobiliyatlari va
ehtiyojlariga mos ravishda kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya ishlarini tashkil etishni
nazarda tutadi.
3. Tizimlilik va davomiylik tamoyili
– kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya
ishlarini tizimli va uzluksiz ravishda amalga oshirish. Bu tamoyil kasbga yo'naltirish
va kasbiy tarbiya ishlarini bosqichma-bosqich, uzviy ketma-ketlikda tashkil etishni
nazarda tutadi.
4. Integratsiya tamoyili
– kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya jarayonini ta'lim-
tarbiyaning boshqa yo'nalishlari bilan integratsiyalash. Bu tamoyil kasbga yo'naltirish
va kasbiy tarbiya ishlarini o'quv jarayoni, sinfdan tashqari ishlar, oila tarbiyasi va
boshqa tarbiyaviy ishlar bilan bog'liq holda tashkil etishni nazarda tutadi.
5. Hamkorlik tamoyili
– ta'lim muassasasi, oila, jamoat tashkilotlari, mehnat
jamoalari va boshqa ijtimoiy institutlar o'rtasida hamkorlikni ta'minlash. Bu tamoyil
kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya ishlarini barcha manfaatdor tomonlarning
hamkorligida tashkil etishni nazarda tutadi.
6. Amaliyot bilan bog'liqlik tamoyili
– kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya
jarayonini real mehnat sharoitlari bilan bog'lash. Bu tamoyil o'quvchilarni amaliy
faoliyat orqali turli kasblar bilan tanishtirish, ularning kasbiy ko'nikmalarini
rivojlantirishni nazarda tutadi.
7. Ertaroq boshlash tamoyili
– kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya ishlarini ilk
yoshdan boshlash. Bu tamoyil o'quvchilarning kasbiy o'zini anglash va kasbiy
identifikatsiyasini bosqichma-bosqich rivojlantirishni nazarda tutadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
310
ISSN:3030-3613
8. Kelajakka yo'nalganlik tamoyili
– kasbga yo'naltirish va kasbiy tarbiya
jarayonida mehnat bozorining kelajakdagi ehtiyojlarini hisobga olish. Bu tamoyil
o'quvchilarni kelajakda talab qilinadigan kasblar bilan tanishtirish, ularning kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirishni nazarda tutadi.
2. Ta'lim muassasalarida o'quvchilarni kasbga yo'naltirish tizimi
2.1. Kasbga yo'naltirish tizimining asosiy komponentlari.
Ta'lim muassasalarida
o'quvchilarni kasbga yo'naltirish tizimi quyidagi asosiy komponentlarni o'z ichiga
oladi:
1. Kasbiy ma'lumot
– o'quvchilarni kasblar, ularning mazmuni, mehnat
sharoitlari, kasbiy tayyorgarlik yo'llari, mehnat bozori holati va istiqbollari haqida
axborot bilan ta'minlash. Bu komponent o'quvchilarda kasblar haqida to'liq va aniq
tasavvurlarni shakllantirishga yo'naltirilgan.
2. Kasbiy diagnostika
– o'quvchilarning individual xususiyatlari, qiziqishlari,
qobiliyatlari va kasbiy yo'nalganligini o'rganish. Bu komponent o'quvchilarning kasbiy
yo'nalganligini aniqlash, ularning kasbiy qiziqishlari va qobiliyatlarini tashxis qilishga
yo'naltirilgan.
3. Kasbiy maslahat
– o'quvchilarga kasbiy o'zini anglash, kasb tanlash va kasbiy
rejalashtirish masalalarida maslahat berish. Bu komponent o'quvchilarga kasb
tanlashda yo'l-yo'riq ko'rsatish, ularning kasbiy rejalarini shakllantirish va amalga
oshirishga yordam berishga yo'naltirilgan.
4. Kasbiy tanlash
– o'quvchilarning ma'lum kasbga moyilligi va yaroqliligini
aniqlash. Bu komponent o'quvchilarning individual xususiyatlarini ma'lum kasbning
talablari bilan taqqoslash, ularning kasbiy yaroqliligini baholashga yo'naltirilgan.
5. Kasbiy moslashuv
– o'quvchilarni tanlangan kasbga moslashtirishga
ko'maklashish. Bu komponent o'quvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlash, ularning
kasbiy ko'nikma va malakalarini shakllantirish, kasbiy identifikatsiyasini
rivojlantirishga yo'naltirilgan.
2.2. Kasbga yo'naltirish faoliyatining shakllari va metodlari.
Ta'lim
muassasalarida o'quvchilarni kasbga yo'naltirish faoliyatining quyidagi shakllari
qo'llaniladi:
1. Individual shakllar – individual suhbatlar, individual diagnostika, individual
maslahatlar. Bu shakl har bir o'quvchining individual xususiyatlarini hisobga olgan
holda kasbga yo'naltirish ishlarini tashkil etishni nazarda tutadi.
2. Guruhiy shakllar – guruhiy treninglar, guruhiy maslahatlar, guruhiy
diagnostika. Bu shakl o'quvchilarning o'zaro tajriba almashishi, birgalikda kasbiy
muammolarni hal qilishini nazarda tutadi.
3. Ommaviy shakllar – kasbga yo'naltirish tadbirlari, kasbiy bayramlar,
ekskursiyalar, uchrashuvlar. Bu shakl keng auditoriyani qamrab olish, o'quvchilarni
kasblar bilan tanishtirish, ularning kasbiy qiziqishlarini rivojlantirishni nazarda tutadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
311
ISSN:3030-3613
Kasbga yo'naltirish faoliyatida quyidagi metodlar keng qo'llaniladi:
1. Axborot metodlari
– ma'ruzalar, suhbatlar, kasbiy axborot materiallari bilan
tanishish. Bu metodlar o'quvchilarni kasblar, mehnat bozori, kasbiy tayyorgarlik
yo'llari haqida ma'lumot bilan ta'minlashga yo'naltirilgan.
2. Diagnostik metodlar
– testlar, so'rovnomalar, kuzatish, suhbat. Bu metodlar
o'quvchilarning kasbiy yo'nalganligini, ularning kasbiy qiziqishlari va qobiliyatlarini
aniqlashga yo'naltirilgan.
3. Faol metodlar
– treninglar, o'yinlar, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish,
loyihalar, kasbiy sinov. Bu metodlar o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlash,
ularning kasbiy ko'nikmalarini shakllantirish, kasbiy identifikatsiyasini rivojlantirishga
yo'naltirilgan.
4. Maslahat metodlari
– individual va guruhiy maslahatlar, kasbiy yo'naltirish
suhbatlari. Bu metodlar o'quvchilarga kasb tanlashda yo'l-yo'riq ko'rsatish, ularning
kasbiy rejalarini shakllantirish va amalga oshirishga yordam berishga yo'naltirilgan.
2.3. Kasbga yo'naltirish ishlarining bosqichlari.
Ta'lim muassasalarida
o'quvchilarni kasbga yo'naltirish ishlari quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
1. Propedavtik bosqich (boshlang'ich sinf)
– bu bosqichda o'quvchilarda
mehnatga ijobiy munosabat shakllantiriladi, ular turli kasblar bilan tanishtiriladi. Bu
bosqichda o'quvchilarning mehnatsevarlik, intizomlilik, mas'uliyatlilik kabi sifatlari
rivojlantiriladi.
2. Diagnositik bosqich (5-7-sinflar)
– bu bosqichda o'quvchilarning individual
xususiyatlari, qiziqishlari, qobiliyatlari o'rganiladi, ularning kasbiy yo'nalganligi
aniqlanadi. Bu bosqichda o'quvchilarning kasbiy qiziqishlari va moyilliklari
rivojlantiriladi.
3. Kasbga yo'naltirish bosqichi (8-9-sinflar)
– bu bosqichda o'quvchilar kasblar
haqida chuqurroq ma'lumot olishadi, ularning kasbiy rejalari shakllantiriladi. Bu
bosqichda o'quvchilarning kasbiy o'zini anglash, kasbiy identifikatsiya va kasbiy
motivatsiyasi rivojlantiriladi.
4. Kasbiy tanlash bosqichi (10-11-sinflar)
– bu bosqichda o'quvchilar o'zlari
tanlagan kasb yo'nalishida chuqurroq bilim va ko'nikmalar egallashadi, ularning kasbiy
rejalari aniqlashtirilib, kengaytiriladi. Bu bosqichda o'quvchilarning kasbiy
kompetensiyalari rivojlantiriladi, ular kelajakdagi kasbiy faoliyatga tayyorlanadi.
3. O'quvchilarni kasbiy tarbiyalashning asosiy yo'nalishlari.
3.1. Mehnat tarbiyasi.
Mehnat tarbiyasi o'quvchilarda mehnatga ongli
munosabatni, mehnatsevarlik, intizomlilik, mas'uliyatlilik kabi sifatlarni shakllantirish
va rivojlantirishga yo'naltirilgan pedagogik faoliyatdir. Mehnat tarbiyasi kasbiy
tarbiyaning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.
Mehnat tarbiyasi quyidagi yo'nalishlarda amalga oshiriladi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
312
ISSN:3030-3613
1. O'quv mehnati
– o'quvchilarni o'quv jarayonida mehnat qilishga o'rgatish,
ularda o'quv mehnati ko'nikmalarini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning o'quv
faoliyatini to'g'ri tashkil etish, ularda o'quv mehnati madaniyatini shakllantirish, o'quv
mehnatining samaradorligini oshirishga yo'naltirilgan.
2. Ijtimoiy foydali mehnat
– o'quvchilarni ijtimoiy foydali mehnat faoliyatiga
jalb etish, ularda ijtimoiy mas'uliyat hissini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning
maktab hududini obodonlashtirish, ko'kalamzorlashtirish, yoshi katta insonlarga
yordam berish kabi faoliyatda ishtirok etishini nazarda tutadi.
3. Kasbiy mehnat
– o'quvchilarni kasbiy mehnat faoliyatiga jalb etish, ularda
kasbiy mehnat ko'nikmalarini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning o'quv-ishlab
chiqarish ustaxonalarida, o'quv-tajriba uchastkalari va boshqa joylarda mehnat qilishini
nazarda tutadi.
Mehnat tarbiyasini amalga oshirishda quyidagi metodlardan foydalaniladi:
- Mehnat topshiriqlarini bajarish;
- Mehnat faoliyatini tashkil etish;
- Mehnat natijalari tahlili;
- Mehnat yutuqlarini rag'batlantirish;
- Mehnat ko'nikmalarini mashq qildirish.
3.2. Kasbiy o'zini anglash tarbiyasi.
Kasbiy o'zini anglash tarbiyasi
o'quvchilarda o'zining kasbiy imkoniyatlari, qiziqishlari, qobiliyatlari haqida aniq
tasavvurlarni shakllantirish va rivojlantirishga yo'naltirilgan pedagogik faoliyatdir.
Kasbiy o'zini anglash tarbiyasi quyidagi yo'nalishlarda amalga oshiriladi:
1. O'zini bilish
– o'quvchilarni o'z shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari,
qobiliyatlari, kuchli va zaif tomonlarini bilishga o'rgatish. Bu yo'nalish o'quvchilarning
o'zini o'rganish, o'zini tahlil qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga yo'naltirilgan.
2. Kasbiy o'zini baholash
– o'quvchilarni o'z imkoniyatlarini ma'lum kasbning
talablari bilan taqqoslashga o'rgatish. Bu yo'nalish o'quvchilarning o'z imkoniyatlarini
obyektiv baholash, o'z kasbiy rejalarini real imkoniyatlarga mos ravishda rejalashtirish
ko'nikmalarini rivojlantirishga yo'naltirilgan.
3. Kasbiy o'zini rivojlantirish
– o'quvchilarni o'z kasbiy sifatlarini
rivojlantirishga o'rgatish. Bu yo'nalish o'quvchilarning o'z ustida ishlash, o'z kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirish ko'nikmalarini shakllantirishga yo'naltirilgan.
Kasbiy o'zini anglash tarbiyasini amalga oshirishda quyidagi metodlardan
foydalaniladi:
- O'zini tahlil qilish;
- O'zini baholash;
- O'zini kuzatish;
- Refleksiya;
- Kasbiy o'zini anglash kundaligini yuritish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
313
ISSN:3030-3613
3.3. Kasbiy qadriyatlar tarbiyasi.
Kasbiy qadriyatlar tarbiyasi o'quvchilarda
kasbiy faoliyat bilan bog'liq qadriyatlarni shakllantirish va rivojlantirishga
yo'naltirilgan pedagogik faoliyatdir.
Kasbiy qadriyatlar tarbiyasi quyidagi yo'nalishlarda amalga oshiriladi:
1. Kasbiy axloq tarbiyasi
– o'quvchilarda kasbiy axloq normalarini, kasbiy
mas'uliyat hissini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning kasbiy faoliyatda axloqiy
normalar va qadriyatlarga amal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga yo'naltirilgan.
2. Kasbiy madaniyat tarbiyasi
– o'quvchilarda kasbiy madaniyat asoslarini,
kasbiy muloqot madaniyatini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning kasbiy
faoliyatda madaniy va etik normalarga amal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga
yo'naltirilgan.
3. Kasbiy ijodkorlik tarbiyasi
– o'quvchilarda kasbiy ijodkorlik, innovatsion
faoliyatga tayyorlikni shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning ijodiy fikrlash,
innovatsion g'oyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish ko'nikmalarini rivojlantirishga
yo'naltirilgan.
Kasbiy qadriyatlar tarbiyasini amalga oshirishda quyidagi metodlardan
foydalaniladi:
- Axloqiy suhbatlar;
- Axloqiy vaziyatlarni tahlil qilish;
- Kasbiy qadriyatlar haqida bahs-munozaralar;
- Kasbiy faoliyatda axloqiy normalarga amal qilish mashqlari;
- Kasbiy axloq namunalarini o'rganish.
3.4. Kasbiy identifikatsiya tarbiyasi.
Kasbiy identifikatsiya tarbiyasi
o'quvchilarda ma'lum kasbiy guruh bilan o'zini aynanlashtirish hissini shakllantirish va
rivojlantirishga yo'naltirilgan pedagogik faoliyatdir.
Kasbiy identifikatsiya tarbiyasi quyidagi yo'nalishlarda amalga oshiriladi:
1. Kasbiy ideallar tarbiyasi
– o'quvchilarda kasbiy ideallarni, kasbiy
namunalarni shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning kasbiy faoliyatda o'rnak
olishga munosib shaxslar bilan tanishishi, ularning faoliyatini o'rganishini nazarda
tutadi.
2. Kasbiy o'zlikni anglash tarbiyasi – o'quvchilarda ma'lum kasbiy guruhga
mansublik hissini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning ma'lum kasbiy guruh
bilan o'zini aynanlashtirish, shu guruhning qadriyatlari va normalariga mos ravishda
o'z xulq-atvorini shakllantirish ko'nikmalarini rivojlantirishga yo'naltirilgan.
3. Kasbiy rolli o'zini anglash tarbiyasi
– o'quvchilarda kasbiy rollarni
o'zlashtirish ko'nikmalarini shakllantirish. Bu yo'nalish o'quvchilarning kasbiy
faoliyatda o'z roliga mos ravishda xulq-atvor qilish, kasbiy vazifalarni samarali
bajarish ko'nikmalarini rivojlantirishga yo'naltirilgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
314
ISSN:3030-3613
Kasbiy identifikatsiya tarbiyasini amalga oshirishda quyidagi metodlardan
foydalaniladi:
- Kasbiy ideallar bilan tanishtirish;
- Kasbiy rollarni o'zlashtirish mashqlari;
- Kasbiy vaziyatlarni modellashtirish;
- Kasbiy faoliyat namunalarini kuzatish;
- Kasbiy rolli o'yinlar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentabrdagi PF-5812-son
Farmoni bilan tasdiqlangan "O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi.
3.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "2022-2026 yillarga mo'ljallangan Yangi
O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida"gi PF-60-son Farmoni. –
Toshkent, 2022.
4.
Abdullayeva Q. Kasb tanlashga yo'llash nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: "Fan
va texnologiya", 2018.
5.
Boymurodov N. Amaliy psixologiya. – Toshkent: "Yangi asr avlodi", 2008.
6.
Ismoilova Z. va boshqalar. Kasb-hunarga yo'naltirish: metodik qo'llanma. –
Toshkent: "Istiqlol", 2007.
7.
To'xtayeva Z. Kasb tanlashga yo'llashning ilmiy-pedagogik asoslari. – Toshkent:
"Ta'lim", 2019.
8.
Sattorova M. Kasb tanlashga yo'llashda innovatsion texnologiyalar. – Toshkent:
"Innovatsiya", 2020.
9.
Холматова З.А. Профессиональная ориентация молодежи: инновационный
подход. – Ташкент: "Наука", 2018.
10.
Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения. – М.:
"Академия", 2010.
11.
Пряжников Н.С. Профориентология. – М.: "Юрайт", 2017.
