T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
295
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHI QIZLAR OʻRTASIDA ERTA NIKOHNI OLDINI OLISHNING
DOLZARB PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Siddikova Feruza Xashimovna
Fargʻona shahar 17-umumiy oʻrta ta’lim maktabi psixologi
Annotatsiya.
Maqolada turli madaniy-ijtimoiy sharoitlarda erta turmush qurish
va nikohga kirishish muammosi ko‘lami muhokama qilinadi, uning ijtimoiy-madaniy,
iqtisodiy va sog‘liqni saqlash jihatlari tahlil qilinadi va uni bartaraf etish bo‘yicha
strategiya va chora-tadbirlar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
erta nikohlar, voyaga yetmaganlar nikohi, erta nikohlarning oldini
olish, erta nikohlar oqibatlari, yosh nikohlar, nikohning qonuniy yoshi, qizlar uchun
ta'lim, ijtimoiy oqibatlar, iqtisodiy oqibatlar, salomatlik oqibatlari, bolalar huquqlari,
gender tengsizlik
KIRISH
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohdan o‘tkazish jiddiy ijtimoiy
muammo bo‘lib, u dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mavjud. Ushbu amaliyot, garchi
ba’zi madaniyatlarda an’anaviy bo‘lsa-da, yoshlarning salomatligi, farovonligi va
rivojlanishiga jiddiy zarar etkazadi.
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohdan o‘tkazish yoshlarning
jismoniy, hissiy va ijtimoiy farovonligiga ta’sir qiluvchi jiddiy ijtimoiy muammodir.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra , har yili dunyo bo‘ylab 12
millionga yaqin 18 yoshgacha bo‘lgan qizlar turmushga chiqadi. Bu bir qator salbiy
oqibatlarga olib keladi, jumladan, ta’lim olish imkoniyatining pasayishi, oiladagi
zo‘ravonlik xavfining oshishi, sog‘liq muammolari, kambag‘llik va ijtimoiy chetlanish
ehtimolining oshishi.
Voyaga yetmasdan (18 yoshga to‘lmasdan) turib turmush qurish inson
huquqlarining tubdan buzilishi hisoblanadi. Bolani turmush qurish xavfiga olib
keladigan ko‘plab omillar, jumladan, qashshoqlik, nikoh "himoya", oila sha’ni,
ijtimoiy me’yorlar, urf-odatlar yoki diniy qonunlar, noto‘g‘ri huquqiy baza va
nikohning holati. fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish tizimi.mamlakatdagi
davlatlar. Garchi bu amaliyot o‘g‘il bolalarga qaraganda qizlar o‘rtasida ko‘proq
uchrasa-da, jinsidan qat’i nazar, bu huquqlarning buzilishi hisoblanadi.
Global miqyosda yosh nikohlar darajasi eng yuqori G‘arbiy va Markaziy
Afrikada qayd etilgan bo‘lib, har 10 nafar yoshdan 4 nafari 18 yoshga to‘lmasdan
turmushga chiqadi. Bolalar nikohining pastroq ko‘rsatkichlari Sharqiy va Janubiy
Afrika (32 foiz), Janubiy Osiyo (28 foiz) va Lotin Amerikasi va Karib havzasi (21
foiz)da qayd etilgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
296
ISSN:3030-3613
Butun dunyo bo‘ylab bolalar nikohining tarqalishi kamayib bormoqda, so‘nggi
o‘n yillikdagi eng katta muvaffaqiyat Janubiy Osiyoda kuzatildi, bu yerda qizlarning
bolaligida turmushga chiqish xavfi uchdan birdan ko‘proqqa, deyarli 50 foizdan 30
foizga kamaygan.
Biroq, bolaligida turmushga chiqadigan qizlarning umumiy soni yiliga 12
millionni tashkil etadi va Barqaror rivojlanish maqsadlarida belgilangan maqsad - 2030
yilgacha amaliyotni tugatish uchun taraqqiyotni sezilarli darajada tezlashtirish kerak.
Agar tezlashmasa, 2030-yilga kelib 100 milliondan ortiq qiz 18 yoshga to‘lmasdan
turmushga chiqadi.
Olib borilgan o‘rganishlar xorijiy mamlakatlarda erta homiladorlikning asosiy
sabablari quyidagilar ekanligini ko‘rsatdi:
Madaniy va an’anaviy munosabatlar. Bir qator madaniyat va jamiyatlarda,
ayniqsa, Osiyo va Afrikaning ba’zi qismlarida, erta nikoh norma va an’ana sifatida
qabul qilinadi. Avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan an’anaviy urf-odatlar va umidlar
qizlar va o‘g‘il bolalarning o‘smirlik davrida turmush qurishiga olib kelishi mumkin.
Ta’limning cheklanishi: Erta turmush qurish ko‘pincha qizlarning o‘qishini
to‘xtatishga olib keladi, bu esa ularning malaka va o‘zini o‘zi bajarish imkoniyatlarini
kamaytiradi .
Salomatlik va farovonlikning pasayishi: ko‘pincha yosh kelinlar tezroq o‘sishga
majbur bo‘ladi, bu psixologik va hissiy muammolarga, shuningdek, jismoniy
sog‘lig‘ining yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Zo‘ravonlik xavfining oshishi: yoshligida turmushga majburlangan qizlar
turmush o‘rtog‘i va oilaviy zo‘ravonlikka ko‘proq moyil bo‘ladi.
Oilaning iqtisodiy ahvolining yomonlashishi: Erta turmush qurish oilaning
iqtisodiy ahvolini yomonlashtirishi mumkin, ayniqsa, agar qiz o‘qishni tugatmasdan
va o‘z daromadini olishni boshlamasdan turmushga chiqsa.
Mehnat unumdorligining pasayishi: maktabni tashlab, turmushga chiqishga
majbur bo‘lgan qizlarga ko‘pincha mehnat bozorida o‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqarishga to‘sqinlik qilinadi.
Tibbiy oqibatlar:
Reproduktiv muammolar: Erta nikoh homiladorlik va tug‘ish davridagi
asoratlar, jumladan, erta tug‘ilish, kam vazn va ona va bola uchun o‘lim xavfi yuqori
bo‘lishi bilan bog‘liq.
Psixologik va hissiy muammolar: Erta turmush qurish ko‘pincha bunday
mas’uliyatli maqomga tayyor bo‘lmagan qizlarda ruhiy tushkunlik, tashvish va boshqa
psixologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Umuman olganda, erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga olish
nafaqat qizlarning salomatligi va farovonligiga zarar yetkazadi, balki butun
jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga ham to‘sqinlik qiladi. Shunday ekan,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
297
ISSN:3030-3613
bunday holatlarning oldini olish hukumatlar, xalqaro tashkilotlar va fuqarolik jamiyati
uchun ustuvor vazifa bo‘lishi kerak.
XULOSA:
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga olish ko‘p bosqichli va
tarmoqlararo yondashuvni talab qiladigan murakkab muammolardir. Profilaktik chora-
tadbirlar hodisaning ildizlarini, jumladan, madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy omillarni
bartaraf etish, yoshlar farovonligini ta’minlash va adolatli va adolatli jamiyatni
rivojlantirishga yordam berishi kerak.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarning
nikohi dunyoda zudlik bilan aralashuv va tegishli choralar ko‘rishni talab qiluvchi
muhim muammo bo‘lib qolmoqda. Bu amaliyotlar nafaqat yoshlarga, balki butun
jamiyatga ta’sir etuvchi jiddiy ijtimoiy, iqtisodiy va sog‘liq uchun oqibatlarga olib
keladi. Ijtimoiy va madaniy jihatdan mahalliy bo‘lgan erta turmush ko‘pincha
qizlarning o‘qishini to‘xtatib, ularning o‘zini o‘zi anglash va iqtisodiy ishtirok etish
imkoniyatlarini cheklaydi. Iqtisodiy jihat ham muhim rol o‘ynaydi, oilaviy ahvolni
yomonlashtiradi va qashshoqlik va ijtimoiy chetlanish xavfini oshiradi. Tibbiy
oqibatlar, jumladan, reproduktiv muammolar va onaning va bolaning sog‘lig‘iga tahdid
solishi muammoning jiddiyligini oshiradi. Shuni tan olish kerakki, ushbu muammoni
hal qilish har tomonlama yondashuv va tarmoqlararo hamkorlikni talab qiladi. Erta
turmush qurish va voyaga yetmaganlar nikohiga kirishning oldini olish uchun ta’lim
dasturlari, huquqiy chora-tadbirlar, madaniy va ijtimoiy tashabbuslarni amalga oshirish
kerak. Qizlarning ta’lim olish va salohiyatini rivojlantirish uchun resurslardan
foydalanishini ta’minlashga alohida e’tibor qaratish lozim. Faqat jamiyat va
hukumatning birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan erta turmush va nikohdan xoli kelajak
uchun sharoit yaratish, yoshlarning har tomonlama kamol topishi va o‘zini o‘zi anglab
etishini ta’minlash mumkin.
Ta’lim va xabardorlik. Qizlar va yoshlar uchun sifatli ta’lim olish imkoniyatini
ta’minlash erta turmush qurishning oldini olishning kalitlaridan biridir. Ta’lim
qizlarning tanqidiy fikrlash, qaror qabul qilish ko‘nikmalarini va o‘zini o‘zi qadrlashni
rivojlantirishga yordam beradi, ularni bosimga chidamli qiladi va o‘z huquqlaridan
xabardor qiladi.
Huquqiy tashabbuslar. Nikoh to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini mustahkamlash va
nikoh qurishning minimal yoshini belgilash erta nikoh va nikohlarning oldini olishda
muhim qadamdir. Bu qonunlar samarali amalga oshirilishi va bajarilishi kerak.
Kam ta’minlangan oilalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy
resurslardan foydalanish bilan ta’minlash erta turmush qurish uchun iqtisodiy
rag‘batlarni kamaytirishi mumkin. Bu ijtimoiy yordam dasturlari, o‘qitish va bandlikni
qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga olishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
298
ISSN:3030-3613
Ijtimoiy-madaniy tashabbuslar. Erta nikoh va nikohning xavf-xatarlari,
shuningdek, gender tengligi haqida xabardorlik kampaniyalari va ta’lim dasturlarini
o‘tkazish ushbu hodisaga hissa qo‘shadigan madaniy me’yorlar va taxminlarni
o‘zgartirishi mumkin.
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga olish muammosini hal
etish ham huquqiy, ham ijtimoiy chora-tadbirlarni, shuningdek, madaniy munosabat va
normalarni o‘zgartirishni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi.
Shuningdek, profilaktika choralarini ishlab chiqish va amalga oshirishda har bir
jamiyatning kontekstual xususiyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksi // O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Axborotnomasi, 1998 y., 5-6-songa ilova
2.
(https://lex.uz/docs/104720).
3.
Abduramanov X.X., Xonto‘rayev B., Zokirov Sh. “Erta turmush va erta tug‘ruq holatlari:
muammo va yechimlar”. [Matn]: uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: “Mahalla va oila
nashriyoti”, 2021. – 84 b.
4.
Abdurmanov X.X., Sodiqova Sh., Abdusamatov X.U. Erta turmush barchaga tashvish
[Matn]: uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: “Mahalla va oila nashriyoti”, 2022. – 32 b.
5.
Abdusamatov X., Alimjanova D., Dehqonov Sh. Erta turmush: yetti o‘lchab, bir kesing…
– Toshkent: “Mahalla va oila nashriyoti”, 2022. – 48 b.
6.
Musurmanova O., Xoliqova M. Reproduktiv salomatlik va jinsiy tarbiya – yoshlarni
oilaviy hayotga tayyorlashning muhim omili. – Toshkent: O‘zRFA “Fan” nashriyoti,
2021. – 68 b
7.
Jaxongir R. ERTA NIKOH VA ERTA TUGʻILISH SABABLARI VA ULARNING
OQIBATLARI //Open Access Repository. – 2023. – T. 4. - Yo'q. 03. – 99-104betlar.
8.
Rustamov J. State Policy for the Prevention of Preterm Birth Implemented by the Leading
Foreign Countries // Бюллетен науки и практики. 2023. T. 9. №7. S. 421-426.
https://doi.org/10.33619/2414-2948/92/59
9.
Rustamov J.I. Erta tug‘ruqning ijtimoiy jihatlari // “Xavfsiz mahalla – farovon oila”
tizimini ijtimoiy hayotga joriy etishning samaradorligini ta’minlash mexanizmlari”
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami. – T.: “Mahalla
va oila” nashriyoti, 2022. – 343-346-b.
10.
Rustamov J. O‘smir yoshdagi onalikning ijtomoiy jihatlari: oqibatlar va uning oldini olish
// “Zamonaviy oilada, farzand tarbiyasida milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantirish masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari
to‘plami [Matn] – Toshkent: Mahalla va oila nashriyoti, 2021. – 218-220-
