T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
287
ISSN:3030-3613
O’SMIRLIK DAVRINING PSIXOLOGIK QIYINCHILIKLARI
Rasulova Madinaxon Asqaraliyevna
Fargʻona shahar 13-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Maqolada aqliy rivojlanish omillari, uning asosiy xususiyatlari va o’smirlik
davrida o’zini o’zi anglashning yangi darajasini shakllantirish tahlil qilinadi.
O’smirlarni o’ziga xos ijtimoiy-psixologik va demografik guruh sifatida tavsiflash
mumkin, ular o’ziga xos me’yorlar, munosabatlar, o’ziga xos o’smirlik subkulturasini
tashkil etuvchi xatti-harakatlarning o’ziga xos shakllariga ega. Har doim kattalar
uchun tushunarli bo’lmagan o’smirning murakkab dunyosi har kuni qo’llab-
quvvatlash va sozlashni talab qiladi. Shu sababli, o’smirlar bilan ishlashda ularga
ko’pincha yangi me’yor va qoidalarni o’zlashtirishda yordam berishni taklif qilish
kerak, shunda keyinchalik xatolarni tuzatmaslik uchun uzoq va charchagan yo’l kerak
bo’ladi. Aqliy qobiliyat va funktsiyalar rivojlanishining sezgir va tanqidiy davrlarini
bilish inson rivojlanishining borishini yaxshiroq tushunishga va kechikishni o’z
vaqtida tashxislash va tuzatishga imkon beradi.
Kalit so’zlar:
O’smirlik, psixologik, qobiliyat, psixik jarayonlar, ota-ona.
KIRISH
O’smirlik – bu inson hayotidagi qiyin va ayni paytda muhim bosqich. Bolalik
tugaydi, bola teng huquqli ishtirokchi sifatida kattalikka kirishga tayyorlanmoqda.
Shubhasiz, o’smir hali jismonan yoki psixologik jihatdan haqiqiy balog’atga etmagan,
ammo shunga qaramay kattalar bilan teng huquqli bo’lishga intiladi. Butun davr
bolaning o’zi uchun ham, bolaning atrofidagi kattalar uchun ham katta psixologik
qiyinchiliklar bilan bog’lanib keladi.Ilmiy adabiyotlarda o’smirlarning xususiyatlari
juda yaxshi va to’liq ko’rsatilgan, o’smir shaxsini shakllantirishning asosiy
qonuniyatlari va xulq-atvor xususiyatlari, hissiy-irodaviy, intellektual va aqliy
qobiliyatlarni o’rganishga bag’ishlangan ko’plab asarlar mavjud. Ammo shunga
qaramay, atrofdagi kattalar yosh muammolari bilan yaxshi tanish emas, bu esa ushbu
davrni – o’smirlikni qiyin kechishga olib keladi.
Psixolog S. Xoll bu davrni “bo’ron va hujumlar davri” deb atagan, shaxsiy
rivojlanishda ko’plab o’zgarishlar kuzatiladi va shaxsiy beqarorlikni asosiy xususiyat
deb hisoblash mumkin. Rivojlanayotgan bolaning xarakteri va xatti-harakatlarida
nomuvofiqlik mavjud.
A.Freyd o’smirlarning o’ziga xos xususiyatlarini qayd etadi:
birinchidan, o’smirlar xudbin, o’zlarini “Olamning markazi” deb
bilishadi va shu bilan birga fidoyilik va fidoyilikka qodir;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
288
ISSN:3030-3613
ikkinchidan, ular ehtirosli sevgi munosabatlariga kirishadilar, lekin ular
boshlanganidek, ularni birdaniga tugatishi mumkin;
uchinchidan, ular tezda jamiyat hayotiga aralashib qolishadi va shu bilan
birga yolg’izlik ishtiyoqini egallab olishadi;
to’rtinchidan, ular rahbarga ko’r-ko’rona bo’ysunadilar va har qanday
hokimiyatga qarshi darhol isyon ko’taradilar. Ba’zida ularning atrofdagi odamlarga
nisbatan xatti-harakatlari qo’pol va takabbur, shu bilan birga, ularning o’zlari ham
juda zaifdir. Ularning kayfiyati optimistikdan yoki pessimistik bo’ladi; ba’zan ular
ishtiyoq bilan ishlaydi, ba’zan esa ular juda letargik va sekinlashadi.
Osmirlik davridagi asosiy qiyinchiliklar tananing fiziologik qayta tuzilishi bilan
bog’liq. O’smirlik davri 11-12 yoshdan 15-16 yoshgacha bo’lgan bolalarning
rivojlanish davri hisoblanadi; shu bilan birga, davr chegaralari “suzuvchi”: ba’zi
bolalarda fiziologik o’zgarishlar 11 yoshda, boshqalarida – ancha keyinroq, 13 yoshda
sodir bo’ladi. O’smirlarning fiziologik rivojlanishining o’ziga xos xususiyati
nafaqat tez, intensiv, balki tananing organlari va pxilogig holatini notekis
rivojlanishidir ya’ni o’zgarishiga olib kelishi mumkin.
Fiziologik rivojlanish birinchi navbatda endokrin tizimning ishlashiga bog’liq
bo’lib, bu jarayonda gipofiz va qalqonsimon bezlar muhim rol o’ynaydi. Ular kuchli
jismoniy va fiziologik o’zgarishlarga olib keladigan o’sish gormonlari va jinsiy
gormonlarni faollashtiradi. Qizlarda asosiy o’sish o’g’il bolalarnikiga qaraganda
o’rtacha ikki yil oldin boshlanadi va 11-12 yoshda sodir bo’ladi; o’g’il bolalarda
bo’yning o’zgarishi 13 yoshda sodir bo’ladi, ammo fiziologik kamolotning individual
tezligi ham muhim rol o’ynaydi.
Bo’y va vaznning o’zgarishi tana nisbatlarining o’zgarishi bilan birga keladi.
O’smir o’sishining o’ziga xos xususiyati turli organlarning nomutanosib
rivojlanishidir: birinchi navbatda, bosh, qo’llar va oyoqlar “kattalar” o’lchamlariga,
so’ngra oyoq-qo’llarga (qo’llar va oyoqlar) va eng oxirgisi magistralga o’sadi.
Skeletning intensiv o’sishi yiliga 4-7 sm ga etadi va nomutanosiblik ba’zi o’smirlik
burchaklariga olib keladi.
Tananing o’sishi mushaklar va qon tomirlarining rivojlanishidan oldinda.
Yurak- qon tomir tizimi yukni bardosh bera olmaydi, barcha organlarni qon bilan
ta’minlamaydi, shifokorlar yurak kasalligi belgilarini qayd etadilar: yurak urishi, qon
bosimi ortishi, bosh og’rig’i, bosh aylanishi. O’smirlar uchun qon tomir va mushak
tonusining o’zgarishi xarakterlidir, ular jismoniy holatning keskin va tez-tez
o’zgarishiga, hissiy qo’zg’aluvchanlik va reaktivlikning oshishiga olib keladi.
Yana bir qiyinchilik shundaki, o’smir o’z organizmidagi jismoniy va fiziologik
o’zgarishlarga moslashishga, “gormonal bo’ron”ni boshdan kechirishga majbur
bo’ladi. Amerikalik maktab o’quvchisi to’g’ri ta’kidlaganidek: “14 yoshimda vujudim
yirtilib ketdi”.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
289
ISSN:3030-3613
Ko’pincha, o’smir o’zining tashqi ko’rinishining “xunukligi”, burchakliligi,
harakatlarining noqulayligi va noqulayligi haqida keskin tashvishlanadi.
O’smirlik davrida ikkilamchi jinsiy belgilar paydo bo'ladi, ayol (qizlarda) va
erkak (o’g’il bolalarda) turiga ko’ra shakl shakllanadi. Bunday o’zgarishlar sizning
jismoniy “men” ning yangi qiyofasining paydo bo’lishiga olib keladi. O’smirlarda
kattalar sifatida o’ziga nisbatan sub’ektiv munosabat, bu hayotning to’la huquqli
ishtirokchisi sifatida kattalar muhitida yashash istagi paydo bo’ladi. O’smir o’zining
kengaygan imkoniyatlarini his qiladi, u jamoat hayotida faol ishtirok etishi,
mas’uliyatli vazifalarni o’z zimmasiga olishi, katta mustaqillik, huquqlarini
kengaytirishni talab qiladi. Ular o’zlarining qadr-qimmatini, o’zlarini kamsitib
bo’lmaydigan shaxs sifatida bilishni kuchaytirdilar
“Kattalik tuyg’usi” o’smirlikning markaziy neoplazmasi hisoblanadi. O’smir
teng huquqlilik talab qiladi, o’z didi, qarashlari, pozitsiyasi va fikrini himoya qilishga
intiladi, mustaqillikka intiladi, o’z manfaatlarini ota-onalar, o’qituvchilar va boshqa
kattalarning aralashuvi va nazoratidan himoya qiladi. Agar o’smir kattalar tomonidan
tushunishni topa olmasa, kattalar mustaqillikni ta’minlamasa va uning hayotining
barcha jabhalarini nazorat qilishga harakat qilsa, o’smirlar “kattalar hayotining
atributlari” ni qabul qiladilar: yomon so’zlar, ichkilikbozlik, chekish. Kattalar
tomonidan o’smirlarning mustaqilligi va tashabbusini cheklash kuchli qarshiliklarni
keltirib chiqaradi, kattalar bilan muloqotda to’siqlar va nizolarni keltirib chiqaradi.
Ammo o’smirlik nafaqat kattalar tuyg’usining paydo bo’lishi bilan tavsiflanadi.
Boshlang’ich maktab yoshidan farqli o’laroq, o’smirlik davrida o’ziga ishonchsizlik,
ularning moddiy va ijtimoiy nomuvofiqligini anglash kuzatiladi, bu esa salbiy his-
tuyg’ularning – tajovuzkorlik, tashvish, umidsizlik, asabiylashish va boshqalarning
aktuallashuviga olib keladi. Bugungi kunda o’smirlarning hissiy hayotiga zamonaviy
hayotning o’ziga xos xususiyatlari bilan bog’liq omillar ham ta’sir qiladi: ijtimoiy va
jismoniy muhitning tez o’zgarishi, hayot sur’atining oshishi, ijtimoiy va ekologik
qo’zg’alishlar, ijtimoiy qadriyatlarning o’zgarishi. Bunga o’smirlar nochorlik,
sog’inish, umidsizlik hissi bilan munosabatda bo’lishadi. Shu bilan birga, aksariyat
hollarda kattalar yoshlar muammolari bilan kamroq shug’ullanib, aniq pozitsiya
bildirmaydilar, o’z munosabati va baholarini bildirmaydilar, yetarlicha aniq talablar
qo’ymaydilar. Kattalar tomonidan qo’llab-quvvatlanmaslik o’smirda ishonchsizlik,
kelajak qo’rquvi, infantilizm va ruhiy bo’shliqni shakllantiradi. O’smirlar kattalar
ularga yordam bera olmasligiga ishonch hosil qilishlari mumkin.
Bu yoshda asosiy qadriyat tengdoshlar, kattalar bilan munosabatlar tizimi, idrok
etilgan yoki ongsiz ravishda intilayotgan “ideal” ga taqlid qilish, kelajakka intilish
(hozirgi kunni qadrlamaslik). O’z mustaqilligini himoya qilgan o’smir o’z-o’zini
anglash, “men” obrazi, haqiqiy va ideal “men” nisbati aks ettirish asosida
shakllanadi va rivojlanadi. Psixik jarayonlarning intellektuallashuvi asosida ularning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
290
ISSN:3030-3613
sifat jihatdan o’zgarishi tobora kuchayib borayotgan o’zboshimchalik, vositachilik
chizig’i bo’ylab sodir bo’ladi. Demak, o’smirlikning asosiy neoplazmasi ijtimoiy ong,
ichkariga o’tgan o’z-o’zini anglashdir. Fikrlashning rivojlanishi nafaqat shaxsiyatdagi
ichki o’zgarishlar bilan cheklanib qolmaydi, buning natijasida boshqa odamlarni
chuqurroq tushunish mumkin bo’ladi. O’smirlikning markaziy neoplazmasi sifatida
o’z-o’zini anglashning rivojlanishi mumkin bo’ladi va butunlay atrof-muhitning
madaniy mazmuniga bog’liq.
Shunday qilib, yuqoridagilarni umumlashtirgan holda shuni aytishimiz
mumkinki, o’smirlik o’tish davri bo’lgani uchun nafaqat o’smirlarning o‘zlari, balki
ularning atrofidagi kattalar orasida ham muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Juda qisqa vaqt ichida, taxminan 11-12 yoshdan 15-16 yoshgacha, odam bolalikdan
kattalarga aylanadi. O’smirlik davridagi qiyinchiliklar muqarrar. Ammo bu davrning
og’ir va shikastli bo’lib qolishi avvalgi yosh davrlariga, ularning atrofidagi
odamlarning tushunish, etuk shaxsni qabul qilish, o’z vaqtida yordam va yordam
ko’rsatish, to’g’ri va uyg’un munosabatlar o’rnatish qobiliyatiga bog’liq.
XULOSA
Bu yoshda o‘smirlarga kichik inson sifatida katta insonga nisbatan qarash
ekanligi ta`kidlab o‘tilgan. Bunda ularda nafaqat tana tuzilishi balki ichki tuzulishidan
qayta qurilish boshlanadi. Kattalar esa bunga befarq bo‘lmasliklari ularning har bir
harakatlariga e`tibor qaratish nazarda tutiladi. O‘smirlik davri keying qadam uchun
poydevor bo‘lib unda ular o‘zlarini anglashi hamda yordamga muhtoj ekanliklari
ma`lum. Ular “Men” boshqara olmasliklari hamda ichki nizolarning kuchliligi tabiiy
hol hisoblanadi. Bu esa ularda tajovuzkorlik, agressiya, depressiya, tushkunlik, kabi
salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ularni to‘g`ri yo‘naltirish hamda
vaziyatlarga to‘g`ri baho berish kattalar bilan hamkorlikda amalga oshiriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Ambalova S.A. O’smirlik davrida aqliy rivojlanish omillari // Pedagogik jarayon:
muammolar va istiqbollar. Universitetlararo ilmiy maqolalar to’plami / – M.,
2016.
2.
Vygotskiy L.S. Yuqori psixik funktsiyalarning rivojlanish tarixi. T.3. – M.:
Pedagogika, 2013.
3.
Dragunova T.V. O’smir psixologiyasi. – Perm: Ilm, 2014.
4.
Kreyg G., Bokum D. Rivojlanish psixologiyasi. – Piter: AST, 2004.
5.
Taxoxov B.A. Zamonaviy “qiyin o’smirlar” ning psixologik va pedagogik
xususiyatlari // Togliatti davlat universitetining fan vektori. Seriya: Pedagogika,
Psixologiya. – Piter: 2018. No 3.
