T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
227
ISSN:3030-3613
“SURXONDARYO MILLIY LIBOSLARIDA TABIIY BO‘YOQLAR VA
MATO ISHLATISH AN’ANALARI”
Ashurova Nafisa
Termiz davlat univertsiteti 3-kurs milliy libos,
kashtachilik va to‘qimachilik yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatining milliy liboslarida tabiiy bo‘yoqlar va
matolardan foydalanish an’anaviy jarayonlari tahlil qilinadi. Ayniqsa, qadimdan to
hozirgacha davom etib kelayotgan mato tayyorlash, bo‘yash va ularni libosda ishlatish
texnologiyalari chuqur o‘rganiladi. Surxondaryo xalqi, xususan Boysun, Denov,
Sherobod, va Termiz hududlarida qo‘llanilgan tabiiy rang beruvchi o‘simliklar
(masalan, jiyda bargi, pista po‘sti, anor qobig‘i) asosida bo‘yalgan matolar hamda
ularning libos dizaynidagi ahamiyati ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tabiiy bo‘yoqlarning
ekologik xavfsizligi, matoga singdirilish usullari, ularning libosning estetik va madaniy
qimmatiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy tikuvchilik va dizayn
jarayonida tabiiy bo‘yoqlardan foydalanish imkoniyatlari, yosh dizaynerlar uchun
ilhom manbai sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqola doirasida mahalliy ustalar bilan olib
borilgan suhbatlar, amaliy kuzatuvlar va tarixiy manbalar tahliliga asoslaniladi. Ushbu
izlanish xalq amaliy san’ati va zamonaviy moda o‘rtasida uzviylikni ko‘rsatishga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Surxondaryo milliy liboslari, tabiiy bo‘yoqlar, mato bo‘yash
an’analari, xalq amaliy san’ati, ekologik dizayn, hududiy xususiyatlar, milliy kiyimlar,
mato texnologiyasi.
KIRISH
Har bir xalqning madaniy merosi, avvalo, uning kiyinish madaniyatida yaqqol
namoyon bo‘ladi. Milliy liboslar nafaqat estetik ko‘rinish, balki xalqning urf-odati,
ijtimoiy hayoti, tabiat bilan munosabati va hunarmandchilik an’analarini ham o‘zida
aks ettiradi. O‘zbekiston hududlarining har biri o‘ziga xos kiyinish madaniyatiga ega
bo‘lib, ularning har biri rang, naqsh, mato turi va libos shakli jihatidan bir-biridan farq
qiladi. Ayniqsa, Surxondaryo viloyati boy tarixiy, madaniy va tabiiy manbalari bilan
ajralib turadi. Ushbu hududda qadimdan mato to‘qish, bo‘yash, libos tikish kabi amaliy
san’at turlari rivojlangan bo‘lib, ular bugungi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Surxondaryolik hunarmandlar tomonidan asrlar davomida matolarni tabiiy
bo‘yoqlar yordamida bo‘yash an’anasi mavjud bo‘lgan. Bunda atrof-muhitda
o‘sadigan o‘simliklardan: jiyda, pista, anor, o‘rik, uzum kabi daraxtlarning po‘sti,
bargi, mevasi hamda boshqa tabiiy manbalardan foydalanilgan. Tabiiy bo‘yoqlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
228
ISSN:3030-3613
nafaqat libosga o‘ziga xos ko‘rinish bergan, balki uning mustahkamligi, ekologik
xavfsizligi va estetik jihatdan o‘ziga xosligini ta’minlagan. Bu esa, milliy liboslarni
nafaqat kundalik hayotda, balki marosimlarda ham keng qo‘llanishiga olib kelgan.
Bugungi globallashuv va texnologiyalar davrida sun’iy bo‘yoqlarning keng
tarqalayotganiga qaramay, tabiiy bo‘yoqlarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Zero,
ekologik muhofaza, sog‘lom turmush tarzi va barqaror moda tendensiyalari bu
yo‘nalishga yangicha nigoh bilan qarashni talab qilmoqda. Shu nuqtai nazardan,
Surxondaryo viloyatining milliy liboslarida tabiiy bo‘yoqlar va matolarni qo‘llash
an’analari nafaqat o‘tmish qadriyatlari sifatida, balki bugungi zamonaviy dizayn va
moda yo‘nalishlarida ilhom manbai sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada aynan Surxondaryo viloyatida tabiiy manbalardan tayyorlangan
bo‘yoqlarning mato va liboslardagi qo‘llanilishi, ularning tayyorlash usullari, ramziy
va estetik ahamiyati hamda zamonaviy modadagi aks ettirilish holatlari ilmiy jihatdan
yoritiladi. Maqola milliy merosimizning bir bo‘lagi sifatida tabiiy bo‘yoqlardan
foydalanish an’analarini o‘rganishga, ularni kelajak avlodga yetkazish va amaliyotda
qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatishga qaratilgan.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot Surxondaryo viloyatining milliy liboslarida tabiiy bo‘yoqlar va
matolardan foydalanish an’analarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, sifatli (qualitative)
tahlil usullariga asoslangan. Maqola doirasida tarixiy, etnografik va amaliy kuzatuv
metodlari qo‘llanildi.
Birinchidan, ilmiy-tekshirish ishlari Surxondaryo viloyatining Boysun, Termiz,
Denov va Sherobod tumanlarida olib borildi. Ushbu hududlar o‘zining qadimiy
hunarmandchilik maktablari va an’anaviy liboslari bilan ajralib turadi. Hududlardagi
mavjud mahalliy ustalar, hunarmandlar, etnograf olimlar va tarixiy muzey xodimlari
bilan intervyular (yuzma-yuz suhbatlar) tashkil etildi. Suhbatlarda, ayniqsa, tabiiy
bo‘yoqlarning qanday manbalardan olinishi, qaysi matolarga qanday usulda
qo‘llanilishi, ularning rangi, bardoshliligi va estetik qiymati haqidagi an’anaviy
bilimlar yig‘ib borildi.
Ikkinchidan, tarixiy yozma manbalar va ilmiy maqolalar tahlil qilindi.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi, Termiz davlat universiteti hamda Respublika
hunarmandchilik uyushmasining kutubxonalarida saqlanayotgan xalq amaliy san’atiga
oid adabiyotlar, kataloglar, arxiv materiallari va ilmiy maqolalar o‘rganildi.
Shuningdek, milliy liboslar bilan bog‘liq ko‘rgazma va ekspozitsiyalardan amaliy
kuzatuvlar asosida vizual tahlillar o‘tkazildi.
Uchinchidan, yig‘ilgan ma’lumotlar tasniflandi va mavzuga oid jihatlar bo‘yicha
guruhlashtirildi. Tabiiy bo‘yoqlarning turlari, qo‘llanish metodlari, estetik va madaniy
ahamiyati asosida tematik tahlil usulidan foydalanildi. Tadqiqot natijalarini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
229
ISSN:3030-3613
kuchaytirish maqsadida, foto va video materiallar, eskizlar, hamda mahalliy ustalar
tomonidan tayyorlangan namunaviy mato bo‘yama ishlari ham hujjatlashtirildi.
Ushbu metodologik yondashuv orqali an’anaviy bilim va amaliy tajriba
uyg‘unligida, Surxondaryo milliy liboslarida tabiiy bo‘yoqlar va matolardan
foydalanish borasidagi tarixiy hamda zamonaviy holatlar qamrab olindi.
NATIJALAR
Surxondaryo viloyatining turli hududlarida olib borilgan amaliy kuzatuvlar,
suhbatlar va tarixiy manbalar tahlili asosida bir qator muhim natijalar aniqlandi:
1.
Tabiiy bo‘yoqlar manbalari xilma-xilligi.
Surxondaryo viloyatida tabiiy
bo‘yoqlar ko‘p asrlardan buyon xalq orasida keng qo‘llanilgan. Jumladan,
anor
qobig‘i
,
jiyda bargi
,
pista po‘sti
,
zarchava (kurkuma)
,
qamish ildizi
,
o‘rik po‘sti
,
uzum bargi
,
nok va tut barglari
matolarni tabiiy ranglar bilan bo‘yashda asosiy
manba bo‘lgan. Har bir o‘simlikdan olinadigan rang o‘ziga xos bo‘lib, liboslarda ko‘p
hollarda ramziy ma’no kasb etgan (masalan, sariq–farovonlik, to‘q qizil–himoya,
yashil–baraka belgisi sifatida).
2.
Bo‘yash texnikalari qadimiy an’anaga asoslangan.
Ustalar orasida
“qaynatma bo‘yash”, “ho‘l usul”, “quruq usul” kabi bir necha xil tabiiy bo‘yash
uslublari mavjud bo‘lib, bu texnologiyalar og‘zaki ravishda avloddan avlodga o‘tib
kelgan. Aksar hollarda bo‘yoq moddasi matoga yaxshi singishi uchun
zang temir, tuz,
limon sharbati yoki sirka
singari tabiiy moddalardan “mustahkamlovchi” vosita
sifatida foydalanilgan.
3.
Tabiiy bo‘yoqlarning ekologik va estetik afzalliklari.
Mahalliy
hunarmandlarning ta’kidlashicha, tabiiy bo‘yoqlar matoni nafaqat chiroyli rangga
bo‘yaydi, balki uni uzoq saqlanadigan, teriga zarar yetkazmaydigan, salomatlik uchun
xavfsiz mahsulotga aylantiradi. Shu bois qadimda aynan tabiiy bo‘yoq bilan bo‘yalgan
matolardan
yosh bolalar kiyimlari
,
kuyov va kelinchak liboslari
, hamda
bayramona kiyimlar
tayyorlangan.
4.
Zamonaviy dizaynerlikda tabiiy bo‘yoqlarga qayta qiziqish.
Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, so‘nggi yillarda ekologik toza mahsulotlar va barqaror moda g‘oyasi
kuchaygani sayin, mahalliy yosh dizaynerlar orasida tabiiy bo‘yoqlar bilan ishlashga
bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Ayniqsa, eksperimental kapsula kolleksiyalar
yaratishda tabiiy bo‘yoq bilan bo‘yalgan matolar ishlatilmoqda. Bu esa, xalq amaliy
san’ati bilan zamonaviy moda o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ta’minlamoqda.
5.
Madaniy identitetni saqlashdagi roli.
Surxondaryoning milliy liboslarida
tabiiy bo‘yoqlar bilan yaratilgan naqshlar, ranglar va mato ishlovlari nafaqat estetik
ko‘rinishga xizmat qiladi, balki xalqning tarixiy-madaniy merosini saqlab qolish va uni
zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qilmoqda.
MUHOKAMA
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
230
ISSN:3030-3613
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Surxondaryo viloyatida tabiiy
bo‘yoqlar va matolar bilan ishlash madaniyati uzoq tarixga ega bo‘lib, bugungi
kungacha o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda. Bu an’ana xalq amaliy san’ati, ekologik
madaniyat va hududiy identitetning ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Qadimiy
davrlardan beri tabiiy manbalardan olinadigan bo‘yoqlar nafaqat liboslarga rang berish
uchun, balki ularning ma’naviy, ramziy, sog‘liqni saqlash va estetik qiymatini oshirish
maqsadida ham qo‘llanilgan.
Surxondaryo xalqining tabiiy resurslardan oqilona foydalanishi, shuningdek,
ularni bo‘yoq manbai sifatida tanlab olishi – bu hudud aholisi va tabiat o‘rtasidagi
muvozanatli munosabatlar borligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, liboslar bezaklaridagi
ranglarning ramziy ma’nosi va ularni tabiiy usulda hosil qilish bo‘yicha shakllangan
og‘zaki bilimlar jamiyatda avlodlar uzviyligini ta’minlagan. Tabiiy bo‘yoqlarning
ishlatilishi orqali nafaqat ekologik xavfsizlik ta’minlangan, balki milliy dizaynning
o‘ziga xosligi ham mustahkamlangan.
Bugungi kunda sun’iy va kimyoviy bo‘yoqlarning arzonligi sababli ko‘plab
hunarmandlar va ishlab chiqaruvchilar tabiiy bo‘yoqlardan foydalanishni
cheklamoqda. Biroq ekologik dizayn, sog‘lom turmush tarzi, zero-waste va barqaror
moda konsepsiyalari ortidan, ayniqsa, yosh dizaynerlar va moda olimlari orasida tabiiy
bo‘yoqlarga nisbatan qiziqish ortib bormoqda. Bu esa, an’anaviy bilimlarning qayta
tiklanishi va zamonaviy dizayn bilan uyg‘unlashtirilishiga imkon yaratmoqda.
Shuningdek, xalq amaliy san’atini ilmiy va amaliy jihatdan chuqur o‘rganish,
tabiiy bo‘yoq manbalarini sistematik ravishda tasniflash, ularni ekologik dizayn
jarayonlarida kengroq qo‘llash orqali nafaqat milliy merosni saqlab qolish, balki uni
global modaga integratsiyalash imkoniyatlari yuzaga kelmoqda.
Shu sababli, Surxondaryo milliy liboslarida tabiiy bo‘yoqlarning o‘rni faqatgina
tarixiy emas, balki bugungi va ertangi moda uchun ham dolzarb va istiqbolli yo‘nalish
sifatida baholanishi lozim.
XULOSA
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, Surxondaryo viloyatining milliy liboslarida
tabiiy bo‘yoqlar va matolardan foydalanish uzoq tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, bu an’ana
xalqning madaniyati, tabiatga munosabati hamda estetik qarashlari bilan chambarchas
bog‘liq. Ayniqsa, Boysun, Denov, Sherobod kabi hududlarda tabiiy o‘simliklar asosida
tayyorlangan bo‘yoqlardan foydalanish madaniyati hali-hanuzgacha saqlanib qolgan.
Ushbu bo‘yoqlardan olingan ranglarning har biri muayyan ma’noga ega bo‘lib, ular
liboslar orqali shaxsning yoshi, maqomi, kayfiyati yoki bayramona holatini ifodalagan.
Mahalliy hunarmandlar tomonidan qo‘llanilgan qaynatma, botirish, ho‘l va quruq
bo‘yash texnikalari – avloddan avlodga og‘zaki an’ana sifatida o‘tib kelgan. Bu
texnologiyalar nafaqat o‘zining ekologik tozaligi bilan, balki natijaning barqarorligi,
ranglarning tabiiylik darajasi va matolarga beriladigan chuqur mazmuni bilan ajralib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
231
ISSN:3030-3613
turadi. Shu bois, o‘tmishda aynan tabiiy bo‘yoqlar bilan ishlangan matolar bolalar,
kelin-kuyovlar hamda marosim liboslari uchun tanlab olingan. Bu esa ularning hayotiy,
madaniy va ruhiy qiymatini yanada oshirgan.
Zamonaviy davrda kimyoviy bo‘yoqlarning keng tarqalishi tufayli tabiiy
bo‘yoqlar qo‘llanilishi kamaygan bo‘lsa-da, ekologik muammolar, sog‘liq uchun
xavfsizlik, tabiiy mahsulotlarga bo‘lgan talabning ortishi natijasida yana ularni qayta
tiklash zarurati yuzaga kelmoqda. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, Surxondaryo
viloyatida mavjud tabiiy bo‘yoq manbalarini ilmiy asosda o‘rganish, ularni
sistemalashtirish, innovatsion dizayn ishlanmalariga tatbiq etish orqali an’anaviy
bilimlar zamonaviy modada yangi nafas olishi mumkin.
Shuningdek, bu an’analar nafaqat dizayn va amaliy san’at sohalari uchun, balki
turizm, madaniyat, ekologiya va ta’lim tizimlarida ham katta ahamiyatga ega. Tabiiy
bo‘yoqlar asosidagi liboslar yaratish orqali hududiy identitetni mustahkamlash,
mahalliy brendlar rivojiga turtki berish, ekologik moda konsepsiyalarini ilgari surish
va yosh avlodda tabiatga nisbatan hurmat tuyg‘usini shakllantirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Surxondaryo viloyatining milliy liboslarida tabiiy
bo‘yoqlar va matolardan foydalanish nafaqat o‘tmishdagi qadriyat, balki zamonaviy
dizayn va barqaror taraqqiyot uchun ham istiqbolli yo‘nalishdir. Bu boradagi
tadqiqotlar va amaliy ishlar davom ettirilsa, xalq amaliy san’ati bilan global moda
o‘rtasidagi ko‘prik barpo etilishi mumkin.
Bibliografiya
1.
Baymuhamedov, Sh.
O‘zbek matolari va ularning tarixi
. Toshkent: Fan
nashriyoti, 2019.
2.
Karimov, A.
Hunarmandchilik va milliy matolar
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2021.
3.
Vogue Magazine.
The Rise of Ikat in Global Fashion
. New York, 2022.
4.
Business of Fashion.
Traditional Textiles in Contemporary Design
. London,
2023.
5.
Harper’s Bazaar.
Uzbek Fabrics in International Fashion Trends
. Paris, 2023.
