T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
174
ISSN:3030-3613
BIOPLASTMASSA: ATROF-MUHIT UCHUN BIOLOGIK YECHIM
XUDOYBERDIYEVA MAHLUBA SHAVKAT QIZI
SURXONDARYO VILOYATI ,TERMIZ SHAHAR
1-MAKTAB BIOLOGIYA FAN O'QITUVCHISI
Annotatsiya
Mazkur maqolada plastik chiqindilar muammosi va ularning atrof-muhitga
salbiy ta’siri tahlil qilinadi. Ayniqsa, uzoq yillar parchalanmaydigan an’anaviy
plastiklar ekologik inqirozning asosiy sababi sifatida ko‘rsatiladi. Ushbu muammoning
zamonaviy yechimlaridan biri sifatida bioplastmassa — ya’ni, biologik
parchalanadigan va qayta tiklanadigan manbalardan tayyorlangan materiallar haqida
ma’lumot beriladi. Maqolada bioplastmassaning tarkibi, yaratilish texnologiyasi va
parchalanish mexanizmi haqida ilmiy tushunchalar yoritilgan. Shuningdek,
o‘quvchilar uchun kichik loyihalar orqali atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan
eko-yechimlar ishlab chiqish g‘oyalari taqdim etiladi. Ushbu maqola biologiya fani
doirasida ekologik ongni shakllantirishga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir.
Kalit so‘zlar:
Bioplastmassa, biologik parchalanish, ekologik muammo, plastik
chiqindilar, atrof-muhitni muhofaza qilish, qayta tiklanadigan materiallar, eko-
yechimlar, barqaror rivojlanish, biotexnologiya, o‘quvchi loyihalari.
BIOPLASTICS: A BIOLOGICAL SOLUTION FOR THE ENVIRONMENT
KHUDOYBERDIYAVA MAHLUBA SHAVKAT KIZI
SURKHANDARYO REGION, TERMEZ CITY
BIOLOGY TEACHER AT SCHOOL NO. 1
Annotation
This article discusses the problem of plastic waste and its negative impact on the
environment. Traditional plastics, which take hundreds of years to decompose, are one
of the leading causes of ecological pollution. As a modern solution, bioplastics
—
materials derived from renewable sources that are biodegradable — are introduced.
The article explains the composition, production technology, and decomposition
mechanisms of bioplastics. It also encourages students to develop eco-friendly
solution
s
through small-scale projects aimed at environmental protection. This article
is significant in fostering ecological awareness within the scope of biology education.
Keywords:
Bioplastics, biodegradation, environmental problem, plastic waste,
environmental
protection,
renewable
materials,
eco-solutions,
sustainable
development, biotechnology, student projects.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
175
ISSN:3030-3613
Hozirgi kunda dunyo miqyosida ekologik muammolar tobora kuchayib
bormoqda. Plastik chiqindilar bu muammolarning eng yirik qismini tashkil etadi.
Plastiklar tabiiy sharoitda uzoq vaqt davomida parchalanmaydi, bu esa atrof-muhitga
jiddiy zarar yetkazmoqda. Suv havzalarida, yer yuzasida va havoda plastik
chiqindilarining ko‘payishi, hayvonot dunyosi uchun xavf tug‘diradi. Bugungi kunda
plastikni almashtirish uchun bioplastmassalar — biologik parchalanadigan materiallar
ishlab chiqilmoqda. Ushbu maqolada bioplastmassaning ekologik muammo
yechimidagi o‘rni, afzalliklari va ishlab chiqarish jarayonlari haqida so‘z yuritiladi.
Plastik chiqindilar va ularning atrof-muhitga ta’siri
Plastik materiallar hayotimizning ajralmas qismiga aylanganiga qaramay,
ularning atrof-muhitga salbiy ta’siri tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, bir martalik
foydalanish uchun mo‘ljallangan plastiklar — plastik sumkalar, idishlar, butilkalar,
tayyor ovqatlar uchun qadoqlar kabi mahsulotlar, global ekologik muammolarning eng
katta sabablaridan biridir. Ushbu plastiklar o‘zlari yillar davomida parchalanmay turib
tabiatda qoladi va uning tarkibini yomonlashtiradi. Har yili milliardlab tonnalab plastik
chiqindilar yer yuzasiga, daryolarga, dengizlarga va havoga tarqalib, tabiiy
muvozanatni buzadi. Plastik materiallar, odatda, tabiatda 100 yil yoki undan ko‘proq
vaqt davomida parchalanmasdan qoladi. Bu plastiklar faqat jismoniy o‘lchamlarini
kichraytirishi mumkin, ammo ular to‘liq parchalanmaydi, natijada mikroskopik
bo‘laklarga bo‘linadi va bu bo‘laklar atrof-muhitga doimiy zarar yetkazadi. Plastik
chiqindilarning eng katta xavfi, ularning hayvonot dunyosiga bo‘lgan ta’siridadir.
Masalan, dengiz hayvonlari — baliqlar, delfinlar, kemiruvchilar va qushlar, plastik
chiqindilarga duch kelganda, ularni ovqat deb o‘ylab, yutib yuborishadi. Bu esa ular
uchun o‘limga olib keladi. Har yili millionlab dengiz hayvonlari plastik chiqindilarni
yutish yoki ularga o‘rash tufayli nobud bo‘ladi. Shuningdek, plastiklar tuproq va suv
manbalarini ifloslantiradi, ular orqali inson organizmiga zararli kimyoviy moddalar
kirib, sog‘liqni yomonlashtiradi. Plastik chiqindilar nafaqat ekologik, balki iqtisodiy
muammolarni ham keltirib chiqaradi. Plastiklarni qayta ishlash yoki ularni yo‘q qilish
uchun katta mablag‘lar sarflanadi. Aksariyat plastik chiqindilarni qayta ishlashning
o‘zi juda murakkab va qimmatbaho jarayon bo‘lib, ko‘plab rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun bu iqtisodiy jihatdan qiyin vaziyatni yuzaga keltiradi. Shu bilan
birga, plastik chiqindilarni to‘plash, tashish va yo‘q qilish jarayonida atmosferaga
chiqariladigan zararli gazlar iqlim o‘zgarishiga olib keladi. Plastik chiqindilarning
o‘zgarishi tabiiy resurslarning iste’moliga ham ta’sir ko‘rsatadi. Ularning ko‘pligi va
to‘planishi, yerda va suvda o‘suvchi o‘simliklar va hayvonot dunyosiga to‘liq zarar
etkazadi. Plastikka qarshi kurashishda dunyo jamoatchiligi yanada faol bo‘lib, uning
almashinuvi va muqobil materiallarga o‘tishning muhimligini anglay boshladi. Shu
sababli, plastik chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va barqaror ishlab
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
176
ISSN:3030-3613
chiqarishning yangi usullari izlanmoqda. Bioplastmassalar bu plastiklar muammosiga
javob sifatida ishlab chiqilgan. Ular biologik parchalanadigan va tabiiy resurslardan
tayyorlanadigan materiallardir. Bioplastmassalar tabiiy manbalardan (masalan,
makkajo‘xori kraxmalidan, shakarqamishdan, soya va boshqa o‘simliklardan)
tayyorlanadi va ular tabiiy sharoitda tezda parchalanib, atrof-muhitga zarar
yetkazmaydi. Bioplastmassalar plastiklarga qaraganda kamroq energiya sarflanadi va
qayta ishlanishi osonroq. Shu bilan birga, bioplastmassalar nafaqat plastiklarni
almashtirish, balki ekologik muammolarni hal qilishda katta imkoniyat yaratadi. Ular
qayta tiklanadigan resurslar asosida ishlab chiqarilganligi sababli, ularning barqarorligi
yuqori, hamda ekologik jihatdan xavfsizdir. Bioplastmassalarni ishlab chiqarish va ular
yordamida yangi texnologiyalar yaratish orqali plastiklar muammosini hal qilishga
yondashuvlar ishlab chiqilmoqda.
Bioplastmassa: Nima va qanday ishlab chiqariladi?
Bioplastmassa — bu tabiiy xom ashyo (masalan, makkajo‘xori kraxmalidan,
shakarqamishdan, kenevir va soya kabi o‘simliklardan) tayyorlanadigan va biologik
yo‘l bilan parchalanadigan materialdir. Bioplastmassalar odatdagi plastiklarga
qaraganda ekologik jihatdan xavfsizroq, chunki ular tabiiy muhitda tezda parchalanadi.
Bioplastmassalar, odatda, polimerlarning tabiiy manbalardan olinadigan shakllari
bo‘lib, ularning ishlab chiqarish jarayoni an’anaviy plastiklarga qaraganda kamroq
energiya sarfini talab qiladi.
Bioplastmassaning afzalliklari
1.
Ekologik xavfsizlik
Bioplastmassalar tabiiy xom ashyolardan tayyorlanadi va ishlab chiqarilganidan
keyin tezda tabiiy muhitda parchalanadi. Bu ularning atrof-muhitga ta’sirini
kamaytiradi. Plastiklar esa minglab yillar davomida parchalanmaydi va bu uzoq
muddatli ekologik muammolarni keltirib chiqaradi.
2.
Barqaror ishlab chiqarish
Bioplastmassa ishlab chiqarish jarayoni ekologik jihatdan barqaror va qayta
tiklanadigan resurslar asosida amalga oshiriladi. Makkajo‘xori, shakarqamish, kenevir
kabi o‘simliklar — tabiiy va qayta tiklanadigan resurslar bo‘lib, ularning ishlab
chiqarilishida ekologik muammolar deyarli yo‘q.
3.
Qayta ishlanish imkoniyati
Bioplastmassalar qayta ishlanishi mumkin, bu esa ularning iqtisodiy va ekologik
jihatdan samaradorligini oshiradi. An’anaviy plastiklar esa faqat bir marta ishlatiladi
va ko‘p hollarda qayta ishlash uchun yaroqsizdir.
4.
Sog‘liqni saqlashga ta’siri
Bioplastmassalar oziq-ovqat sanoatida, tibbiyotda va boshqa sohalarda foydalanish
uchun xavfsiz hisoblanadi. Ular kimyoviy zararlardan yiroq va inson salomatligiga
zarar yetkazmaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
177
ISSN:3030-3613
Bioplastmassa ishlab chiqarish jarayoni
Bioplastmassa ishlab chiqarish jarayoni an’anaviy plastikka qaraganda biroz farq
qiladi:
1.
Xom ashyo tayyorlash
Bioplastmassalar uchun xom ashyolar tabiiy o‘simliklardan olinadi. Makkajo‘xori
kraxmalidan, shakarqamishdan yoki soya kabi o‘simliklardan olinadigan
polysakkaridlar bioplastmassa ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
2.
Kimyoviy jarayonlar
Xom ashyolar kimyoviy reaktsiyalarga qo‘llanadi. Bu jarayonlarda o‘simliklarning
kraxmal va polimerlari kimyoviy moddalarga aylanadi, bu esa ularning biologik
parchalanish xususiyatlarini ta’minlaydi.
3.
Formalashtirish
Bioplastmassa materiallari kerakli shakllarga keltiriladi. Bu shakllar plastik
idishlar, qadoqlar, sumkalar va boshqa mahsulotlarga aylantiriladi. Bioplastmassalar
ko‘pincha plastiklar kabi kundalik hayotda ishlatiladi, ammo ular tabiiy muhitda tezda
parchalanadi.
Bioplastmassalarning turlari
Bioplastmassalar turli xil bo‘lishi mumkin. Ular orasida polilaktid (PLA),
polihidroksialkanoatlar (PHA), shuningdek, kraxmal asosidagi bioplastmassalar eng
mashhurlari hisoblanadi. Har bir tur o‘ziga xos xususiyatlarga ega va turli sohalarda
ishlatilishi mumkin. Misol uchun, PLA plastiklar oziq-ovqat qadoqlashda keng
qo‘llaniladi, PHA esa tibbiyotda, shu jumladan, biotibbiyotda ishlatiladi.
Plastik chiqindilarining global ekologik muammolarni keltirib chiqarganligi, bugungi
kunda barcha davlatlar va ilmiy jamoatchilikni bu muammoni hal qilishga undamoqda.
Plastika nisbatan uzoq vaqt davomida parchalanmasdan tabiatda qolib,
ekosistemalarga zarar yetkazmoqda. Ushbu vaziyatning oldini olish va atrof-muhitni
saqlash uchun bioplastmassalar muqobil material sifatida rivojlanmoqda.
Bioplastmassalar, an'anaviy plastiklar bilan taqqoslaganda, ekologik jihatdan
xavfsizroq bo‘lib, ularning tabiiy parchalanishi atrof-muhitga zarar yetkazmaydi.
Bioplastmassalar qayta tiklanadigan resurslardan tayyorlanadi va ularni ishlab
chiqarish jarayoni an'anaviy plastikka qaraganda kamroq energiya sarfini talab qiladi.
Shuningdek, bioplastmassalar ekologik barqarorlikni ta'minlashda katta ahamiyatga
ega, chunki ular plastikka qaraganda qisqa vaqt ichida tabiiy sharoitda parchalanadi va
toksik moddalardan yiroqdir. Bu materiallar nafaqat plastik chiqindilarini kamaytirish,
balki qayta ishlash jarayonlarini soddalashtirish, ishlab chiqarishning ekologik
barqarorligini oshirish va materiallarning qayta ishlanishini yaxshilash uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi. Bioplastmassalar ishlab chiqarishni va ulardan foydalanishni
kengaytirish orqali, dunyo miqyosida ekologik xavf-xatarlarga qarshi samarali choralar
ko‘rish mumkin. Shunday qilib, bioplastmassalar plastik chiqindilarining salbiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
178
ISSN:3030-3613
ta’sirini kamaytirish va atrof-muhitni muhofaza qilish yo‘lida muhim ekologik yechim
hisoblanadi. Bu materiallarning joriy etilishi nafaqat sanoat va iqtisodiyot uchun, balki
ekologik barqarorlikni ta'minlash uchun ham katta ahamiyatga ega.
