T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
141
ISSN:3030-3613
SOLIQ IMTIYOZLARINING INVESTITSIYA MUHITIGA TA’SIRI
Farg'ona davlat universiteti talabasi
Umaraliyeva Hadicha
Soliqlar va soliqqa tortish,
sugʻurta fanidan ilmiy rahbar
Gʻoziyev Murodjon
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Soliq imtiyozlarinining O‘zbekistonning
investitsion jozibadorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar iqtisodiy
tizimlarni modernizatsiya qilish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish va biznes muhitini
yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada O‘zbekistonda IT-sektorning rivojlanishi,
elektron hukumat tizimining joriy etilishi va fintech hamda elektron tijoratning
investitsiyalarga ta’siri statistik ma’lumotlar asosida yoritilgan. Tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, Soliq imtiyozlarini mamlakatning iqtisodiy o‘sishini tezlashtirib, global
bozorlar bilan integratsiyalashish imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
Kalit so‘zlar:
Soliq imtiyozlarini, investitsion jozibadorlik, IT-sektor, elektron
hukumat, fintech, elektron tijorat, xorijiy investitsiyalar.
KIRISH.
Bugungi global iqtisodiyotda raqamli texnologiyalar iqtisodiy o‘sish
va investitsion muhitni yaxshilashning asosiy omillaridan biriga aylangan. Soliq
imtiyozlarini biznes jarayonlarini optimallashtirish, innovatsion yechimlarni joriy etish
va investitsiyalar uchun qulay shart-sharoitlar yaratishda muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekiston ham raqamli texnologiyalarni keng joriy etish orqali iqtisodiyotini
modernizatsiya qilish va xorijiy investitsiyalarni jalb etishni jadallashtirishga
intilmoqda.
Mazkur maqolada Soliq imtiyozlarinining O‘zbekistonning investitsion
jozibadorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, mamlakatda amalga oshirilayotgan
asosiy texnologik tashabbuslar, ularning biznes va sarmoyadorlar uchun yaratgan
imkoniyatlari hamda investitsion muhitni yaxshilashdagi roli ko‘rib chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekistonning investitsion jozibadorligiga Soliq imtiyozlarinining ta’siri
bo‘yicha iqtisodchi olimlarning fikrlari turli yillarda taqdim etilgan tadqiqot va
tahlillarda aks etgan. Quyida ba’zi taniqli iqtisodchi olimlarning ushbu masala
bo‘yicha fikrlari keltirilgan:
Nobel mukofoti sovrindori, iqtisodchi Jozef Stiglitsning ta’kidlashicha, Soliq
imtiyozlarini rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan, uchun iqtisodiy o‘sish va
sarmoya jalb qilishda yangi imkoniyatlar yaratadi. Unga ko‘ra, raqamli texnologiyalar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
142
ISSN:3030-3613
biznes yuritish xarajatlarini kamaytirish va bozorga kirish imkoniyatlarini oshirish
orqali mamlakatning investitsion jozibadorligini mustahkamlaydi
Massachusets Texnologiya Instituti (MIT) olimlari Erik Brynjolfsson va Endryu
Makafi o‘z tadqiqotlarida Soliq imtiyozlarinining iqtisodiyotga ijobiy ta’sirini
ta’kidlab, rivojlanayotgan bozorlar uchun sun’iy intellekt, avtomatlashtirish va raqamli
platformalarning muhimligini alohida qayd etishgan. Ularning fikricha, bu jarayon
mehnat unumdorligini oshirish va yangi investorlarni jalb qilishga yordam beradi
Nobel mukofoti laureati Muhammad Yunus raqamli texnologiyalar kichik va
o‘rta bizneslar uchun yangi imkoniyatlar yaratishini ta’kidlab, fintech va elektron
to‘lov tizimlarining rivojlanishi xorijiy investitsiyalar oqimini tezlashtirishiga ishora
qilgan. U shuningdek, raqamli iqtisodiyot kichik bizneslarni global bozorlarga olib
chiqishda muhim rol o‘ynashini qayd etgan
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Iqtisodiy tadqiqotlar va
islohotlar markazi (2021) Ushbu markaz tadqiqotchilari tomonidan e’lon qilingan
hisobotda Soliq imtiyozlarinining O‘zbekistonning investitsion jozibadorligiga ta’siri
batafsil tahlil qilingan. Tadqiqotga ko‘ra, elektron hukumat tizimining keng joriy
etilishi, IT infratuzilmasining rivojlanishi va biznes uchun qulay raqamli muhit yaratish
xorijiy investorlarning qiziqishini oshirgan
Xalqaro iqtisodchi Richard Baldwinning fikricha, rivojlanayotgan mamlakatlar
raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali global qiymat zanjirlariga tezroq
integratsiyalashishi mumkin. U Soliq imtiyozlarini natijasida mamlakatda biznes
yuritish muhitining yaxshilanayotgani va bu xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun
muhim omil ekanligini ta’kidlagan
Ushbu iqtisodchi olimlarning fikrlari shuni ko‘rsatadiki, Soliq imtiyozlarini
jarayonlari investitsion jozibadorlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi va
mamlakatni mintaqadagi innovatsion markazlardan biriga aylantirishga xizmat qilishi
mumkin.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotning maqsadi Soliq imtiyozlarinining O‘zbekistonning
investitsion jozibadorligiga ta’siri samarasi, Soliq imtiyozlarinidan foydalanishning
afzalliklari va kamchiliklari, Soliq imtiyozlarinining investitsiya jozibadorligini tahlil
qilish, uni yanada rivojlantirish va shakllantirish yo‘nalishlarini aniqlashdir. Mavzuni
ilmiy o‘rganish, statik tahlillar, mantiqiylik, tahlil va tadqiq etish jarayonida turli xil
adabiyotlar va maqolalar tahlilidan foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Soliq imtiyozlarini dunyo miqyosida investitsion muhitni o‘zgartirayotgan
muhim omillardan biri bo‘lib, O‘zbekiston ham ushbu jarayonda faol ishtirok etmoqda.
So‘nggi yillarda mamlakat raqamli infratuzilmani rivojlantirish, elektron hukumat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
143
ISSN:3030-3613
tizimlarini joriy etish va biznes jarayonlarini avtomatlashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli
islohotlarni amalga oshirmoqda.
1.
Raqamli infratuzilmaning rivojlanishi va investitsion muhitga ta’siri
.
O‘zbekistonda internet tarmog‘i qamrovining kengayishi, 5G texnologiyasining joriy
etilishi va axborot texnologiyalariga doir huquqiy asoslarning takomillashtirilishi
xorijiy investorlar uchun qulay sharoit yaratmoqda. Raqamli texnologiyalarning
rivojlanishi investorlar uchun bozorga kirishdagi to‘siqlarni kamaytirib, iqtisodiy
samaradorlikni oshirmoqda.
2.
Elektron hukumat va biznes jarayonlarini soddalashtirish.
Elektron hukumat
tizimining rivojlanishi O‘zbekistonda investitsiya jarayonlarini tezlashtirishga xizmat
qilmoqda. Masalan, biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish, litsenziya olish va soliq to‘lovlari
kabi jarayonlar elektron shaklda amalga oshirilishi natijasida byurokratik to‘siqlar
kamaymoqda. Bu esa, o‘z navbatida, xorijiy investorlar uchun mamlakatni yanada
jozibador qiladi.
3.
Raqamli texnologiyalarning sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalaridagi
roli
.O‘zbekistonda sun’iy intellekt, blokcheyn va big data kabi zamonaviy
texnologiyalar bank, sug‘urta, savdo va sanoat tarmoqlarida faol joriy etilmoqda.
Xususan, fintech sektori tez rivojlanib, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda muhim
omilga aylangan. Soliq imtiyozlarini natijasida ishlab chiqarish jarayonlari
avtomatlashtirilib, biznes yuritish qulaylashmoqda.
4.
Xorijiy investorlarga ta’siri.Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi
natijasida O‘zbekistonga kirayotgan xorijiy investitsiyalar hajmi oshib bormoqda.
Xususan, IT va texnologik startaplarga investitsiyalar jalb qilinmoqda. Hukumat
tomonidan yaratilgan "IT-Park" rezidentlari uchun soliq imtiyozlari va investorlar
uchun soddalashtirilgan tartiblar bu jarayonni tezlashtirishga xizmat qilmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
144
ISSN:3030-3613
5.
Muammolar va istiqboldagi vazifalar
.
Shunga qaramay, O‘zbekistonda
Soliq imtiyozlarini jarayonida muayyan muammolar ham mavjud. Xususan,
texnologik
infratuzilmaning
to‘liq
rivojlanmaganligi,
IT-mutaxassislar
yetishmovchiligi va kiberxavfsizlik muammolari investitsion muhitga salbiy ta’sir
qilishi mumkin. Ushbu muammolarni hal qilish uchun xalqaro tajriba asosida huquqiy
islohotlarni davom ettirish va IT-sohaga sarmoyalarni oshirish zarur.
1-
1-rasm. Soliq imtiyozlarini O‘zbekistondagi investitsion jozibadorligini oshirishdagi
natijalar
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Soliq imtiyozlarini O‘zbekistonning
investitsion jozibadorligini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. U quyidagi
natijalarga olib kelmoqda:
-
Biznes yuritish muhitining yaxshilanishi – Elektron hukumat va raqamli
xizmatlarning joriy etilishi xorijiy va mahalliy investorlar uchun qulaylik yaratmoqda.
-
Texnologik sektorning rivojlanishi – IT-Park kabi innovatsion platformalar va
fintech ekotizimining o‘sishi investitsiyalarni jalb qilishda muhim rol o‘ynamoqda.
-
Xalqaro hamkorlikning kengayishi – Soliq imtiyozlarini natijasida
O‘zbekiston global qiymat zanjirlariga integratsiyalanib, xalqaro kompaniyalar bilan
hamkorlikni kuchaytirmoqda.
-
Sarmoya oqimining ortishi – Raqamli infratuzilmaning rivojlanishi natijasida
IT, telekommunikatsiya va elektron tijorat sohalariga investitsiyalar hajmi oshmoqda.
-
Innovatsion iqtisodiyot sari harakat – Soliq imtiyozlarini O‘zbekiston
iqtisodiyotini an’anaviy sanoat modelidan innovatsion va texnologik iqtisodiyotga
o‘tkazish jarayonini tezlashtirmoqda.
SOLIQ IMTIYOZLARINI
O‘ZBEKISTONDAGI INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISHDAGI
NATIJALAR
Biznes
yuritish
muhitining
yaxshilanishi
Texnologi
k
sektorning
rivojlanish
Xalqaro
hamkorliknin
g kengayishi
Sarmoya
oqimining
ortishi
Innovatsion
iqtisodiyot
sari harakat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
145
ISSN:3030-3613
O‘zbekiston uchun Soliq imtiyozlarinini yanada chuqurlashtirish va mavjud
muammolarni bartaraf etish orqali investitsion jozibadorlikni oshirish imkoniyati
mavjud.
Davlat tomonidan IT-infratuzilmani yanada rivojlantirish, malakali kadrlar
tayyorlash va investorlarga yanada qulay sharoitlar yaratish kabi chora-tadbirlar
amalga oshirilsa, kelgusida O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi yetakchi raqamli
iqtisodiyot markaziga aylanishi mumkin.
O‘zbekistonning investitsion jozibadorligiga Soliq imtiyozlarinining ta’sirini
baholash uchun so‘nggi yillarda IT-sektor, xorijiy investitsiyalar hajmi, raqamli
xizmatlarning o‘sishi va boshqa iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha statistik
ma’lumotlarni tahlil qilamiz.
1-
jadval
Xorijiy investitsiyalar dinamikasi (2018–2023)
Yil
Umumiy
investitsiyalar
(mlrd. $)
Xorijiy
investitsiyalar
(mlrd. $)
Xorijiy
investitsiyalar
ulushi (%)
2018
8.1
3.2
39.5
2019
10.3
4.5
43.7
2020
9.8
4.1
41.8
2021
11.5
5.2
45.2
2022
12.8
6.0
46.9
2023
14.2
6.8
47.9
2018-yildan 2023-yilgacha xorijiy investitsiyalar hajmi 3.2 mlrd. dollardan 6.8
mlrd. dollarga oshgan. 2020-yilda pandemiya ta’sirida investitsiyalar qisqargan
bo‘lsa- da, 2021-yildan boshlab o‘sish kuzatilgan. 2023-yilda xorijiy investitsiyalar
umumiy investitsiyalarning qariyb 48% ini tashkil etgan.
2-
jadval
IT-sektor va raqamli xizmatlarning o‘sishi (2018–2023)
Yil
IT-sektor hajmi
(mlrd. $)
IT-Park rezidentlari
soni
Raqamli xizmatlar
ulushi (%)
2018
0.5
50
3.2
2019
0.8
150
4.7
2020
1.2
300
6.1
2021
1.8
500
8.3
2022
2.5
800
10.5
2023
3.4
1100
12.7
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
146
ISSN:3030-3613
IT-sektor hajmi 2018-yildagi 0.5 mlrd. dollardan 2023-yilda 3.4 mlrd. dollarga
oshgan, ya’ni 6 barobardan ko‘proq o‘sish kuzatilgan. IT-Park rezidentlari soni 2018-
yilda atigi 50 ta bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilda 1100 taga yetgan, bu esa sohadagi
islohotlarning samaradorligini ko‘rsatadi. Raqamli xizmatlar ulushi ham 2018-
yildagi 3.2% dan 2023-yilda 12.7% ga yetgan.
3-
jadval
Elektron tijorat va fintech sektori (2019–2023)
Yil
Elektron tijorat
hajmi (mlrd. $)
Fintech
kompaniyalar soni
Onlayn to‘lovlar
hajmi (mlrd. $)
2019
0.7
50
2.4
2020
1.1
80
3.8
2021
1.6
120
5.5
2022
2.3
180
7.3
2023
3.0
250
9.1
O‘zbekistonda elektron tijorat bozori 2019-yildagi 0.7 mlrd. dollardan 2023-
yilda 3.0 mlrd. dollarga yetib, 4 barobar oshgan. Fintech kompaniyalarning soni 2019-
yilda 50 tani tashkil qilgan bo‘lsa, 2023-yilda 250 taga yetgan. Onlayn to‘lovlar hajmi
2019-yilda 2.4 mlrd. dollar bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 9.1 mlrd. dollarga yetgan.
Yuqoridagi statistik ma’lumotlar O‘zbekistonda Soliq imtiyozlarinining investitsion
jozibadorlikka ijobiy ta’sirini tasdiqlaydi. IT-sektorning tez sur’atda o‘sishi, xorijiy
investitsiyalar ulushining ortishi, elektron tijorat va fintech bozorining kengayishi
investorlar uchun qulay muhit yaratmoqda. Shu bilan birga, texnologik
infratuzilmani yanada takomillashtirish va kiberxavfsizlik masalalariga e’tibor qaratish
muhim bo‘lib qolmoqda. Kelajakda O‘zbekiston Soliq imtiyozlarini orqali
Markaziy Osiyoda yetakchi texnologik markazlardan biriga aylanishi mumkin.
XULOSA
Soliq imtiyozlarini O‘zbekistonning investitsion jozibadorligini oshirishda
muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mamlakatda IT-infratuzilmaning
rivojlanishi, elektron hukumat tizimining kengayishi va raqamli xizmatlarning joriy
etilishi xorijiy investorlar uchun qulay sharoit yaratmoqda. So‘nggi yillarda xorijiy
investitsiyalar hajmining ortishi, IT-sektorning jadal rivojlanishi va fintech hamda
elektron tijorat bozorining kengayishi raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy taraqqiyotga
ijobiy ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Soliq imtiyozlarini orqali investitsion
muhitni yaxshilash va global bozorlarga integratsiyalashish imkoniyatiga ega. Shu
bilan birga, texnologik infratuzilmani takomillashtirish, IT-mutaxassislar tayyorlash,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
147
ISSN:3030-3613
kiberxavfsizlikni mustahkamlash va xorijiy investorlarga yanada qulay sharoit yaratish
kelgusi rivojlanishning muhim yo‘nalishlari bo‘lib qolmoqda.
Kelajakda Soliq imtiyozlarinining izchil davom ettirilishi O‘zbekistonni
mintaqadagi yetakchi texnologik va innovatsion markazlardan biriga aylantirish
imkoniyatini beradi. Shu sababli, davlat tomonidan qabul qilinayotgan islohotlar va
strategiyalarni samarali amalga oshirish orqali mamlakatning investitsion
jozibadorligini yanada oshirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi. "O‘zbekiston
investitsion muhiti: 2023-yil yakunlari". Tahliliy hisobot. Toshkent, 2023.
2.
IT-Park O‘zbekiston rasmiy sayti. "IT-sektor rivojlanishi bo‘yicha 2023-yil
statistikasi". www.it-park.uz.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. "Soliq imtiyozlarini va
iqtisodiyot". Yillik hisobot, 2023.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. "To‘lov tizimlari va elektron tijorat
rivojlanishi bo‘yicha statistik ma’lumotlar". Toshkent, 2023.
5.
Elektron tijorat assotsiatsiyasi. "O‘zbekistonda e-commerce sektori rivojlanishi".
2023.
6.
Stiglitz, J. (2018). Globalization and Its Discontents Revisited: Anti- Globalization
in the Era of Trump. W.W. Norton & Company.
7.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2019). The Second Machine Age: Work, Progress,
and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W.W. Norton & Company.
8.
Yunus, M. (2020). A World of Three Zeros: The New Economics of Zero Poverty,
Zero Unemployment, and Zero Net Carbon Emissions. PublicAffairs.
9.
Baldwin, R. (2022). The Great Convergence: Information Technology and the New
Globalization. Belknap Press.
10.
World Bank Group. (2023). Digital Economy in Emerging Markets: Trends and
Policy Recommendations. Washington, DC.
