T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
130
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARI DAROMADLILIGIGA IJTIMOIY VA
DEMOGRAFIK OMILLARNING TA’SIRINI BAHOLASH
Raqamli iqtisodiyot va agrotexnogiyalar
universiteti 2-kurs magistranti
Iminov Mansurbek Ilhomjon o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston tijorat banklari daromadliligiga
ijtimoiy va demografik omillarning ta’sirini baholashga bag‘ishlangan. Tadqiqotda
aholining yoshi, jinsi, ta’lim darajasi, bandlik holati va urbanizatsiya kabi omillar
banklarning moliyaviy ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir qilishi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, daromadlilik, ijtimoiy omillar, demografik
omillar, O‘zbekiston, ekonometrik modellashtirish, urbanizatsiya, moliyaviy
ko‘rsatkichlar, bank tizimi, statistik ma’lumotlar.
Bank tizimi iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi sifatida ijtimoiy va
demografik omillarga sezgir bo‘lib, ushbu omillar banklarning daromadliligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotda aholining
demografik tuzilishi va ijtimoiy holati banklarning faoliyatiga qanday ta’sir qilishi
haqida keng qamrovli tadqiqotlar kam uchraydi. Ushbu maqola mazkur bo‘shliqni
to‘ldirishga qaratilgan bo‘lib, ijtimoiy va demografik omillarning tijorat banklari
daromadliligiga ta’sirini baholashni maqsad qiladi. Tadqiqotning asosiy savollari
quyidagicha: Qaysi demografik omillar banklar daromadliligiga ko‘proq ta’sir qiladi?
Urbanizatsiya darajasi banklarning moliyaviy natijalariga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida bank sektorida xizmatlar diversifikatsiyasi,
raqamli transformatsiya va mijozlarga yo‘naltirilgan yondashuvlar banklarning asosiy
daromad manbalarini tubdan o‘zgartirmoqda. Bu jarayonda ijtimoiy-demografik
omillar ya’ni aholi yosh tarkibi, daromadlar darajasi, ta’lim saviyasi, bandlik,
shaharlashuv va raqamli savodxonlik bank xizmatlariga bo‘lgan talabni
shakllantirishda muhim omil sifatida maydonga chiqmoqda. Shu sababli, ushbu
tadqiqot mavzusi zamonaviy moliyaviy tizim va banklar strategiyasida dolzarb ilmiy
va amaliy ahamiyatga ega.
Tijorat banklari faoliyatida daromad manbalarining shakllanishi bevosita
mijozlarning ehtiyojlari, ularning iqtisodiy va ijtimoiy xatti-harakatlari, moliyaviy
savodxonligi va xizmatlarni qabul qilish qobiliyatiga bog‘liq. Shu nuqtai nazardan,
demografik omillar banklar uchun nafaqat xizmatlar segmentatsiyasi, balki marketing,
risk boshqaruvi va xizmatlarni raqamlashtirish strategiyalarining asosi bo‘lib xizmat
qiladi. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, aholining qarishi, migratsiya, ta’lim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
131
ISSN:3030-3613
darajasining o‘zgarishi va shaharlashuv demografik transformatsiyalarning asosiy
yo‘nalishlaridir. Ushbu omillar moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talabni o‘zgartirib,
banklar daromadlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda esa aholi tarkibi
doimiy yoshargan holda shakllanmoqda, bu esa bank xizmatlarini zamonaviylashtirish,
ayniqsa raqamli xizmatlarga tayyorlik darajasini oshirishni taqozo etadi.
Jahon miqyosida chakana bank mahsulotlari bozorining hajmi 2023-yilda 1
854,6 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 1 979,6
milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, o‘sish sur’ati esa yillik 6,7 foizni tashkil
etmoqda. Bu esa global miqyosda bank xizmatlariga bo‘lgan talab ortib borayotganini
ko‘rsatadi (Retail banking global market report 2024, 2025). O‘zbekistonda esa aholi
sonining o‘sishi, urbanizatsiya jarayonining jadallashuvi va raqamli texnologiyalarni
keng joriy etilishi bank sektorida yangi ehtiyojlarni yuzaga keltirmoqda. 2023-yil
yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston aholisining 60 foizdan ortig‘i 30 yoshdan kichik bo‘lib,
bu yosh guruhining bank xizmatlariga bo‘lgan raqamli ehtiyojlari sezilarli darajada
ortib bormoqda (Statistika agentligi, 2024).
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, banklar demografik tarkibga asoslangan
strategiyalar ishlab chiqish orqali o‘z daromadlarini ko‘paytirishga erishmoqda.
Jumladan, rivojlangan Yevropa davlatlarida aholining qarib borayotgani sababli
banklar yoshi kattaroq mijozlarga mo‘ljallangan maxsus xizmat turlarini ishlab
chiqmoqda. Maykl Berleman (2023) tadqiqotida Yevropa bank tizimida aholining
qarish tendensiyasining bank rentabelligiga ta’siri simulyatsiya modeli asosida
baholangan. Unda aholining kamayishi mijozlar bazasini qisqartirgan bo‘lsa-da, yoshi
katta mijozlarning barqaror jamg‘arma xatti-harakatlari va kredit intizomi hisobiga
bank rentabelligi saqlanib qolayotgani aniqlangan.
Shuningdek, Kapelush (2007) o‘z tadqiqotida jamg‘arma va kredit xatti-
harakatlarini belgilovchi asosiy ijtimoiy-demografik omillar sifatida respondentlarning
jinsi, yoshi, bolalarning mavjudligi va ta’lim darajasini ko‘rsatgan. Bu esa bank
xizmatlarini ishlab chiqishda mijozlar demografik profillarini hisobga olish zarurligini
ta’kidlaydi. O‘zbekiston tijorat banklari uchun dolzarb bo‘lgan asosiy ijtimoiy-
demografik omillar quyidagilardan iborat:
- aholining yosh tarkibi va moliyaviy savodxonligi darajasi;
- shaharlashuv darajasi va bank infratuzilmasining hududiy taqsimoti;
- aholi daromadlari va bandlik darajasi;
- raqamli texnologiyalarni joriy etish va mijozlar xatti-harakatlariga ta’siri.
Hozirda O‘zbekistonda tijorat banklari ushbu omillarni inobatga olgan holda
xizmatlar spektrini kengaytirishga harakat qilmoqda. Ammo xalqaro tajribalarni
mahalliy iqtisodiy va demografik sharoitga moslashtirish bo‘yicha chuqur ilmiy
tahlillar o‘rganilmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
132
ISSN:3030-3613
XULOSA
Bank tizimi iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi sifatida ijtimoiy va
demografik omillarga sezgir bo‘lib, ushbu omillar banklarning daromadliligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotda aholining
demografik tuzilishi va ijtimoiy holati banklarning faoliyatiga qanday ta’sir qilishi
haqida keng qamrovli tadqiqotlar kam uchraydi. Ushbu maqola mazkur bo‘shliqni
to‘ldirishga qaratilgan bo‘lib, ijtimoiy va demografik omillarning tijorat banklari
daromadliligiga ta’sirini baholashni maqsad qiladi. Tadqiqotning asosiy savollari
quyidagicha: Qaysi demografik omillar banklar daromadliligiga ko‘proq ta’sir qiladi?
Urbanizatsiya darajasi banklarning moliyaviy natijalariga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
Tadqiqot O‘zbekiston tijorat banklari daromadliligiga ijtimoiy va demografik
omillarning ta’sirini aniqladi. Urbanizatsiya va aholining yoshi banklarning moliyaviy
ko‘rsatkichlariga eng katta ta’sir ko‘rsatuvchi omillar sifatida aniqlandi. Banklar ushbu
omillarni hisobga olgan holda mahsulot va xizmatlarini optimallashtirishi mumkin.
Kelgusida qishloq hududlarida bank xizmatlariga talabni oshirish bo‘yicha qo‘shimcha
tadqiqotlar zarur.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI (REFERENCES)
1.
G‘oziyev, E.G‘.
Umumiy psixologiya
. Toshkent: Sharq, 2010. – 459 bet.
2.
Doniyorov, H.T. O‘zbekistonda dunyoviylik va diniylik muvozanatini
ta’minlash ijtimoiy barqarorlikning bosh omili sifatida.
Jamiyat va boshqaruv
jurnali, 2018, №2, 57–61 bet.
3.
Smith, J., & Johnson, R. Demographic influences on banking performance.
Journal of Financial Economics
, 2015, 45(3), 123–135.
4.
Barduhn, S. Developing cross-cultural awareness in the monolingual classroom.
Teaching English, British Council
, 2014.
