T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
109
ISSN:3030-3613
SUVLARNING SHO’RLANISHINI KAMAYTIRISH VA UNING OLDINI
OLISH USULLARI VA TEXNOLOGIYASI
Buxoro davlat texnika universiteti talabasi
Durduqulov Fozil O‘tkirovich
Annatatsiya.
O’zbekistondan suv tanqisligi global iqlim o‘zgarishi oqibatida
tobora dolzarblashib bormoqda. Markaziy Osiyo davlatlari aholisining suvga bo‘lgan
talabi asosan transchegaraviy daryolar hisobiga qondiriladi. Tadqiqotlarga
ko‘ra,hozirgi kunda iqlim o‘zgarishi, global haroratning oshishi tufayli Amudaryo va
Sirdaryo daryolarini suv bilan ta’minlayotgan muzliklar zaxirasining 15–20 foizga
kamayishi kutilmoqda.
Kalit so’zlar.
Desalatsiya, sho‘rlanish, yer osti suvlari, yurak-tomir, buyrak
kasalliklari, Obrat osmos,kondensatsiya,
Abstract
. Uzbekistan is facing a water shortage due to global climate change.
The demand for water for the population of Central Asian countries is mainly met
through transboundary rivers. According to research, currently, due to climate change
and increasing global temperatures, the glacier reserves that supply water to the Amu
Darya and Syrdarya rivers are expected to decrease by 15-20 percent.
Keywords.
Desalination, salinization, groundwater, cardiovascular, kidney
diseases, Reverse osmosis, condensation,
Аннотация.
Дефицит воды в Узбекистане становится все более острой
проблемой из-за глобального изменения климата. Потребности населения стран
Центральной Азии в воде удовлетворяются в основном за счет трансграничных
рек. Согласно исследованиям, в настоящее время ожидается, что из-за
изменения климата и повышения глобальной температуры запасы ледников,
обеспечивающих водой реки Амударья и Сырдарья, сократятся на 15–20
процентов.
Ключевые слова.
Опреснение, засоление, грунтовые воды, сердечно-
сосудистые заболевания, заболевания почек, обратный осмос, конденсация,
KIRISH.
Suvlarning sho‘rlanishini kamaytirish va uning oldini olish usullari
texnologiyasi. Suv resurslarining sifat jihatidan yomonlashuvi, xususan, sho‘rlanish
jarayoni hozirgi kunda global ekologik muammolardan biri hisoblanadi. Suvning
sho‘rlanishi — bu suv tarkibida erigan tuzlar miqdorining ortib borishidir. Bu holat
ekotizimlar, qishloq xo‘jaligi, ichimlik suvi sifatiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa, Markaziy Osiyo mintaqasi, jumladan, O‘zbekiston hududida bu muammo
dolzarb bo‘lib, Amudaryo va Sirdaryo havzalarida suvlarning sho‘rlanishi yil sayin
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
110
ISSN:3030-3613
kuchayib bormoqda. Suvlarning sho‘rlanishi tabiiy omillar (geologik qatlamlardan
tuzlarning erib chiqishi) bilan bir qatorda, inson faoliyati, ayniqsa, noto‘g‘ri sug‘orish
tizimlari, sanoat chiqindilari va drenaj tizimlarining yetarli darajada samarali
ishlamasligi bilan bog‘liq. Ushbu maqolada suvlarning sho‘rlanish sabablarini tahlil
qilamiz, uni kamaytirish va oldini olishga qaratilgan zamonaviy texnologiyalarni
ko‘rib chiqamiz va mavjud yechimlar samaradorligini baholaymiz. Suvlarning
sho‘rlanish sabablari. Suv resurslarining sho‘rlanishi bir nechta omillar ta’sirida
yuzaga keladi. Ushbu omillarni tabiiy va antropogen sabablarga ajratish mumkin.
Tabiiy sharoitlarda suvlarning sho‘rlanishi quyidagi omillar hisobiga sodir bo‘ladi.
Geologik qatlamlardan tuzlarning erishi. Tuproq ostida joylashgan mineral
qatlamlardan erigan tuzlar yer osti suvlari orqali sirtga chiqadi. Bu holat ayniqsa
tekislik hududlarida, sho‘rxok yerlar va cho‘l zonasiga yaqin joylarda ko‘p uchraydi.
Kam yog‘in va bug‘lanish balandligi. Qurg‘oqchil iqlim sharoitida yog‘ingarchilik
yetarli bo‘lmaydi, suv zaxirasi kam bo‘ladi, ammo bug‘lanish darajasi yuqori. Bu esa
suvdagi tuzlarning kontsentratsiyasini oshiradi. Yomg‘irli davrda erigan tuzlarning
yuzaga chiqishi. Ba’zida yomg‘ir suvlarining yer ostiga chuqur singmasligi va erigan
tuzlarni sirtga olib chiqishi natijasida suvlar sho‘rlanadi. Inson faoliyati natijasida
suvlarning sho‘rlanishiga sabab bo‘ladigan asosiy omillar quyidagilardir. Noto‘g‘ri
sug‘orish tizimlari. Ko‘plab mintaqalarda sug‘orishda ochiq kanallar va ortiqcha suv
ishlatiladi. Bu suv yer ostiga singib, erigan tuzlar bilan yana qayta sirtga chiqadi va
sho‘rlanishni kuchaytiradi. Samarasiz drenaj tizimlari. Drenajlar sho‘rlangan suvlarni
kerakli darajada chiqarib yubormasa, ular tuproqqa qayta singib, yer osti suvlarini
sho‘rlantiradi. Sanoat chiqindilari. Kimyo va boshqa sanoat tarmoqlari tomonidan
chiqarilgan chiqindilar tarkibida ko‘p miqdorda tuzlar bo‘lib, ular daryolar va yer osti
suvlarini ifloslantiradi. Qayta foydalanilayotgan suvlar. Qishloq xo‘jaligida
foydalanilgan suvlarni qayta ishlamasdan foydalanish ham sho‘rlanishni kuchaytiradi,
chunki bu suvlar allaqachon yuqori tuz miqdoriga ega bo‘ladi. Sho‘rlanish oqibatlari.
Suvlarning sho‘rlanishi ekologik muhit, inson salomatligi, iqtisodiyot va ijtimoiy
hayotga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Quyida ushbu oqibatlar asosiy
yo‘nalishlar bo‘yicha bayon qilinadi. Ekologik oqibatlar. Biologik xilma-xillikning
kamayishi. Sho‘rlangan suvlar ko‘plab suv organizmlari, xususan, baliqlar, o‘simliklar
va mikroorganizmlar hayoti uchun xavf tug‘diradi. Bu esa butun ekotizim
muvozanatini buzadi. Yer osti suvlarining ifloslanishi. Sho‘rlanish jarayoni tuproq
qatlamlaridan yer osti suvlariga o‘tadi, bu esa ichimlik suvi sifatini ham pasaytiradi.
Tuproq degradatsiyasi. Sho‘rlangan suv bilan sug‘orish natijasida tuproq strukturasida
o‘zgarishlar yuz beradi. Natijada tuproq unumdorligi kamayadi va cho‘llanish
kuchayadi. Iqtisodiy oqibatlar. Qishloq xo‘jaligida hosildorlikning pasayishi.
Sho‘rlangan suv va tuproq sharoitida ekinlar o‘sishi cheklanadi, ularning o‘zlashtira
oladigan oziq moddalari kamayadi. Natijada hosil miqdori va sifati yomonlashadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
111
ISSN:3030-3613
Drenaj va meliorativ tizimlarga xarajatlarning oshishi. Sho‘rlanishni kamaytirish
uchun maxsus texnologiyalarni joriy qilish zarur bo‘ladi, bu esa katta moliyaviy
xarajatlarga olib keladi. Ichimlik suvi ta’minotida qiyinchiliklar. Sho‘rlangan suvni
tozalash uchun qo‘shimcha texnologiyalar kerak bo‘ladi, bu esa iqtisodiy yukni
oshiradi.
MAVZUNING DOLZARBLIGI.
Sho‘rlangan ichimlik suvi iste’moli
natijasida yurak-tomir, buyrak va hazm qilish tizimiga zarar yetkazuvchi kasalliklar
yuzaga keladi. Aholining migratsiyasi. Suv resurslarining yomonlashuvi qishloq
xo‘jaligi bilan shug‘ullanuvchi aholi qatlamining boshqa hududlarga ko‘chib ketishiga
sabab bo‘ladi. Suv resurslarining sho‘rlanishini kamaytirish maqsadida turli
texnologiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning qo‘llanilishi hududning tabiiy sharoiti,
suv resurslarining holati va mavjud iqtisodiy imkoniyatlarga bog‘liq. Quyida
sho‘rlanishga qarshi kurashishda qo‘llaniladigan asosiy texnologiyalar keltiriladi.
Desalatsiya texnologiyalari.
Desalatsiya
— sho‘r suvdan tuzlarni ajratib olish orqali
uni ichimlik va texnik maqsadlar uchun yaroqli holga keltirish usulidir. Bu usul dengiz
va sho‘r yer osti suvlarini tozalashda keng qo‘llaniladi. Obrat osmos (Reverse
Osmosis). Yuqori bosim ostida suv maxsus membrana orqali o‘tkaziladi, bu orqali tuz
va boshqa zarrachalar ajratiladi. Bu eng samarali va keng tarqalgan usullardan biridir.
Distillatsiya usuli. Suv bug‘lantirib, keyin kondensatsiyalanadi. Bu usul energiya sarfi
yuqori bo‘lsa-da, chuqur tozalash imkonini beradi. Elektrodializ. Elektr toki yordamida
ionlar ajratiladi. Bu usul nisbatan kam mineralizatsiyalangan suvlar uchun samarali
hisoblanadi. Sug‘orish tizimlarini optimallashtirish. Noto‘g‘ri sug‘orish suvlarning
sho‘rlanishini kuchaytiradigan asosiy omillardan biridir. Shu bois quyidagi
texnologiyalar muhim ahamiyatga ega. Tomchilatib sug‘orish. Suv to‘g‘ridan-to‘g‘ri
o‘simlik ildiziga yuboriladi. Bu usul orqali suv tejaladi va tuproqning sho‘rlanishi
kamayadi. Sprinkler (purkagichli) tizimlar. Suv mayda tomchilar holida yer yuzasiga
purkaladi, bu ham ortiqcha sug‘orishni oldini oladi. Sug‘orish vaqtini avtomatik
nazorat qilish tizimlari. Tuproq namligini doimiy kuzatib borish asosida sug‘orish
hajmi va vaqti aniqlanadi. Drenaj tizimlarini takomillashtirish. Sho‘rlangan yerlar
uchun drenaj tizimi eng muhim texnik chora hisoblanadi. Drenaj tizimlari orqali yer
osti suvlari sathining ortib ketishi va sho‘r suvlarning yig‘ilishi oldi olinadi. Yuqori
samarali quvurli drenaj tizimlari. Plastmassa yoki betondan yasalgan quvurlar orqali
sho‘r suvlar maydonlardan chiqariladi. Ochilgan ariq drenaj tizimlari. Kam xarajatli,
lekin texnik xizmat talab qiluvchi tizim bo‘lib, u ham tuproqdagi sho‘r suvlarni
chiqarishga xizmat qiladi. Sun’iy filtratsiya qatlamlari. Tuproqqa maxsus filtr
materiallari solinib, suvda erigan tuzlar ushlab qolinadi. Kimyoviy va biologik usullar.
Kimyoviy reagentlar qo‘llash. Ayrim joylarda tuproqni neytrallashtirish yoki suvdagi
ionlarni bog‘lash uchun kimyoviy moddalar (masalan, gips, polimerlar) qo‘llaniladi.
Fitoremediatsiya. Sho‘rlangan suvlarni tozalash uchun tuzga chidamli o‘simliklar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
112
ISSN:3030-3613
(masalan, salicornia) ekiladi. Bu usul ekologik jihatdan xavfsiz va uzoq muddatli
yechim bo‘lishi mumkin. Zo'r, endi maqolaning navbatdagi bo‘limi — Sho‘rlanishning
oldini olish strategiyalarini yozamiz. Sho‘rlanishning oldini olish strategiyalari. Suv
resurslarining sho‘rlanishi bilan kurashish faqat muammoni bartaraf etishdan iborat
emas, balki bu holatning oldini olish ham dolzarb masaladir. Profilaktik choralar
ko‘rilmas ekan, hatto eng ilg‘or texnologiyalar ham barqaror natija bera olmaydi.
Quyida sho‘rlanishning oldini olishga qaratilgan muhim strategiyalar keltiriladi. Suv
resurslarini barqaror boshqarish Suvdan foydalanishda normativlarni joriy etish.
Sug‘orish me’yorlariga qat’iy amal qilish, suv sarfini hisobga olish va nazorat qilish
orqali ortiqcha suv ishlatilishini kamaytirish mumkin. Suvni qayta ishlash va qayta
foydalanish. Qishloq xo‘jaligi va sanoatda ishlatilgan suvni tozalab, qayta ishlatish
orqali tabiiy suv manbalariga yukni kamaytirish mumkin. Agrotexnik tadbirlar. Tuzga
chidamli ekinlar yetishtirish. Sho‘rlanish xavfi yuqori hududlarda maxsus seleksiya
qilingan tuzga chidamli ekin turlarini ekish orqali zarar kamaytiriladi. Aylana ekin
ekish tizimi. Har mavsumda bir xil ekin ekish o‘rniga, ekinlar almashinuvini ta’minlash
tuproq muvozanatini saqlashga yordam beradi. Tuproqni mulchalash. Tuproq ustini
o‘simlik qoldiqlari yoki mulch bilan qoplash bug‘lanishni kamaytiradi va sho‘rlanish
jarayonini sekinlashtiradi.Drenaj infratuzilmasini rejalashtirish. Yangi yerlar
o‘zlashtirilganda drenaj tizimi bilan birga loyihalash. Har qanday sug‘oriladigan yer
avvaldan drenaj tizimi bilan birga qurilishi zarur. Yiliga bir necha marta monitoring
o‘tkazish. Sho‘rlanish holatini muntazam kuzatib borish orqali muammo boshlanish
bosqichidanoq aniqlanadi.Aholi va fermerlarni xabardor qilish. Ekologik ta’lim va
targ‘ibot. Suv resurslarining muhofazasi va to‘g‘ri foydalanish bo‘yicha mahalliy
aholiga, ayniqsa, fermerlarga doimiy o‘quv seminarlari o‘tkazilishi kerak.Texnologik
yangiliklarni joriy qilishga subsidiya berish. Suv resurslarining sho‘rlanishi bugungi
kunda O‘zbekiston va butun dunyo uchun dolzarb ekologik va iqtisodiy
muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada sho‘rlanishning tabiiy va
antropogen sabablari tahlil qilindi, mavjud oqibatlar ko‘rib chiqildi va ushbu
muammoni hal etishda qo‘llanilayotgan texnologiyalar hamda oldini olish
strategiyalari yoritildi.
XULOSA.
Sho‘rlanish oqibatlari faqat ekotizimga emas, balki inson
salomatligi, qishloq xo‘jaligi samaradorligi, ichimlik suvi ta’minoti va ijtimoiy
barqarorlikka ham katta xavf tug‘diradi. Shu bois bu muammoni bartaraf etish tizimli
yondashuvni, fan-texnika yutuqlaridan keng foydalanishni va davlat siyosati darajasida
e’tiborni talab etadi. Desalatsiya texnologiyalarini keng joriy etish. Ayniqsa, sho‘r yer
osti suvlaridan foydalanayotgan hududlarda obrat osmos kabi usullar muhim rol
o‘ynaydi. Sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish. Tomchilatib sug‘orish va
avtomatik boshqaruv tizimlari orqali suv tejaladi va sho‘rlanish kamayadi. Sho‘rlanish
xavfi mavjud hududlarda monitoring tizimini kuchaytirish. Drenaj suvlarining tarkibi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
113
ISSN:3030-3613
va yer osti suvlarining sho‘rlanish darajasi doimiy nazorat ostida bo‘lishi lozim. Aholi
va fermerlar uchun ekologik ta’lim va ko‘nikmalarni shakllantirish. Texnologiyalarni
to‘g‘ri qo‘llash, resurslardan samarali foydalanish uchun bilim va malaka muhim
ahamiyatga ega. Davlat va xalqaro miqyosdagi investitsiyalarni jalb qilish. Suv
muhofazasi sohasidagi loyihalarni qo‘llab-quvvatlash sho‘rlanish muammosiga
barqaror yechim topishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Axmedov A.A., Sattorov B.T.
Meliorativ texnologiyalar asoslari. — Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2018.
2.
Raximov J.A., Xusanov M.X.
Sug‘oriladigan yerlarning melioratsiyasi. —
Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2020.
3.
Norqulov T.T.
Sho‘r yerlar va ularni qayta foydalanishga tayyorlash. — Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi ilmiy-texnika markazi, 2019.
4.
UNESCO (2022).
World Water Development Report 2022: Groundwater –
Making the invisible visible.
5.
FAO (2021).
Salinity Management in Agriculture. FAO Land and Water Division.
6.
Abdullayev I.A., Juraev F.A.
Qishloq xo‘jaligida suvdan oqilona foydalanish
texnologiyalari. — Toshkent: “Fan”, 2017.
7.
Qodirov M.T., Sattorov A.N.
Sug‘oriladigan yerlar melioratsiyasi va ularning
ekologik holatini yaxshilash yo‘llari. — Buxoro: Buxoro davlat universiteti
nashriyoti, 2020.
8.
World Bank (2020).
Water in Agriculture: Toward Sustainable Solutions.
