T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
77
ISSN:3030-3613
JAMIYATDA YOSHLARNI MA'NAVIY TARBIYALASHNING IJTIMOIY
PEDAGOGIK ASPEKTLARI
Igamberdiyev Doniyor Saidxonovich
Falsafa, milliy g‘oya va huquq
asoslari kafedrasi v.b. dotsenti.
Abdushukurova Rohatoy Abdugani qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Kimyo yo‘nalishi talabasi.
Abduhoshimova Gulzoda Muzaffarjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Kimyo yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yoshlarni ma'naviy tarbiyalashning ijtimoiy-
pedagogik asoslari yoritilgan. Unda jamiyatdagi ma'naviy qadriyatlarning yoshlar
ongini shakllantirishdagi roli, oilaning, ta'lim muassasalarining va ommaviy axborot
vositalarining ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy globallashuv sharoitida
ma'naviy tarbiyaning dolzarbligi va unga oid muammolar ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
ma'naviy tarbiya, yoshlar, jamiyat, ijtimoiy pedagogika,
qadriyatlar, ta'lim, ong, globallashuv.
Аннотация:
В статье рассматриваются социально-педагогические основы
духовного воспитания молодежи. Анализируется роль духовных ценностей в
формировании сознания молодежи, влияние семьи, образовательных
учреждений и средств массовой информации. Также обсуждаются актуальные
проблемы духовного воспитания в условиях современной глобализации.
Ключевые слова:
духовное воспитание, молодежь, общество, социальная
педагогика, ценности, образование, сознание, глобализация.
Annotation:
This article explores the socio-pedagogical foundations of the
spiritual education of youth. It analyzes the role of spiritual values in shaping young
people's consciousness, as well as the influence of the family, educational institutions,
and mass media. The paper also addresses the relevance and challenges of spiritual
upbringing in the context of modern globalization.
Keywords:
spiritual education, youth, society, social pedagogy, values,
education, consciousness, globalization.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida yoshlar ongini to‘g‘ri
shakllantirish, ularni sog‘lom fikrlovchi, vatanparvar va ma’naviy barkamol shaxslar
etib tarbiyalash dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Yosh avlodning ma'naviy-
axloqiy rivoji jamiyatning kelajagini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Shu sababli,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
78
ISSN:3030-3613
yoshlarni ma'naviy tarbiyalash masalasi ijtimoiy pedagogikaning muhim
yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda.
Ijtimoiy pedagog - bu bolalar va o'smirlarning mustaqil shaxs bo'lib qolgan holda
jamiyatda ijtimoiylashuviga, unda o'z o'rnini topishiga yordam beradigan mutaxassis.
Ushbu ta'rif ta'lim nuqtai nazaridan ideal rasmni ko'rsatadi, bu bolalar bilan ishlaydigan
barcha mutaxassislarga intilishi kerak. Amalda, ijtimoiy o'qituvchi - bu maktabda
noto'g'ri oilalarni kuzatish va bolalar o'rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish bilan
shug'ullanadigan shaxs. Ushbu ishning maqsadi bolalarni tartibsiz sharoitlarga qarshi
turishga o'rgatishdir.
"Ijtimoiy-pedagogik aspektlar" — bu atama ijtimoiy (ya’ni jamiyatga oid) va
pedagogik (ya’ni tarbiyaviy-ta’limiy) yo‘nalishlarning o‘zaro bog‘liqligini ifodalaydi.
U biror muammoni yoki jarayonni jamiyat va ta’lim nuqtayi nazaridan birgalikda
o‘rganishni anglatadi.
Quyidagicha tushuntirish mumkin:
Ijtimoiy aspekt — bu:
Odamlar o‘rtasidagi munosabatlar;
Jamiyatdagi qadriyatlar, urf-odatlar;
Oila, maktab, mahalla, ommaviy axborot vositalari kabi institutlarning inson
tarbiyasidagi o‘rni;
Yoshlarning ijtimoiy muhitga moslashuvi va undagi roli.
Pedagogik aspekt — bu:
Ta’lim va tarbiya jarayonining shakl va metodlari;
O‘quvchi shaxsini shakllantirishga qaratilgan didaktik yondashuvlar;
Tarbiyaviy faoliyatni rejalashtirish, amalga oshirish va natijalarni baholash.
Maktabda va boshqa ta'lim muassasalarida ijtimoiy o'qituvchining faoliyati
ma'lum bir oilani o'rganish, jamiyatning ushbu hujayrasidagi muammolarni aniqlash,
qiyin vaziyatlarni hal qilish yo'llarini topish, shuningdek, berilgan yo'nalish bo'yicha
ishlarni muvofiqlashtirishdir. Shunga qaramay, biz ta'lim muassasasining pozitsiyasida
belgilangan ish majburiyatlari haqida gapiramiz. Haqiqiy hayotda rasm biroz
boshqacha.
Haqiqatda esa ijtimoiy pedagog ko‘p muammolarni hal qilishda “ayb echkisi”ga
aylangan shaxsdir. Bir tomondan, muayyan maqsadlarga erishish bilan bog'liq bo'lgan
jamiyatning kasbiy vazifalari va umidlari mavjud. Boshqa tomondan, ma'lum bir
disfunktsiyali oilaning o'z muammolarini hal qilishni to'liq istamasligi. Axir,
mutaxassis ishlaydigan kontingent - ota-onalari spirtli ichimliklarni iste'mol qiladigan
asotsial oilalar, ularning yarmi hayotdan xafa bo'lgan chuqur baxtsiz odamlar
ekanligiga amin. "Omadsizlar" toifasining ikkinchi yarmi, ular hamma narsaga,
jumladan, farzandlariga ham e'tibor bermaydilar. Bu muhitdagi bolalarning axloqiy va
axloqiy tarbiyasi jasorat bilan qiyoslanishi aniq, chunki bunday sharoitda yashayotgan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
79
ISSN:3030-3613
bola ularni normal deb biladi va ko'pincha ota-onalari izidan boradi. Faqat bir nechtasi
o'z holatini yaxshi biladi va uni tuzatishga harakat qiladi. Eng qizig'i shundaki, ular
ko'pincha ajoyib natijalarga erishadilar, chunki motivatsiya juda kuchli narsadir.
Hech qanday holatda taslim bo‘lmaslik kerak: salbiy ijtimoiy hodisalarga qarshi
kurashmasak, ular butun jamiyatni yutib yuboradi. Agar siz kamida bir nechta
oilalarning hayotini normallashtirishga muvaffaq bo'lsangiz, bu g'alaba.
Ijtimoiy pedagog - mehnatini jurnaldagi baholar bilan baholab bo'lmaydigan va
uning samaradorligini aniq ko'rsatib bo'lmaydigan shaxs. Bu har kungi mashaqqatli
mehnat uzoq vaqtdan keyin o'z mevasini beradi. Lekin siz buni boshliqlaringizga
isbotlay olmaysiz, ular aniqlik va raqamlarni talab qiladi.
Ijtimoiy pedagogning hisoboti mutaxassisning ishlar ro'yxatiga kiritilgan. U
ushbu faoliyat turini tartibga soluvchi federal, mintaqaviy qonun hujjatlarini o'z ichiga
oladi; ish majburiyatlari; guruh va individual ishlarni rejalashtirishni o'z ichiga olgan
uzoq muddatli ish rejasi (usiz qaerda); muayyan vaziyatlar uchun harakat dasturlari,
jinoyatlarning oldini olish; mutaxassis ishlaydigan bolalar uchun kartoteka; ota-onalar
va o'qituvchilar uchun tavsiyalar.
Ma'naviy tarbiya tushunchasi va uning ahamiyati: Ma'naviy tarbiya — bu
yoshlarning ichki dunyosini, axloqiy me’yorlarini, insoniy qadriyatlarni anglash va
ularga amal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonidir. U nafaqat individual, balki
ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Har bir jamiyat o‘z taraqqiyoti,
barqarorligi va ma’naviy salohiyati uchun yosh avlodni tarbiyalashda faol ishtirok
etadi.
Ijtimoiy institutlarning ma'naviy tarbiyadagi o‘rni.
Oila – bolaning birinchi ma’naviy maktabi bo‘lib, unda mehr-muhabbat, hurmat,
sabr-toqat kabi fazilatlar shakllanadi.
Ta’lim muassasalari – maktab, kollej, oliy o‘quv yurtlari orqali yoshlar bilim bilan
birga ma'naviy-ma'rifiy qadriyatlarni ham egallaydi.
OAV va internet – zamonaviy axborot manbalari yoshlar ongiga tezkor ta’sir
etishi mumkin. Shu bois, bu vositalar orqali beriladigan ma’lumotlarning sifati katta
ahamiyatga ega.
Globallashuv va ma'naviy tarbiyaning yangi muammolari:
Globallashuv,
axborot oqimining tezlashuvi va madaniy aralashuv natijasida yoshlar orasida begona
g‘oyalarga qiziqish kuchaymoqda. Bu esa milliy identitet va qadriyatlarga tahdid
solmoqda. Shu bois, ijtimoiy pedagogika doirasida yoshlarni tanqidiy fikrlashga,
axborotni saralashga, milliy qadriyatlarga sodiqlik ruhida tarbiyalash dolzarb vazifa
hisoblanadi.
Pedagogik yondashuvlar va yechimlar: Ma'naviy tarbiya samaradorligini
oshirish uchun quyidagi yondashuvlar tavsiya etiladi:
Tarbiyaviy tadbirlarni yoshlar ehtiyojlari va qiziqishlariga moslashtirish;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
80
ISSN:3030-3613
Mahalliy yetuk shaxslar va namunalardan foydalanish;
Tarbiyaviy jarayonlarda interaktiv metodlar (debat, munozara, teatr, loyihalar)dan
foydalanish;
Raqamli resurslar orqali sog‘lom g‘oyalarni targ‘ib qilish.
Yoshlarning axloqiy tarbiyasini rivojlantirish va axloqiy jihatdan yetuk shaxs
sifatida shakllantirish bizning oldimizdagi dolzarb vazifa hisoblanadi. Axloqiy tarbiya
shaxsning jamiyat axloqiy tajribalarini egallashi va bu tajribalardan boshqa odamlar
bilan bo’lgan munosabatlarida foydalanishi, o’z – o'zini muntazam takomillashtirib
borishi singari jihatlarni o’z ichiga oladi. Demak, axloqiy tarbiya masalasiga e’tibor
berishimiz va uning elementlarini aniqlab olishimiz muhimdir. Axloqiy jihatdan yetuk
tarbiyalangan shaxs axloqiy madaniyatga ham ega bo’ladi. Axloqiy madaniyat axloqiy
hayotning ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish va kishilarni tarbiyalash maqsadidagi
ishlov berib yaratilgan qismi bo’lib, u axloqiy hayotning substansiyasi, ya’ni asosi
hisoblanadi. Axloqiy madaniyatni substansiya sifatida tashkil etuvchi substansional
elementlar, birinchidan, axloqiy madaniyat sifatidagi inson, ikkinchidan, insonlarning
axloqiy extiyojlari, uchinchidan, axloqiy ehtiyojlarni anglash zaruriyatidan kelib
chiqadigan va axloqiy maqsad, reja kabilarni o’z ichiga olgan – axloqiy ong,
to’rtinchidan, insonning yaratuvchilik faoliyatining bir ko’rinishi axloqiy anglash
negizida va u bilan parallel ravishda amalga oshadigan – axloqiy ijodkorlik,
beshinchidan, axloqiy ijodkorlik natijalari bo’lgan o’gitlar, yurish – turish odoblari,
axloqiy urf – odat va muassasalar, oltinchidan, axloqiy ijodkorlik natijalarining
hayotda foydalanishidan iborat. Ularning bir butunligidan axloqiy turmush tarzi,
individual axloqiy munosabatlar, axloqiy tendensiyalar va xulq shakllanadi. Demak,
axloqiy madaniyatning yuqorida ko’rsatilgan sistema tashkil etuvchi oltita
komponentlari axloqiy hayotning yadroviy, ya’ni markaziy qismini tashkil etadi.
Axloqiy madaniyatning sistemasini tashkil etuvchi bosh substansional elementini tahlil
qiladigan bo’lsak, B.Sh.Mamarasulov: “...barcha jamiyatlar va insoniyat
taraqqiyotining hamma bosqichlarida, ijtimoiy o’zgarishlar zamirida boshqa
jonzotlardan o’zining ongi va tafakkuri bilan tubdan farq qiladigan va maqsadga
muvofiq faoliyatni amalga oshiradigan inson ijtimoiy hayot sub’yekti hisoblanadi”.
Insoniyat tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, yosh avlodni axloqiy tarbiyalash
masalalari azaldan Sharq xalqlari, xususan, Markaziy Osiyo xalqlari tajribasida yaqqol
ko’zga tashlanadi. Ayniqsa, ko’plab mutafakkirlarimiz asarlarida xalkimizning
murakkab tarixiy – madaniy tajribasi mobaynida yuz bergan vokea – hodisalar
mohiyatini jamiyatning ilk bo’g’ini bo’lgan oiladan izlash an’anasini uchratamiz.
Xususan, oila va oilaviy tarbiyaga oid fikrlar Abu Nasr Farobiyning “Fozil odamlar
shahri”, Abu Rayxon Beruniyning “ “Mineralogiya ”, “Geodeziya”, “Hindiston”,
“O’tgan avlodlar obidalari”, Abu Ali ibn Sinoning “Axloq”, “Axloq fani”, “Oila
xo’jaligi”, Alisher Navoiyning “Hayrat – ul – abror” va “Mahbub – ul – qulub”
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
81
ISSN:3030-3613
asarlarida o’z ifodasini topgan. Millatimiz boshiga tushgan ko’pgina achchiq qismatlar
dastavval oila tarbiyasidagi kamchiliklar oqibati ekanini ma’rifat ahllari yaxshi
anglashgan. Bizning ham fikrimizcha, bundan xolos bo’lishda oila tarbiyasi hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Fitratning “Oila yoki oilani boshqarish tarbiyalari”
asarida bu haqda ibratli mulohazalar ilgari suriladi. “Har bir millatning saodati va
izzati, shu xalqning ichki intizomi va totuvligiga bog’liq” – deb yozadi u, tinchlik va
totuvlik esa shu millat oilalarining intizomiga tayanadi. Qaerda oila mustaqilligi kuchli
intizom va tarbiyaga tayansa, mamlakat va millat ham shuncha kuchli va muazzam
bo’ladi” 3. Yuqoridagi fikrimziga qaytadigan bo’lsak, inson o’z hayotini oilasiz
tasavvur qila olmaydi va aynan mana shu oilada u jamiyat a’zosi sifatida tarbiya topadi.
Oiladagi tarbiya muhiti esa oilada ayol va unga bo’lgan muomala darajasidan, ayolga
muomala mavqeidan bilinadi. Muborak hadislarda ham ayol, ona ulug’langanligini
hammamiz yaxshi bilamiz. “Sizlarning har biringiz ayollaringizni o’zlaringizni
sevganday sevinglar”4 deyilgani bejiz emas. Demak, oilada yoshlar tarbiyasi haqida
gap borganda, oilaviy muhitning ahamiyatini unutmaslik zarurdir. G’arbni
kamsitmagan holda ishonch bilan ayta olamizki, azaldan Sharq oilasi G’arb oilasiga
qaraganda mustahkamroq bo’lib kelgan. Chunki G’arbda birinchi o’rinda huquq tursa,
Sharqda axloq turadi. G’arbda individualizm ustuvor bo’lsa, Sharqda jamoaviylik
ustuvor bo’lib kelgan.
Xulosa:
Yoshlarni ma'naviy tarbiyalash bugungi kunda nafaqat oila va ta’lim
muassasalari, balki butun jamiyat zimmasiga yuklatilgan strategik vazifadir. Ma'naviy
barkamol, mustaqil fikrlovchi, o‘z milliy qadriyatlariga sodiq yosh avlodni tarbiyalash
orqali jamiyat o‘zining barqaror va farovon kelajagini ta'minlaydi. Shunday ekan,
ma'naviy tarbiya jarayonida barcha ijtimoiy institutlarning uyg‘un va hamkorlikda
ishlashi muhim ahamiyat kasb etadi.
Bugungi globallashuv sharoitida yoshlar ko‘plab tashqi madaniy va axboriy
ta’sirlarga duch kelmoqda. Bu esa o‘z navbatida, ularning ma'naviy qarashlari va
axloqiy qadriyatlarida muayyan o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Shunday sharoitda,
yoshlarning milliy g‘urur, tarixiy xotira va insoniy fazilatlarini mustahkamlash
maqsadida ma'naviy tarbiyaning mazmuni va shakllarini zamon talablariga mos tarzda
takomillashtirish zarur.
Ijtimoiy pedagogika nuqtayi nazaridan qaraganda, ma'naviy tarbiya jarayonida
yoshlarning ichki dunyosini chuqur anglash, ularning ehtiyoj va qiziqishlarini inobatga
olgan holda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish muhimdir. Yoshlar bilan olib boriladigan
tarbiyaviy faoliyatda faqat nasihat va ogohlantirish bilan cheklanib qolmasdan, ular
uchun real va amaliy imkoniyatlar yaratish, faol ishtirok va shaxsiy tajriba orqali
ularning ma'naviy o‘sishini rag‘batlantirish lozim.
Shuningdek, raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar
hayotidagi o‘rnini inobatga olgan holda, ma'naviy tarbiyada zamonaviy media va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
82
ISSN:3030-3613
innovatsion pedagogik usullardan foydalanish, sog‘lom g‘oya va qadriyatlarni raqamli
platformalar orqali targ‘ib etish dolzarb ahamiyatga ega.
Natijada, yoshlarni ma'naviy tarbiyalash nafaqat ularning individual
rivojlanishiga, balki butun jamiyatning ma'naviy salohiyati va ijtimoiy barqarorligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, bu masalaga yondashishda chuqur ilmiy, tizimli va
ijtimoiy-hamkorlik asosida ishlash, tarbiyaviy jarayonni doimiy takomillashtirib
borish, innovatsiyalarni joriy qilish va yoshlar bilan muloqotni mustahkamlash talab
etiladi.
Xulosa qilib aytganda, yoshlar ma'naviy tarbiyasining ijtimoiy-pedagogik
aspektlari har bir pedagog, ota-ona va jamiyat a’zosining faol ishtirokini talab etadigan
murakkab va uzluksiz jarayon bo‘lib, bu jarayonni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish orqali millat
kelajagini porloq etish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
Jo‘raev N. Pedagogika nazariyasi va tarixi. – Toshkent: «Fan va texnologiya»,
2019.
3.
Yusupov E., To‘xtasinov H. Ma'naviyat asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston,
2017.
4.
Nosirova G’.** Ijtimoiy pedagogika.** – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
5.
G‘ofurov N. Yoshlar va ma'naviyat: zamonaviy yondashuvlar. – Samarqand,
2021.
6.
Rasulov D. Oila va ma'naviy tarbiya: ijtimoiy-pedagogik yondashuvlar. –
Buxoro: Ma’rifat, 2022.
7.
Mavlonova R.X. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
TDPU, 2016.
8.
UNESCO. Youth and moral education in globalized societies. – Paris, 2020.
9.
Dewey J. Democracy and Education. – New York: Macmillan, 1916.
10.
Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
