T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
170
ISSN:3030-3613
A1 DARAJADAGI OʻQUVCHILARNING LUGʻAT BOYLIGINI
OSHIRISHDA JISMONIY HARAKATLARNING ROLI
Omonova Zilola Qurbonpoʻlat qizi
+998 99 128 0400
Tagonova Diyora Jura qizi
+998 97 808 40 03
Mamadaminova Margʻuba Mengali qizi
margubamamadaminova49@gmail.com
+998 95 394 44 24
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti talabalari
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot A1 darajadagi chet tili oʻquvchilarining lugʻat
boyligini oshirishda jismoniy harakatlarga asoslangan oʻquv metodlarining
samaradorligini oʻrganadi. Tadqiqotda 20 nafar boshlangʻich darajadagi oʻquvchilar
ishtirok etdi va jismoniy harakatlarni oʻz ichiga olgan mashgʻulotlar anʼanaviy
metodlar bilan taqqoslandi. Natijalar jismoniy harakatlar lugʻat soʻzlarini eslab qolish
va qoʻllashda sezilarli ijobiy taʼsir koʻrsatishini tasdiqladi. Ushbu yondashuv chet tili
oʻqitishda qiziqarli va samarali usul sifatida tavsiya etiladi.
Kalit so‘zlar:
chet tillarni o’qitish, metodlar, lug‘at boyligi, interfaol usullar
Kirish
Chet tilini oʻrganishda, ayniqsa A1 (boshlangʻich) darajada, oʻquvchilarning
lugʻat boyligini oshirish muhim vazifalardan biridir. Anʼanaviy metodlar (masalan,
soʻzlarni yodlash, yozma mashqlar) koʻpincha bir xil va zerikarli boʻlib,
oʻquvchilarning qiziqishini pasaytiradi. Soʻnggi tadqiqotlar jismoniy harakatlarga
asoslangan oʻquv metodlarining (Total Physical Response, TPR) soʻzlarni eslab qolish
va oʻquvchilarning motivatsiyasini oshirishda samarali ekanligini koʻrsatmoqda
(Asher, 2009). Ushbu metod oʻquvchilarni soʻzlarni jismoniy harakatlar orqali
oʻrganishga undaydi, bu esa miya faoliyatini ragʻbatlantiradi va esda qolishni
yaxshilaydi.
Bu tadqiqotda A1 darajadagi oʻquvchilarning lugʻat boyligini oshirishda jismoniy
harakatlarga asoslangan metodning samaradorligi oʻrganildi. Tadqiqot savollari
quyidagicha:
1. Jismoniy harakatlar A1 darajadagi oʻquvchilarning lugʻat boyligini oshirishga
qanchalik taʼsir qiladi?
2. Ushbu metod anʼanaviy metodlarga nisbatan qanday afzalliklarga ega?
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
171
ISSN:3030-3613
Metodlar
Ishtirokchilar
Tadqiqotda 10-12 yoshli 20 nafar A1 darajadagi ingliz tili oʻquvchilari ishtirok
etdi. Ular tasodifiy ravishda ikki guruhga boʻlindi: tajriba guruhi (jismoniy
harakatlarga asoslangan metod) va nazorat guruhi (anʼanaviy metod).
Materiallar va Jarayon
Tadqiqot 4 hafta davomida haftada 2 marta 45 daqiqalik mashgʻulotlar shaklida
oʻtkazildi. Har ikki guruh uchun 20 ta yangi inglizcha soʻz (masalan, “run”, “jump”,
“apple”, “book”) tanlandi.
Tajriba guruhi: Total Physical Response (TPR) metodiga asoslangan
mashgʻulotlarda ishtirok etdi. Oʻqituvchi soʻzlarni talaffuz qilib, harakatlar bilan
namoyish etdi (masalan, “jump” soʻzi uchun sakrash), oʻquvchilar esa harakatni
takrorladi. Soʻngra oʻquvchilar oʻzaro rolli oʻyinlar orqali soʻzlarni qoʻlladi.
- Nazorat guruhi: Anʼanaviy metodlardan foydalandi, yaʼni soʻzlarni yozma
ravishda yodlash, tarjima qilish va gap tuzish mashqlari bajarildi.
Maʼlumotlarni yigʻish
Lugʻat boyligini baholash uchun tadqiqot boshida va oxirida testlar oʻtkazildi.
Testlar quyidagilardan iborat edi:
1. Soʻzlarni tarjima qilish (10 ball).
2. Soʻzlarni moslashtirish (rasm va soʻz, 10 ball).
3. Oddiy gaplar tuzish (10 ball).
Test natijalari statistik tahlil (t-test) yordamida taqqoslandi.
Natijalar
Tadqiqot natijalariga koʻra, tajriba guruhi (jismoniy harakatlar) nazorat guruhiga
nisbatan yuqori natijalarga erishdi.
- Test natijalari: Tajriba guruhining oʻrtacha balli 27.4 (maksimal 30 balldan),
nazorat guruhiniki esa 22.8 ballni tashkil etdi (p < 0.05).
- Soʻzlarni eslab qolish: Tajriba guruhidagi oʻquvchilar 20 soʻzdan oʻrtacha 18
tasini toʻgʻri eslab qoldi, nazorat guruhida esa bu koʻrsatkich 14 soʻz edi.
- Motivatsiya: Tajriba guruhidagi oʻquvchilarning 90% mashgʻulotlarni
“qiziqarli” deb baholadi, nazorat guruhida bu koʻrsatkich 60% ni tashkil etdi
(soʻrovnoma natijalari).
Statistik tahlil jismoniy harakatlar guruhining natijalari anʼanaviy metod
guruhidan sezilarli darajada yuqori ekanligini tasdiqladi
Muhokama
Tadqiqot natijalari jismoniy harakatlarga asoslangan metodning A1 darajadagi
oʻquvchilarning lugʻat boyligini oshirishda samarali ekanligini koʻrsatdi. Bu natijalar
Asher (2009) va boshqa tadqiqotchilarning TPR metodining afzalliklari haqidagi
xulosalari bilan mos keladi. Jismoniy harakatlar miyaning sensorli va motorli sohalarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
172
ISSN:3030-3613
faollashtirishi tufayli soʻzlarni eslab qolishni osonlashtiradi. Bundan tashqari,
oʻquvchilarning qiziqishi va motivatsiyasi oshishi mashgʻulotlarning samaradorligini
yanada yaxshilaydi.
Anʼanaviy metodlar ham maʼlum darajada samarali boʻlsa-da, ularning bir xilligi
va passiv xarakteri oʻquvchilarning eʼtiborini uzoq muddat ushlab turishda kamroq
muvaffaqiyatli boʻldi. Tadqiqotning cheklovlari sifatida kichik namunani va qisqa
muddatli tajribani keltirish mumkin. Kelgusida kengroq ishtirokchilar guruhi va
uzoqroq muddatli tadqiqotlar oʻtkazish tavsiya etiladi.
Amaliy tavsiyalar:
1. Chet tili oʻqituvchilari A1 darajadagi darslarda TPR metodini faol qoʻllashi
mumkin.
2. Jismoniy harakatlarni oʻz ichiga olgan oʻyinlar va rolli vazifalar darslarni
qiziqarli qilish uchun ishlatilishi kerak.
3. Soʻzlarni oʻrganishda harakat, tovush va vizual elementlarni birlashtirish
samarani oshiradi.
Xulosa
Jismoniy harakatlarga asoslangan oʻquv metodlari A1 darajadagi oʻquvchilarning
lugʻat boyligini oshirishda anʼanaviy metodlarga nisbatan samaraliroq ekanligi
isbotlandi. Ushbu yondashuv nafaqat soʻzlarni eslab qolishni yaxshilaydi, balki
oʻquvchilarning darsga boʻlgan qiziqishini ham oshiradi. Chet tili oʻqitishda jismoniy
harakatlardan foydalanish zamonaviy va samarali strategiya sifatida kengroq
qoʻllanilishi mumkin.
Adabiyotlar:
1.
Asher, J. J. (2009). Learning Another Language Through Actions. Sky Oaks
Productions.
2.
Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014). Approaches and Methods in Language
Teaching. Cambridge University Press.
3.
Nation, I. S. P. (2001). Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge
University Press.
4.
Chorieva Iroda Kurbonboevna. (2024). Aphorisms with Medical Terms in the
Works of Uzbek Thinkers: Avicenna, Alisher Navoi and Abu Rayhan Al-
Biruni.
Miasto Przyszłości
,
49
, 1368–1374.
5.
Chorieva, Iroda. (2023). THEMATIC INTERPRETATION OF PROVERBS IN
ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES.. Theoretical & Applied Science. 117.
271-277. 10.15863/TAS.2023.01.117.13.
