T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
298
ISSN:3030-3613
ABU RAYHON BERUNIYNING “SAYDANA” ASARIDA DORISHUNOSLIK
VA TIBBIYOT ILMINING TARIXIY MANBALARI
Denov tadbirkorlik va boshqaruv
fakulteti talabalari
Ergashova Zaynura Rustam qizi
@com.ergashovazaynura
+99894 199 34 80
Sherbekova Nigora Obidjon qizi
@sherbekovanigora
+99850 550 20 05
Annotatsiya:
Mazkur maqolada buyuk alloma Abu Rayhon Beruniy tomonidan
yozilgan “Saydana” asarining mazmuni, ilmiy ahamiyati hamda o‘rta asrlardagi
dorishunoslik va tibbiyot rivojiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Asarda dorivor
o‘simliklar, ularning shifobaxsh xususiyatlari va ularni tayyorlash usullari haqida
berilgan ma’lumotlar tahlil qilinadi. Shuningdek, Beruniyning ushbu asar orqali Sharq
va G‘arb ilmiy tafakkurini bog‘lashdagi roli ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Beruniy, Saydana, dorishunoslik, tibbiyot tarixi, dorivor
o‘simliklar, ilmiy meros, farmakologiya, o‘rta asr ilmi
“Saydana” asarida keltirilgan dorivor o‘simliklar va moddalar haqida: Abu
Rayhon Beruniy o‘zining “Saydana” asarida dorishunoslik fanining ilmiy asoslarini
yaratgan bo‘lib, unda minglab dorivor o‘simliklar, hayvoniy va mineral kelib chiqishli
dori vositalarining xususiyatlari, tayyorlanishi va foydalanish usullari haqida batafsil
ma’lumot bergan. U asarda nafaqat dori vositalarining nomlarini, balki ularning turli
tillardagi nomlarini – arabcha, forscha, hindcha, yunoncha va suryoniycha – keltirgan.
Bu esa uning xalqaro darajadagi bilim va amaliy tajribaga ega bo‘lganidan dalolat
beradi.
Beruniy tilga olgan ba’zi mashhur dorivor moddalar quyidagilar:
Zanjabil (ginger) – Beruniy uni hazm qilishni yaxshilovchi, organizmni isituvchi
vosita sifatida tavsiya qilgan.
Sabur (aloe) – Ich tozalovchi, yaralarni bitkazuvchi xususiyatga ega.
Isiriq – Asab tizimini tinchlantiruvchi va havoni tozalovchi modda sifatida
ishlatilgan.
Darçin (dolchin) – Yurak faoliyatini yaxshilovchi, og‘riqni kamaytiruvchi vosita
bo‘lgan.
Anjir – Ichaklarni tozalovchi va yurakka foydali meva sifatida e’tirof etilgan.
Asal – Tabiiy antiseptik bo‘lib, turli yaralarni davolashda qo‘llangan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
299
ISSN:3030-3613
Murdumiyona (belladonna) – Juda kuchli dorivor vosita bo‘lib, asosan og‘riqni
kamaytirish va nevrologik holatlarda foydalangan.
Qora kimyon (habba as-sawda) – Immunitetni oshiruvchi, ichki organlarga
foydali, diniy manbalarda ham maqtalgan vosita sifatida tilga olingan.
Za’faron – Nafis va foydali dorivor o‘simlik bo‘lib, asab tizimi uchun foydali,
og‘riqni kamaytiruvchi vosita sifatida ishlatilgan.
Tut (morus) – Uning mevalari va barglari sovituvchi va qon bosimini
pasaytiruvchi xususiyatga ega bo‘lgan.
Beruniy bu asar orqali Sharq va G‘arb tabobatini uyg‘unlashtirishga harakat
qilgan. U dorilarni shunchaki sanab o‘tmagan, balki ularning ilmiy tasnifi, dozalash
qoidalari va organizmga ta’siri haqida chuqur mulohazalar yuritgan. “Saydana”
asarining o‘ziga xos jihati shundaki, unda ilmiy aniqlik va tajribaviy kuzatuv
uyg‘unlashgan. Bu esa asarni nafaqat tarixiy, balki amaliy jihatdan ham qimmatli
manba qiladi.
“Saydana” asarining tarixiy va tibbiyot jihatidan ahamiyati:
Abu Rayhon
Beruniy tomonidan yozilgan “Saydana” asari XI asrda yaratilgan bo‘lib, u O‘rta asr
Sharq dunyosida dorishunoslik va tibbiyot bo‘yicha yozilgan eng mukammal
asarlardan biri hisoblanadi. Asar o‘z davrida keng tarqalgan dorivor moddalar,
o‘simliklar va ularning foydalari haqida boy ilmiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
“Saydana” bu sohaga oid ilk ensiklopedik qo‘llanma bo‘lib, unda 800 dan ortiq dori
vositasi haqida ma’lumotlar keltirilgan. Beruniy har bir moddaning kelib chiqishi,
nomlanishi (arabcha, forscha, hindcha, yunoncha va boshqa tillarda), ishlatilishi va
ta’sirini batafsil bayon etadi.
Asar nafaqat ilmiy manba, balki tarixiy lug‘at sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Chunki u orqali XI asrda mavjud bo‘lgan tibbiy bilimlar, xalq tabobati vositalari,
madaniy va tillararo aloqalar haqida muhim tarixiy xulosalar chiqarish mumkin.
Bundan tashqari, Beruniy bu asarda o‘sha davrda mavjud bo‘lgan farmakologiya
tizimini ilmiy asosda tasniflab, keyingi avlod olimlari uchun asos yaratgan.
Tibbiyot jihatidan ahamiyati:
“Saydana” asari tibbiyot ilmining rivojiga
sezilarli hissa qo‘shgan. Asarda berilgan dorivor o‘simliklar va moddalar nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham qo‘llanilgan. Beruniy har bir dorining qanday
kasalliklarga foyda berishi, qanday dozada iste’mol qilinishi va qaysi hollarda zararli
bo‘lishi mumkinligini aniq tushuntirib bergan. Bu esa asarni farmakologiya sohasidagi
ilg‘or ilmiy asarlardan biriga aylantiradi.
Beruniy tibbiyotda tajriba va kuzatuvga katta e’tibor bergan. U o‘simliklarning
nafaqat tashqi belgilarini, balki ularning fiziologik ta’sirini, inson organizmiga qanday
ta’sir qilishini ilmiy yondashuv orqali tahlil qilgan. Bu metodologik yondashuv
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
300
ISSN:3030-3613
bugungi zamonaviy tibbiyotda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shuningdek,
“Saydana”dagi dori vositalarining aksariyati hozirgi zamonaviy tibbiyotda ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotmagan. Masalan, aloe, zanjabil, za’faron, qora kimyon, asal kabi
vositalar bugungi kunda ham xalq tabobati va ayrim tibbiy amaliyotlarda keng
qo‘llaniladi.
“Saydana” asaridagi ma’lumotlarning foydali jihatlari:
Beruniy o‘z asarida
dorivor moddalarni ularning kelib chiqishi, ta’sir doirasi, tili va tayyorlanish usuliga
qarab tasniflagan. Bu zamonaviy farmakologiya uchun asos bo‘lgan.
Ko‘p tillilik: Asarda har bir dorining arabcha, forscha, hindcha, yunoncha va boshqa
tillardagi nomlari berilgan. Bu ilmiy hamkorlik va o‘zaro bilim almashinuvi uchun
katta foyda keltirgan.
Beruniy faqat nazariy emas, balki amaliy kuzatuvlarga tayanib dori vositalarini
tavsiflagan. U ularning foydasi va zarari haqida o‘z kuzatishlarini bildirgan.
U dorivor o‘simliklarni tabiiy muhit bilan bog‘lab o‘rganadi. Masalan, iqlim, tuproq
va o‘simliklar o‘sadigan hududlar ularning sifati va ta’siriga qanday ta’sir qilishini
izohlaydi. Beruniy bemorlarning holati, dori dozalari va e’tibor bilan davolash haqida
yozadi. Bu – tibbiyotdagi insonparvarlik tamoyillarining qadimiy ifodasidir.
“Saydana” asarining foydali jihatlari:
Abu Rayhon Beruniy tomonidan
yozilgan “Saydana” asari o‘z davrining ilmiy yutug‘i bo‘lib, unda dorishunoslik sohasi
ilk bor sistematik tarzda yoritilgan. Quyida ushbu asarning ilm-fan, tibbiyot va tarix
uchun foydali jihatlari kengroq tahlil qilinadi:
Beruniy “Saydana” asarida 800 dan ortiq dorivor vositalarni tasniflab bergan.
Bu vositalar o‘simlik, hayvoniy va mineral kelib chiqishiga ko‘ra ajratilgan. Har bir
dori haqida:
Tabiati (issiq, sovuq, quruq, nam)
Ta’siri va shifobaxsh xususiyatlari
Qanday kasalliklarda qo‘llanishi
Qanday dozada iste’mol qilinishi
Zararli tomoni va qarshi ko‘rsatmalar
kabi jihatlar aniq yozib berilgan. Bu esa farmakologiya tarixidagi eng qadimgi
va mukammal tizimlardan biridir. “Saydana” asarida dorilar nomi nafaqat arabcha,
balki hindcha, forscha, yunoncha, suryoniycha tillarda ham keltirilgan. Bu
Beruniyning:
Turli millatlarning tibbiy bilimlarini birlashtirgani
Ilmiy tafakkurda xalqaro miqyosda ishlashga harakat qilgani
Davrining global tibbiyot madaniyatiga yo‘l ochgani
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
301
ISSN:3030-3613
bilan alohida qadrlanadi. Bugungi tibbiyotda farmakopeya va dorivor lug‘atlar
aynan mana shu ko‘p tillilik tamoyiliga asoslanadi.
Beruniy faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmagan. U o‘zi yoki tabiblar kuzatgan
tajribalar asosida dori vositalarining ta’sirini baholagan. Masalan:
Isiriqning havo tozalovchi va asabni tinchlantiruvchi ta’siri
Zanjabilning hazmga ijobiy ta’siri
Za’faronning kayfiyatni ko‘taruvchi xususiyati
singari kuzatuvlar zamonaviy ilm-fanda ham tasdiqlangan. Bu esa Beruniyning
ilmiy nuqtayi nazari qanchalik ilg‘or bo‘lganini ko‘rsatadi. Beruniy tabibning bemorga
yondashuvi, ehtiyotkorlik bilan dori tayyorlashi, doza me’yori va dori vositalarini
noto‘g‘ri ishlatishdan ogohlantirish kabi jihatlarga alohida urg‘u beradi. Bu jihatlar
bugungi zamonaviy tibbiyotning etik kodekslari bilan uyg‘un:
“Zarar yetkazma” tamoyiliga amal qilishi
Har bir dori vositasining organizmga ta’sirini sinchiklab tahlil qilishi
Odam salomatligini ustuvor qadriyat sifatida ko‘rishi
Beruniy tibbiyotni nafaqat ilm, balki ma’naviyatga asoslangan amaliyot deb
bilgan.
“Saydana” asarining kamchiliklari va cheklovlari :
“Saydana” asari o‘z
davrining eng ilg‘or dorishunoslik va tibbiyot asarlaridan biri bo‘lishiga qaramay, u
ham zamonasining cheklovlari va ilmiy darajasi bilan bog‘liq ba’zi kamchiliklarga ega.
Quyida ularning asosiy jihatlari batafsil ko‘rib chiqiladi: XI asrda laboratoriya
uskunalari, kimyoviy analizlar, mikroskopik tadqiqotlar mavjud emas edi. Shuning
uchun“Saydana” XI asrda yozilgan bo‘lib, undagi ba’zi tibbiy qarashlar va vositalar
hozirgi zamon ilm-fani nuqtayi nazaridan eskirgan yoki yetarlicha asosga ega emas.
Asardagi dorivor moddalar bugungi tibbiyotdagi kabi laboratoriyada yoki klinik
sharoitda sinovdan o‘tkazilmagan. Bu ularning xavfsizligi va samaradorligi bo‘yicha
to‘liq ishonch hosil qilishda cheklov tug‘diradi.
Beruniy ayrim dorilar uchun miqdor va dozani aniq ko‘rsatmagan holatlar bor,
bu esa noto‘g‘ri ishlatish xavfini tug‘dirgan bo‘lishi mumkin. Ayrim dorivor vositalar
yoki usullar xalqona e’tiqodlar va an’anaviy tasavvurlarga asoslangan bo‘lishi
mumkin. Bu esa ilmiy ob’ektivlikka putur yetkazgan bo‘lishi mumkin. Ba’zilarida
hayvon a’zolari yoki kamyob mineral vositalar tavsiya etilgan bo‘lib, ular bugungi
ekologik yoki tibbiy normalarga zid bo‘lishi mumkin.
Dorivor moddalarning kimyoviy tarkibi aniq tahlil qilinmagan.
Dori vositalari ustida klinik sinovlar yoki tajriba asosida tekshiruvlar amalga
oshirilmagan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
302
ISSN:3030-3613
Dori moddalari va ularning organizmdagi ta’siri haqida biokimyoviy
tushunchalar yo‘q.
Natijada, berilgan tavsiyalar to‘liq ilmiy dalillarga emas, balki tajriba va xalq
og‘zaki an’analariga asoslangan.
Doza va qarshi ko‘rsatmalar (kontraindikatsiyalar) noaniqligi: “Saydana”da ko‘plab
dorilar uchun ta’sir doirasi va foydasi yozilgan bo‘lsa-da:
Ularning aniq miqdori (dozasi) ba’zi hollarda ko‘rsatilmagan yoki juda umumiy.
Har bir bemorning yoshi, vazni, holati bo‘yicha differensial yondashuv yo‘q.
Dorining haddan tashqari iste’moli yoki noto‘g‘ri qo‘llanilishi oqibatlari kam
yoritilgan.
Zamonaviy tibbiyotda esa har bir dori uchun aniq dozaj, toksiklik chegarasi va
qarshi ko‘rsatmalar mavjud. Asarda ba’zi dorivor vositalar haqida xalq og‘zaki
e’tiqodlariga tayangan holda yozilgan. Masalan: “Falon o‘simlik jinlarni haydaydi”
yoki “bosh og‘rig‘iga sabab yomon ruh” kabi izohlar. Ba’zi dorilarning “ruhaniy” yoki
“mistik” ta’siri haqida noilmiy izohlar berilgan. Bu holat ilmiy ob’ektivlikka salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Garchi bu e’tiqodlar o‘z davri uchun tabiiy bo‘lsa-da, bugungi ilm-
fan mezonlari bilan qaralganda ular tanqidiy baholanishi kerak
“Saydana” asari o‘z davri uchun ilg‘or bo‘lishiga qaramay, undagi ba’zi
ma’lumotlar bugungi zamonaviy ilm-fan talablariga javob bermaydi. Asarni
o‘rganishda tarixiy-madaniy nuqtayi nazardan yondashish zarur, ya’ni uni zamonasi
kontekstida qadrlab, lekin zamonaviy tibbiyot bilan solishtirganda tanqidiy fikrlash
lozim. Bu yondashuv asarga bo‘lgan hurmatni saqlagan holda, ilmiy haqiqatga
sodiqlikni ta’minlaydi.
Xulosa
Abu Rayhon Beruniy tomonidan yozilgan “Saydana” asari Sharq tibbiyoti va
dorishunosligining yuksak cho‘qqilaridan biri hisoblanadi. Bu asar nafaqat o‘z davri
uchun, balki bugungi tibbiyot, farmakologiya, tarix va madaniyatshunoslik sohalarida
ham qimmatli ilmiy manba sifatida qadrlanadi. Beruniyning chuqur ilmiy tafakkuri,
ko‘p tillik bilimlar asosida dori vositalarini tasniflagani, tajribaviy yondashuvdan
foydalangani, bemorga insonparvarlik bilan yondashish tamoyillarini ilgari surgani
uning universalligini ko‘rsatadi.
Biroq, “Saydana” asari zamonaviy ilmiy yondashuvlar va texnologiyalar mavjud
bo‘lmagan davrda yozilganligi bois, ayrim cheklov va kamchiliklarga ham ega.
Masalan, dorilar ustida klinik sinovlar yo‘qligi, dozalarning noaniqligi, xalqona
e’tiqodlarning ta’siri va ba’zi tavsiyalarning bugungi etik me’yorlarga mos kelmasligi
shular jumlasidandir.
Shunga qaramay, asar tarixiy va ilmiy jihatdan bebaho bo‘lib, o‘rta asr sharq
tabobati rivojini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. U orqali biz nafaqat dorivor
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
303
ISSN:3030-3613
vositalar haqida, balki o‘sha davrda yashagan olimlarning ilmiy dunyoqarashi,
madaniyati va tafakkur darajasi haqida chuqurroq tasavvurga ega bo‘lamiz.
Bugungi kunda “Saydana” asarini o‘rganish va qayta tahlil qilish orqali, qadimiy
ilmiy tajribalarni zamonaviy fan bilan uyg‘unlashtirish imkoniyati mavjud. Bu esa
tibbiyot tarixiga ilmiy asoslangan yondashuvni kuchaytiradi hamda merosimizdan
samarali foydalanish imkonini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Beruniy, A.R. (1991).
Tanlangan asarlar. “Saydana”
. Toshkent: Fan
nashriyoti.
2.
Yusupova, R. (2016). “Beruniyning ‘Saydana’ asarida dorishunoslik
masalalari”. //
Sharqshunoslik ilmi yutuqlari
.
3.
Raximov, A. (2020).
O‘rta asr tibbiyoti va farmatsiya tarixi
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
4.
Karimova, D. (2019). “Beruniy ilmiy merosining zamonaviy tibbiyotdagi
ahamiyati”. //
Ilm va taraqqiyot
.
5.
Gutas, D. (2001).
Avicenna and the Aristotelian Tradition: Introduction to
Reading Avicenna's Philosophical Works
. Brill Academic Publishers.
6.
Nasr, S.H. (2006).
Science and Civilization in Islam
. Harvard University Press.
7.
Holbekov, Sh. (2018). “Sharq tabobati tarixida ‘Saydana’ning o‘rni”. //
Tarixiy
manbalar tahlili
.
8.
Muminov, A.A. (1995).
Beruniy va o‘rta asr Markaziy Osiyo fani
. Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi.
9.
World Health Organization (WHO) (2021).
Traditional Medicine Strategy
2014–2023
. Geneva.
