T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
163
ISSN:3030-3613
SCOR (SUPPLY CHAIN OPERATIONS REFERENCE) MODELDAN
FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI
Umarova Mohira Shavkatovna
Millat Umidi universiteti
Xalqaro biznes fakulteti
Biznes boshqaruvi yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada SCOR modeli (Supply Chain Operations
Reference) ta’minot zanjirining samaradorligini baholashda qo‘llanilishi va uning
afzalliklari tahlil qilinadi. SCOR modeli 1996-yilda ishlab chiqilgan va ta’minot
zanjirining barcha jarayonlarini tizimli tarzda boshqarishga yordam beradi. Modelning
asosiy jarayonlari (rejalashtirish, ta’minlash, ishlab chiqarish, yetkazib berish,
qaytarish) ta’minot zanjirini optimallashtirishda muhim o‘rin tutadi.
2022-yilda yangilangan raqamli versiya (SCOR Digital Standard) tizimning
uzluksiz va dinamik ishlashini ta’minlab, kompaniyalarga tezkor moslashish va
samarali boshqaruvni amalga oshirish imkonini beradi. SCOR modelidan foydalanish
tashkilotlarga operatsion samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish, va
benchmarking orqali raqobatbardoshligini kuchaytirish imkoniyatini yaratadi. Model
kompaniyalarga ta’minot zanjirini boshqarishda strategik qarorlar qabul qilishga
yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
SCOR modeli, ta’minot zanjiri, standartlashtirish, KPI,
samaradorlik, benchmarking, raqamli ta’minot, rejalashtirish, optimallashtirish,
operatsion boshqaruv.
Annotation:
This article analyzes the use of the SCOR model (Supply Chain
Operations Reference) in assessing the effectiveness of the supply chain and its
advantages. The SCOR model was developed in 1996 and helps in systematically
managing all processes of the supply chain. The model’s main processes (planning,
sourcing, manufacturing, delivering, and returning) play a crucial role in optimizing
the supply chain.
The 2022 updated digital version (SCOR Digital Standard) ensures the
continuous and dynamic operation of the system, enabling companies to quickly adapt
and implement efficient management. The use of the SCOR model provides
organizations with the opportunity to improve operational efficiency, reduce costs, and
strengthen competitiveness through benchmarking. The model helps companies in
making strategic decisions in supply chain management.
Keywords:
SCOR model, supply chain, standardization, KPI, efficiency,
benchmarking, digital supply chain, planning, optimization, operational management
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
164
ISSN:3030-3613
Kirish.
Bugungi global bozorda raqobatbardoshlikni ta’minlashda ta’minot
zanjirining samaradorligi muhim omillardan biri hisoblanadi. Har qanday mahsulot
yoki xizmatning o‘z vaqtida, sifatli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq
yetkazilishi ta’minot zanjiri tizimining qanday boshqarilishiga bevosita bog‘liqdir. Shu
sababli, tashkilotlar ta’minot zanjiri faoliyatini doimiy ravishda tahlil qilish va baholab
borishga intilmoqda. Bunda zamonaviy boshqaruv modellaridan foydalanish ayniqsa
dolzarb hisoblanadi. Shunday modellar orasida Supply Chain Operations Reference
(SCOR) modeli alohida o‘rin tutadi.
SCOR modeli — bu dastlab Ta’minot zanjiri
kengashi (hozirda ASCM tarkibida) tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan
jarayonlarga asoslangan model bo‘lib, u turli sohalarda qo‘llaniladigan, ta’minot
zanjirini boshqarishda standart diagnostik vosita sifatida xizmat qiladi.
1
SCOR modeli tashkilotlarga o‘z ta’minot jarayonlarini tizimli tahlil qilish, har
bir bosqichdagi samaradorlikni baholash va takomillashtirish yo‘llarini aniqlashda
yordam beradi. Aynan shu jihatlari sababli SCOR modeli bugungi kunda ko‘plab
korxonalar tomonidan afzal ko‘rilmoqda.
SCOR modelining mazmuni va tarkibiy qismlari
.
SCOR modeli (Supply
Chain Operations Reference)
– bu ta’minot zanjiri faoliyatini tahlil qilish, baholash
va takomillashtirish uchun ishlab chiqilgan kompleks model hisoblanadi. U turli
sohalarda
faoliyat
yurituvchi
korxonalarga
o‘z
ta’minot
jarayonlarini
standartlashtirish, o‘lchash va optimallashtirish imkonini beradi. SCOR modeli
ta’minot zanjirini tashkil etuvchi asosiy funksiyalarni aniq ravishda belgilaydi va ularni
umumiy tilga soladi. Shu orqali u tashkilotlar o‘rtasida samarali hamkorlik va
solishtirma tahlil imkoniyatini yaratadi.
Zamonaviy texnologiyalar va raqamli tizimlarning tez sur’atlarda rivojlanishi
ta’minot zanjiri boshqaruviga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. An’anaviy
chiziqli modeldan farqli o‘laroq, hozirgi ta’minot zanjirlari ko‘proq asosiy jarayonlar
o‘rtasida dinamik va murakkab o‘zaro aloqadorlikni talab qiladi. Bu ehtiyoj SCOR
modelining raqamli shaklga o‘tkazilishini taqozo etdi.
SCOR modeli 1996-yilda boshqaruv bo‘yicha konsalting firmasi PRTM
(hozirda PricewaterhouseCoopers LLP (PwC) tarkibida) va AMR Research tomonidan
ishlab chiqilgan hamda Ta’minot zanjiri kengashi tomonidan tasdiqlangan.
2
SCOR
raqamli standarti (Digital Standard — DS)
3
2019-yilda chiqarilgan va 2022-yilda
yangilangan. Bu modelni raqamlashtirish orqali undan foydalanishni osonlashtirish,
shuningdek, oldingi versiyalarda tasvirlangan chiziqli tizim o‘rniga yanada dinamik,
1
APICS Dictionary and Learn It App”.
Retrieved 2016-07-14. URL:
http://www.apics.org/sites/apics-
supply-chain-council/research-and-publications/publications/apics-dictionary
2
Peter Bolstorff, Robert G. Rosenbaum (2012). Supply Chain Excellence: A Handbook for Dramatic Improvement
Using the SCOR. p. 9
3
SCOR Model”. scor.ascm.org. Retrieved 2024-04-24. URL:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
165
ISSN:3030-3613
asinxron raqamli ta’minot zanjirlarini yaxshiroq ifodalash maqsadida amalga
oshirilgan. 2022-yilgi yangilanishda modeldagi oltita asosiy jarayon quyidagi
jarayonlar ko‘rinishida qayta tuzilgan
4
:
Modelning asosiy ustunligi shundaki, u ta’minot zanjiri faoliyatini olti asosiy
jarayon orqali tasvirlaydi. Quyida har bir komponentning mazmuni keltiriladi:
Plan (rejalashtirish):
Barcha ta’minot zanjiri jarayonlarini strategik
rejalashtirish va muvofiqlashtirish, talab va taklifni prognoz qilish.
Make (ishlab chiqarish):
Mahsulot yoki xizmatni ishlab chiqish jarayonlari –
xom ashyodan tayyor mahsulotgacha bo‘lgan bosqichlar.
Source (resurslarni ta’minlash):
Kerakli materiallar va xizmatlarni ishonchli
yetkazib beruvchilardan xarid qilish va boshqarish.
Deliver (yetkazib berish):
Tayyor mahsulotlarni mijozlarga yetkazish, buyurtma
bajarish, saqlash va logistika operatsiyalarini boshqarish.
Return (qaytarish):
Yaroqsiz yoki keraksiz mahsulotlarni qaytarish va ularni
qayta ishlash yoki utilizatsiya qilish.
Enable (qo‘llab-quvvatlash):
Texnologik, infratuzilmaviy, inson resurslari va
siyosat bilan bog‘liq yordamchi jarayonlar.
Ushbu tarkibiy qismlar orqali SCOR modeli tashkilotlarga o‘z jarayonlarini
tahlil qilish, muammoli nuqtalarni aniqlash va ularni yaxshilash strategiyalarini ishlab
chiqishda yordam beradi. Bu model yordamida kompaniyalar ichki va tashqi ta’minot
zanjiri ko‘rsatkichlarini solishtirish hamda dunyo standartlariga muvofiqligini
baholash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Modelning yangi versiyasi cheksizlik shaklida tasvirlangan bo‘lib, bu ta’minot
zanjirining chiziqli emas, balki uzluksiz va moslashuvchan tarmoq ekanligini
ko‘rsatadi. Jarayonlar orasida sun’iy boshlanish yoki tugash yo‘q.
5
Bu yondashuv zamonaviy kompaniyalar faoliyatining murakkab va
o‘zgaruvchan tabiatini hisobga olgan holda, ularning moslashuvchanligini oshirishga
xizmat qiladi. Har bir jarayon o‘zaro bog‘liq va doimiy ravishda yangilanib turadigan
tizim sifatida qaraladi. Natijada, kompaniyalar raqobatbardoshligini saqlab qolish,
mijozlar talabiga tez javob berish va umumiy samaradorlikni oshirish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
SCOR
modelidan
foydalanishning
afzalliklari.
SCOR
modeli
kompaniyalarga ta’minot zanjirini boshqarishda standartlashgan, tizimli va o‘lchab
bo‘ladigan yondashuvni taklif etadi. Quyida ushbu modeldan foydalanishning asosiy
afzalliklari keltirilgan:
4
Staff, MH&L (2022-09-21). “New SCOR Digital Standard Updated, First Time Since 1996”. Material Handling and
Logistics. URL:
https://www.scdigest.com/ontarget/22-09-27_New_SCOR_Model.php?cid=20271
5
ASCM press release quoted by Supply Chain Digest in Supply Chain News: SCOR Model Undergoes Major Revamp,
published on 27 September 2022, accessed on 7 October 2024 URL:
https://www.scdigest.com/ontarget/22-09-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
166
ISSN:3030-3613
✔
Jarayonlarni standartlashtirish:
SCOR modeli har bir ta’minot zanjiri
bosqichini (Plan, Source, Make/Transform, Deliver, Return va Enable) aniq belgilab
beradi. Bu kompaniyaga jarayonlarni tushunish, ularni bir xil tilda ifodalash va
boshqarishni osonlashtiradi.
✔
Ish faoliyatini baholash imkoniyati:
Model asosida ishlab chiqilgan
ko‘rsatkichlar (KPI – kalit faoliyat indikatorlari) orqali tashkilot o‘z faoliyatini tahlil
qiladi, kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi hamda aniq raqamlar asosida qaror qabul
qiladi.
✔
Taqqoslash va benchmarking:
SCOR modeli turli kompaniyalar va sanoat
sohalari uchun umumiy platforma yaratadi. Bu boshqa tashkilotlar bilan taqqoslash
imkonini beradi va ilg‘or tajribalarni o‘rganish uchun zamin yaratadi.
✔
Operatsion samaradorlikni oshirish:
Modelning tuzilmasi orqali
resurslardan foydalanish, zaxiralarni boshqarish va yetkazib berish muddatlarini
optimallashtirish mumkin. Bu xarajatlarni kamaytiradi va daromadni oshiradi.
✔
Strategik qarorlar uchun asos yaratadi
: SCOR modeli nafaqat operatsion,
balki strategik darajada ham qo‘llaniladi. Tashkilotlar ushbu modeldan foydalangan
holda investitsiya, texnologik joriy etish yoki tashkilot tuzilmasini o‘zgartirish
bo‘yicha asosli qarorlar qabul qilishadi.
✔
Moslashuvchanlik va innovatsiya imkoniyati:
SCOR modelining raqamli
shakli (SCOR Digital Standard) kompaniyalarga real vaqt ma’lumotlar asosida harakat
qilish, tezkor moslashish va innovatsiyalarni joriy qilish imkonini beradi.
SCOR
Modelining
Jarayonlarining
Takomillanishi
va
Yangi
Yondashuvlar.
SCOR modelining asosiy jarayonlari nafaqat ta’minot zanjirini
boshqarishda samaradorlikni oshiradi, balki kompaniyalar uchun yangi imkoniyatlarni
yaratadi. Bu jarayonlarning takomillanishi doirasida yangiliklar va texnologiyalarni
joriy etishning ahamiyati oshmoqda. Modelning so‘nggi yangilanishlari jarayonlarni
raqamlashtirishni va yangi tizimlar bilan integratsiyani o‘z ichiga oladi.
1.
Dinamik
Ma’lumotlarni
Boshqarish
Birinchi navbatda, SCOR modelining jarayonlari,
raqamli tizimlar va ma'lumotlar bazalarining
samarali boshqarilishi orqali tez-tez yangilanadi.
SCOR modeli yordamida kompaniyalar o‘z
zanjirlarini
tezda
moslashtirishi
va
bozor
talablariga javob berish uchun zarur bo‘lgan
ma'lumotlarni to‘plash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bu jarayonlarning takomillanishi ta’minot zanjirini
yaxshilash uchun muhimdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
167
ISSN:3030-3613
2.
Integratsiya va
Avtomatlashtirish
Bundan tashqari, kompaniyalar SCOR modelidan
foydalanib, o‘zlarining ishlab chiqarish va ta’minot
tizimlarini avtomatlashtirish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Yangi texnologiyalar, masalan, sun'iy
intellekt va blokcheyn texnologiyalari, ta’minot
zanjirini yanada ishonchli va xavfsiz qilishga
yordam
beradi.
Bu
jarayonlarni
optimallashtirishning yangi usullari kompaniyalar
uchun katta iqtisodiy foyda keltirishi mumkin.
3.
Ko‘p Bosqichli
Tahlil va
Monitoring
SCOR modeli orqali tashkilotlar zanjirning har bir
bosqichini monitoring qilish, muammolarni tezda
aniqlash va ularga javob berish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Yangi metodologiyalar va tahlil vositalari
yordamida kompaniyalar o‘zlarining zanjirlarini
real vaqtda kuzatishi va operatsion samaradorlikni
oshirishi mumkin.
4.
Yangi Hamkorlik
Modellarini
Qabul Qilish
SCOR modelining takomillanishi hamkorlik va
shartnoma tuzish jarayonlarini yangilashni o‘z
ichiga oladi. Yangi modelda zanjir ishtirokchilari
o‘rtasida samarali va shaffof aloqa o‘rnatish,
hamkorlar
bilan
birgalikda
ishlash
orqali
xarajatlarni kamaytirish va resurslardan samarali
foydalanish ko‘zda tutilgan.
SCOR Modelining Kelajagi va Innovatsiyalar.
SCOR modelining raqamli
versiyasi, ya’ni SCOR Digital Standard, ta’minot zanjirlarining o‘zgarib borayotgan
ehtiyojlariga moslashish uchun joriy etilgan. Modelning 2022-yildagi yangilanishi
tizimni yanada dinamik va moslashuvchan qilishga yordam berdi, bu esa
kompaniyalarga raqamli texnologiyalarni kengroq joriy etish va real vaqt ma’lumotlari
asosida tezkor qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Raqamli ta’minot zanjiri tizimlari,
masalan, Internet of Things (IoT), blokcheyn va sun’iy intellekt kabi innovatsion
texnologiyalar yordamida SCOR modelining samaradorligi yanada oshmoqda.
Shuningdek, kelajakda SCOR modelining o‘zgarishi va rivojlanishi ta’minot
zanjirlarini boshqarishda sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili kabi yangi
texnologiyalarni chuqurroq o‘zlashtirishni talab qiladi. Innovatsion yondashuvlar va
integratsiyalar orqali kompaniyalar o‘z operatsiyalarini yanada samarali boshqarishi va
global raqobatda o‘z o‘rnini mustahkamlashi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
168
ISSN:3030-3613
Shunday qilib, SCOR modeli ta’minot zanjirini boshqarishda zamonaviy talablar
va texnologiyalarni hisobga olgan holda o‘zgarib, kompaniyalarga jadal rivojlanish va
o‘sish uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Xulosa. SCOR modeli ta’minot zanjirlarini samarali boshqarish uchun juda
muhim vosita hisoblanadi. U tashkilotlarga barcha jarayonlarni tizimli ravishda
boshqarishga yordam beradi va operatsion samaradorlikni oshirish, xarajatlarni
kamaytirish, va raqobatbardoshlikni oshirishda samarali bo‘ladi. 2022-yildagi raqamli
yangilanishlar modelni yanada moslashuvchan va dinamik qilishga yordam berdi, bu
esa kompaniyalar uchun global bozorda muvaffaqiyatli bo‘lish imkoniyatlarini
yaratadi. SCOR modelining kelajakdagi rivojlanishi raqamli texnologiyalar va
innovatsion yondashuvlar yordamida ta’minot zanjirlarini yanada optimallashtirishga
yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
APICS Dictionary and Learn It App”.
http://www.apics.org/sites/apics-supply-chain-council/research-and-
publications/publications/apics-dictionary
2.
Peter Bolstorff, Robert G. Rosenbaum (2012). Supply Chain Excellence: A
Handbook for Dramatic Improvement Using the SCOR. p. 9
3.
SCOR Model”. scor.ascm.org. Retrieved 2024-04-24. URL:
4.
Staff, MH&L (2022-09-21). “New SCOR Digital Standard Updated, First
Time Since 1996”. Material Handling and Logistics. URL:
https://www.scdigest.com/ontarget/22-09-
27_New_SCOR_Model.php?cid=20271
5.
ASCM press release quoted by Supply Chain Digest in Supply Chain News:
SCOR Model Undergoes Major Revamp, published on 27 September 2022,
accessed on 7 October 2024 URL:
https://www.scdigest.com/ontarget/22-09-
27_New_SCOR_Model.php?cid=20271
