T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
246
ISSN:3030-3613
BILISH FALSAFASI VA UNING AHAMIYATI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Xorijiy til
va adabiyot yoʻnalishi XT3-24 guruh talabasi
Uktamova Dinora Yoqub qizi
Annotasiya:
Ushbu maqolada bilish falsafasi (gneseologiya) tushunchasi, bilish
bosqichlari, bilishning obyekti va subyekti, bilish nazariyalari soʻngra bilishning ilmiy
va amaliy jihatlari yoritiladi. Shu bilan birga, bilish jarayonida haqiqatga erishish
muammosi, skeptitsizm, empirizm va ratsionalizm kabi yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Maqola bilishning falsafiy asoslarini tushuntirishga qaratilgan bo‘lib, inson
tafakkurining cheklovlari va imkoniyatlarini o‘rganishga alohida e’tibor berilgan.
Kalit soʻzlar.
Bilish falsafasi, bilish bosqichlari, gnoseologiya, bilish jarayoni,
haqiqat, skeptitsizm, empirizm, ratsionalizm, subyekt, obyekt.
Abstract:
This philosophy covers the concept of philosophy of knowledge
(gnoseology), stages of knowledge, object and subject of knowledge, theories of
knowledge, and then scientific and practical aspects of knowledge. At the same time,
the problem of achieving truth in the process of knowledge, such approaches as
skepticism, empiricism and rationalism are considered. The article is aimed at
explaining the philosophical foundations of knowledge, and special attention is paid to
studying the limitations and possibilities of human thinking.
Keywords.
Philosophy of knowledge, stages of knowledge, gnoseology, process
of knowledge, truth, skepticism, empiricism, rationalism, subject, object
Аннотация.
В этой философии освещаются понятие философии познания
(гнесология), стадии познания, объект и предмет познания, теории познания,
затем научные и практические аспекты познания. При этом рассматриваются
такие подходы, как проблема достижения истины в процессе познания,
скептицизм, эмпиризм и рационализм. Статья направлена на объяснение
философских основ познания, при этом особое внимание уделено изучению
ограничений и возможностей человеческого мышления.
Ключевые слова.
Философия познания, стадии познания, гносеология,
процесс познания, истина, скептицизм, эмпиризм, рационализм, субъект, объект.
Kirish.
Bilish
falsafasi
(gnoseologiya)
inson
tafakkurining
asosiy
yoʻnalishlaridan biri boʻlib, unda bilish jarayoni, bilishning mohiyati va chegaralari,
haqiqatga erishish muammolari tahlil qilinadi. Inson azaldan borliqni anglash, tabiat
va jamiyat sirlarini ochish, haqiqatni bilish istagida boʻlib kelgan. Bilish jarayoni inson
tafakkurining murakkab mexanizmlariga asoslanadi va unda subyekt hamda obyekt
oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar muhim oʻrin tutadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
247
ISSN:3030-3613
Bilishning falsafiy tahlili bilish bosqichlari, bilishning ilmiy va amaliy jihatlari
bilan bogʻliq boʻlib, turli nazariyalar asosida oʻrganiladi. Skeptitsizm, empirizm va
ratsionalizm kabi yondashuvlar bilish jarayonini tushuntirishga xizmat qiladi. Shu
bilan birga, haqiqatga erishish muammosi bilish falsafasining markaziy masalalaridan
biri hisoblanadi. Inson tafakkurining cheklovlari va imkoniyatlarini aniqlash esa bilish
jarayonini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Mazkur maqolada bilish
falsafasining asosiy jihatlari, bilish nazariyalari va bilish jarayonining murakkab
mexanizmlari keng tahlil qilinadi.
Bilish falsafasi ( gneseologiya) haqida tushuncha.
«Gnоsеоlоgiya» - sоf falsafiy katеgоriya. Uning nоmi yunоncha gnosis – bilim,
ilm va logos – ta’limоt, fan so‘zlaridan kеlib chiqqan. So‘zma-so‘z ma’nоsi-«bilish
haqidagi ta’limоt (fan)», «оng haqidagi ta’limоt (fan)». Falsafiy adabiyotlarda, Shu
jumladan falsafiy qоmuslar va lug‘atlarda «gnоsеоlоgiya» atamasi «bilish nazariyasi»
dеb tarjima qilingan.Bilish falsafasi (gnoseologiya)-insonning borliqni anglash
jarayonini, bilishning tabiati, imkoniyatlari va chegaralarini oʻrganadigan falsafa
sohasi hisoblanadi. Inson azaldan oʻzini qurshab turgan olamni tushunishga, undagi
qonuniyatlarni anglashga intilib kelgan. Shu sababli bilish falsafasi inson tafakkurining
asosiy masalalaridan biri boʻlib, "Inson haqiqatni bilishi mumkinmi?", "Bilish
jarayonida asosiy omillar nima?" kabi savollarga javob berishga harakat qiladi.Bilish
jarayonida subyekt (biluvchi) va obyekt (bilish obyekti) oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik
muhim ahamiyatga ega. Subyektning bilish imkoniyatlari va usullari turlicha boʻlib,
bilish jarayoni hissiy idrok, aql yuritish va tajriba orqali amalga oshiriladi. Shu bilan
birga, bilish nazariyalari turlicha talqin qilinadi. Masalan, empirizm bilishda asosiy
rolni tajriba va kuzatishga bersa, ratsionalizm bilish jarayonida aql va tafakkur yetakchi
oʻrin tutadi. Skeptitsizm esa haqiqatni bilish mumkinligiga shubha bilan qaraydi.
Bilish falsafasi inson tafakkurining cheklovlari va imkoniyatlarini tahlil qilish
bilan birga, haqiqatni bilish yoʻlidagi muammolarni hal qilishga urinadi. Bu soha
nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham inson hayoti va ilm-fan taraqqiyotiga
bevosita taʼsir koʻrsatadi.
Bilish bosqichlari ikkiga boʻlinadi. Bular: Hissiy bilish ( jonli mushohada) Aqliy
( mantiqiy) bilish-narsa va hodisalar mohiyati, aloqa munosabatlarini bilish.
Hissiy bilish-narsa, voqea-hodisalarning inson ongida bevosita aks etish
jarayoni.
Hissiy bilish bilish jarayonining muhim qismi boʻlib, u orqali inson tashqi dunyo
bilan bogʻlanadi va undan dastlabki maʼlumotlarni oladi. Shu bilan birga, hissiy bilish
tafakkur uchun asos yaratadi va kelgusida bilishning mantiqiy bosqichiga oʻtishga
zamin hozirlaydi.
Hissiy bilish shakllari: Sezgi, idrok, tasavvur
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
248
ISSN:3030-3613
Sezgi. Sezgi-bilish jarayonining asosiy bosqichlaridan biri boʻlib, insonning
sezgi organlari orqali tashqi olamdagi narsalar va hodisalar haqida maʼlumot olish
jarayonidir. Inson tashqi dunyoni koʻz (ko‘rish), quloq (eshitish), burun (hid bilish), til
(tatib ko‘rish) va teri (his qilish) orqali anglaydi. Sezgi natijasida inson atrof-muhit
haqidagi dastlabki maʼlumotlarni qabul qiladi va ulardan keyingi bilish jarayoni uchun
asos yaratadi. Masalan: inson quyosh nurlarining issiqligini terisi orqali his qilishi,
gulning hidi yoki qog‘ozning silliqligini bilishi sezgi orqali amalga oshadi.
Idrok. Idrok-inson ongida sezgi organlarimizga bevosita taʼsir etayotgan narsa
va hodisalarni tartibga solinib, yaxlit, bir butun holda aks ettirilishi. Idrok nafaqat
tashqi dunyo haqida, balki vaqt, makon va harakat kabi tushunchalarni shakllantirishda
ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, soatning yurishini ko‘rish va eshitish orqali inson
vaqt o‘tishini anglaydi. Idrok jarayoni ko‘proq ongning faol ishtirokida sodir bo‘ladi,
chunki inson oldingi tajriba va bilimlariga asoslanib idrokni shakllantiradi.
Tasavvur. Tasavvur-oldin idrok qilingan narsalar va hodisalarning ongda qayta
gavdalanishi jarayonidir. Inson ilgari ko‘rgan, eshitgan yoki his qilgan narsalarini
tasavvur qilish orqali ongida qayta jonlantiradi. Masalan: Kitob o‘qiganda undagi
qahramonlarning qiyofasi, ularning kiyimlari va voqealar sodir bo‘layotgan joyni ko‘z
oldiga keltirish.
Ikkinchi bosqichlardan biri bu-aqliy (mantiqiy) bilish. Aqliy bilishning 3 xil
shakli mavjud;
Tushuncha. Tushuncha - aqliy bilishning shunday shakli bo‘lib unda predmet va
hodisalarning eng umumiy belgilari va xossalarini aks ettiriladi. Tushuncha orqali
inson narsalar va hodisalarning mohiyatini anglaydi. Masalan: shahar deganda biz
koʻplab binolar bor, aholi koʻp va barcha qulayliklarga ega boʻlgan hududni
tushunamiz.
Hukm ( mushohada). Hukm - bu biror narsa yoki hodisa haqida tasdiqlovchi
yoki inkor etuvchi fikr bildirish jarayonidir. Hukm mantiqiy fikrlash natijasida yuzaga
keladi va u haqiqat yoki yolg‘on bo‘lishi mumkin. Masalan, "Quyosh sharqdan
chiqadi" degan fikr tasdiqlovchi hukm bo‘ladi, chunki bu haqiqatga asoslangan. "Qor
qora rangda" degan fikr esa inkor etuvchi va yolg‘on hukm hisoblanadi, chunki qor oq
rangda bo‘ladi.
Xulosa. Xulosa — bir nechta hukmga asoslanib, yangi fikr hosil qilish
jarayonidir. Xulosa chiqarishda inson o‘zidagi mavjud bilimlar va mantiqiy
bog‘liqliklarga asoslanadi. Xulosa chiqarish tafakkurning mantiqiy natijasi bo‘lib,
inson o‘z bilimlariga tayanib yangi fikr hosil qiladi.
Bilishning ilmiy va amaliy jihatlari.
Ilmiy bilish. Ilmiy bilish umumiy bilishning quyi darajasi. Ilmiy bilish —
voqelikni chuqur, tizimli va asosli tarzda tushunishga qaratilgan bilish jarayonidir.
Ilmiy bilish kuzatish, tajriba, tahlil va umumlashtirish asosida amalga oshadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
249
ISSN:3030-3613
Amaliy bilish. Ilmiy bilishning yuqori darajasi. Narsalar mohiyatini
tushuntiradi. Amaliy bilish — insonning voqelik bilan bevosita aloqasi natijasida hosil
bo‘lgan, kundalik hayotdagi muammolarni hal qilishga qaratilgan bilish shaklidir.
Amaliy bilishda inson o‘zi o‘rgangan bilimlarni hayotda qo‘llaydi, yangi vosita va
usullarni ishlab chiqadi.
Skeptitsizm, Empirizm va Ratsionalizm yondashuvlari. Bilish jarayonida
insonning voqelikni tushunishiga turli falsafiy yondashuvlar mavjud. Skeptitsizm,
empirizm va ratsionalizm ana shunday asosiy yondashuvlar bo‘lib, ular inson
bilimining manbai, ishonchliligi va chegaralarini tushuntirishga harakat qiladi.
Skeptitsizm.Skeptitsizm-bilish jarayonida haqiqatni to‘liq bilish mumkin emas
degan qarash. Skeptiklar inson bilimlari cheklangan, voqelikni to‘liq tushunish va
haqiqatni bilish imkonsiz deb hisoblaydi. Ular har qanday bilimga nisbatan shubha
bilan qaraydi va haqiqatni mutlaq qabul qilishni inkor etadi.
Empirizm. Empirizm-bilimning asosiy manbai insonning tajribasi va sezgilari
deb hisoblaydigan yondashuv. Empiriklar bilimni bevosita kuzatish, tajriba va hissiy
idrok orqali hosil qilish mumkin deb biladi. Ularning fikricha, inson faqat ko‘rgan,
eshitgan, his qilgan narsalariga asoslanib bilim hosil qiladi.
Ratsionalizm. Ratsionalizm-bilimning asosiy manbai inson aqli va tafakkuri deb
hisoblaydigan yondashuv. Ratsionalistlar inson haqiqatni sezgi va tajriba orqali emas,
balki tafakkur, mantiq va mulohaza orqali biladi deb hisoblaydi. Ularning fikricha,
bilish jarayonida asosiy rolni tafakkur o‘ynaydi.
Xulosa. Bilish falsafasi (gnoseologiya) inson tafakkurining mohiyatini,
bilimning shakllanish jarayoni va haqiqatga erishish imkoniyatlarini o‘rganadi. Bilish
jarayoni hissiy va aqliy bilish bosqichlaridan o‘tib, inson ongida voqelikning aks
etishini ta’minlaydi. Bilish jarayonida subyekt va obyekt o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar
asosida inson haqiqatni anglaydi.
Bilish nazariyalari haqiqatga erishish jarayonini tushuntiradi. Skeptitsizm
bilimga nisbatan shubha bilan qarashni ta’kidlaydi, empirizm bilimning asosida tajriba
va sezgilar yotadi deb hisoblaydi, ratsionalizm esa bilimning asosini tafakkur va mantiq
bilan bog‘laydi. Bilishning ilmiy jihati nazariy bilimlarni chuqur o‘rganishga
qaratilgan bo‘lsa, amaliy bilish esa ushbu bilimlarni hayotda qo‘llash orqali inson
faoliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, bilish falsafasi inson
tafakkurining asosiy mohiyatini tushunish va haqiqatni anglash imkoniyatlarini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mirziyoyev Sh.M. Yerkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017.
2.
Karimov A. Gnoseologiya asoslari. – Toshkent: Sharq nashriyoti, 2018.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
250
ISSN:3030-3613
3.
Rasulov U. Falsafiy yondashuvlar: Skeptitsizm, Empirizm va Ratsionalizm. –
Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti, 2017.
4.
Ro‘ziyev F. Ilmiy bilish va uning amaliy tadbiqi. – Toshkent: Sharq nashriyoti,
2020.
5.
Shermuxamedova N.A. Inson falsafasi. -Toshkent, Noshir, 2016
6.
Nаzаrоv Q.N. Bilish fаlsаfаsi. -T.: Univеrsitеt, 2005.
7.
Nazarov M. Bilish jarayonida tafakkur va idrok. – Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti, 2017.
8.
Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its social place in
the globalization system of processes."
Journal of Survey in Fisheries
Sciences
10.1S (2023): 5000-5006.
9.
Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
10.
Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora Ayonovna
Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL
ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN."
World of Scientific news in Science
1.3
(2023): 15-28.
11.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of Environmental
Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization."
Global Scientific Review
13 (2023): 7-10.
12.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li. "EKOLOGIK
MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL TUSHUNCHASI
‘."
TADQIQOTLAR. UZ
40.4 (2024): 135-139..
13.
Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
14.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
15.
Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
