T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
200
ISSN:3030-3613
ZAMONAVIY JAMIYATDA BILINGVIZM VA BOLA NUTQI RIVOJI
Mamanazarova Xurshida Hakimovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o‘zbek tili va adabiyoti
universiteti 3 bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy ish zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan bilingvizm
hodisasining mohiyati va uning bolalar nutqining shakllanishi va rivojlanishiga
ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Bilingvizmning asosiy turlari, shakllanish omillari
hamda ikki tilli muhitda ulg‘ayayotgan bolalarning psixolingvistik rivojlanishiga
ta’siri tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
Bilingvizm, ikki tillilik, bola nutqi, til rivoji, psixolingvistika,
multilingvizm, til o‘rgatish, ijtimoiy omillar, madaniyatlararo muloqot, pedagogik
yondashuv.
Abstract:
this scientific work is devoted to the observation of the phenomena of
bilingualism, widespread in modern society, and the study of its impact on the
functioning and development of children's speech. Specific types of bilingualism, the
environment created in the formation environment, and the impact on the
psycholinguistic development of children growing up bilingual.
Keywords:
Bilingualism, bilingualism, child speech, language development,
psycholinguistics, multilingualism, language teaching, social culture, intercultural
communication, pedagogical world.
Kirish:
Bugungi kunda globallashuv jarayonlari dunyo miqyosida insonlar
o‘rtasidagi madaniy va ijtimoiy aloqalarni jadallashtirmoqda. Bu esa, o‘z navbatida,
ko‘p tillilik — bilingvizmning ahamiyatini oshirib, uni zamonaviy jamiyatning muhim
xususiyatlaridan biriga aylantirmoqda. Turli millat va elatlar vakillari o‘rtasida
samarali muloqot o‘rnatish, ta’lim olish, xorijiy davlatlarda yashash yoki ishlash kabi
ehtiyojlar natijasida ko‘p tilli muhitda yashovchi bolalar soni ortmoqda. Ko‘p tillilik
— bu faqat kommunikatsiya vositasi emas, balki bola tafakkuri, nutqiy faolligi va
dunyoqarashini kengaytiruvchi omil sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Bolalar
erta yoshdan boshlab bir nechta tilni o‘rganish orqali madaniy xilma-xillikni
o‘zlashtiradi, o‘zgalarning fikrini tushunish va hurmat qilishni o‘rganadi. Shu bilan
birga, bilingvizm bolaning nutqiy rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin
bo‘lganidek, ayrim hollarda kechikishlar, til aralashuvi yoki chalkashliklarga ham olib
kelishi mumkin.Nutq bolaning shaxsiyati shakllanishida muhim vosita hisoblanadi.
Uning rivoji turli ichki va tashqi omillarga bog‘liq bo‘lib, ularning orasida tilli muhit
asosiy rol o‘ynaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
201
ISSN:3030-3613
Asosiy qism:
Bilingvizm — ikki yoki undan ortiq tilda erkin muloqot qilish
qobiliyatidir. Bu hodisa ikki tilda faol fikrlash va nutq qilishni ta’minlaydi. Bilingvizm
o‘rganilgan tillar bilan bog‘liq psixolingvistik jarayonlarni anglatadi va jamiyatda
ushbu tillarni qo‘llashni ham o‘z ichiga oladi. Bilingvizmning bir nechta turlari
mavjud. To‘liq bilingvizmda shaxs ikkita tilni mukammal darajada biladi va har ikkala
tilda erkin muloqot qiladi. Bu turdagi bilingvizm bolalikdan ikki tilni bir vaqtning
o‘zida o‘rganganlar orasida uchraydi. Qisman bilingvizmda esa shaxs ikkita tilda
muloqot qila olsa-da, ular orasida ba’zi farqlar bo‘ladi. Bunda bir tilning ba’zi
elementlari ikkinchi tilda yaxshi rivojlanmaydi. Ikki tilli ta’limda bola ikki tilda bilim
oladi, lekin bu jarayon ba’zan qiyinchiliklarga olib keladi, chunki har ikkala tilni
mukammal o‘rganish qiyin bo‘lishi mumkin. Passiv bilingvizmda shaxs faqat bir tilda
faol ravishda muloqot qiladi, ikkinchi tilda esa faqat tushunadi. Bu ko‘pincha ko‘chib
kelgan muhitda yoki o‘rganilgan ikkinchi tilda faqat ma’lumot olishda yuzaga keladi.
Bola nutqining rivojlanishiga bilingvizmning ta’siri juda katta. Bilingvizm
bolaning nutq rivojlanishiga ijobiy va salbiy ta’sirlar ko‘rsatishi mumkin.
Bilingvizmning birinchi va eng muhim ijobiy ta’siri — bu bolalarning kognitiv
rivojlanishiga yordam berishi. Ikki tilda muloqot qilish bolaning miya faoliyatini
yaxshilaydi, chunki u ikki tilda fikrlash va har bir tilda turli tushunchalarni tushunishga
majbur bo‘ladi. Bu, o‘z navbatida, bolaning muloqot qobiliyatlarini oshiradi va
intellektual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Bilingvizm, shuningdek, bolaning nutq
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ikki tilda gaplashadigan bolalar
ko‘proq so‘z boyligiga ega bo‘lishadi, chunki ular har ikkala tilda turli xil so‘zlarni va
grammatik strukturalarni o‘rganadilar. Bu, o‘z navbatida, bolalarga har ikkala tilni
mukammal darajada o‘rganishga imkon beradi va ularning nutqi boy va xilma-xil
bo‘ladi. Bundan tashqari, bilingvizm bolaning ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga ham
ta’sir qiladi. Ikki tilni bilgan bolalar turli madaniyatlar va an’analar bilan tanishadilar.
Ular turli tillarda muloqot qilish orqali kengroq ijtimoiy doiraga kirishadilar va
muloqotda yanada moslashuvchan bo‘ladilar. Bu, albatta, ularning ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Bola nutqining rivojlanishida ota-ona va pedagoglarning roli juda muhimdir.
Ular bolaning til o‘rganish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadilar va bu rivojlanishni
to‘g‘ri yo‘naltirishda muhim o‘rin tutadilar. Ota-ona va pedagoglarning o‘zaro
muloqoti va ko‘rsatmalariga qarab, bola nutqi tezroq va samarali ravishda rivojlanishi
mumkin. Ota-onalar, bolaning ilk o‘qituvchilari sifatida, uning nutqiy salohiyatini
rivojlantirishda asosiy rolni o‘ynaydilar. Birinchi navbatda, ota-ona bola uchun to‘g‘ri
nutq muhitini yaratishlari kerak. Bu, bolaning atrof-muhitida ko‘p marta va sifatli
muloqot qilish, o‘qish va suhbatlar o‘tkazish orqali amalga oshiriladi. Ota-onalar, o‘z
farzandlariga yangi so‘zlarni o‘rgatish va jumlalarni to‘g‘ri qurish uchun ular bilan
muntazam ravishda gaplashishlari zarur. Nutqni rag‘batlantirish ham ota-onaning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
202
ISSN:3030-3613
vazifalaridan biridir. Bola yangi so‘zlarni o‘rganayotganda, ota-onalar ularni to‘g‘ri va
ko‘p marta takrorlashlari kerak, bu bolaning so‘z boyligini rivojlantirishga yordam
beradi. Shuningdek, ota-onalar bolaning nutqini rivojlantirish uchun ular bilan kunlik
faoliyatlarida ishtirok etishlari, kitoblar o‘qib berishlari va bolani nutqiy jihatdan erkin
ifodalashiga imkon berishlari lozim. Bola o‘z fikrlarini erkin va ravon ifodalashi uchun
ota-onaning emotsional qo‘llab-quvvatlashi juda muhim.
Xulosa:
bola nutqining rivojlanishida bilingvizm, ota-ona va pedagoglarning
roli muhim ahamiyatga ega. Bilingvizm bolaning kognitiv va nutqiy rivojlanishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, chunki ikki tilda muloqot qilish bolaning miya
faoliyatini rivojlantiradi va uning so‘z boyligini kengaytiradi. Shuningdek, bilingvizm
bola uchun yangi madaniyatlar va ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rganishga imkon yaratadi.
Ota-ona va pedagoglarning faol ishtiroki bolalar uchun to‘g‘ri nutq muhitini
yaratishda, ularga til o‘rgatishda va nutqni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ota-
onalar bolalar bilan muntazam ravishda muloqot qilib, ularning nutqini
rag‘batlantirishi, yangi so‘zlar o‘rgatishi va emotsional qo‘llab-quvvatlash orqali
ularning nutqiy salohiyatini rivojlantiradilar. Pedagoglar esa maxsus mashg‘ulotlar va
metodik yondashuvlar orqali bolaning so‘z boyligini oshiradi, fikrlash va mantiqiy
tushuncha rivojlanishini ta’minlaydi. Shunday qilib, bola nutqining rivojlanishi faqat
til o‘rganish jarayoni bilan cheklanmaydi, balki bu jarayon ota-ona, pedagog va atrof-
muhitning hamkorligi bilan amalga oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy L S. Fikr va Til. MIT Press. (1986).
2.
Tomasello M. Tilni Qurish: Til O‘rganishning Foydalanuvchiga Asoslangan
Nazariyasi. Harvard University Press. (2003).
3.
Grosjean F. Bilingvizm: Hayot va Haqiqat. Harvard University Press. (2010).
4.
Macnamara J. Bilingvizmning Kognitiv Psixologiyasi. Journal of Child Language,
4(1), 1-28. (1967).
5.
Baker C. Bilingval Ta'lim va Bilingvizm Asoslari. Multilingual Matters. (2006).
6.
Cummins J. Til, Quvvat va Pedagogika: Bilingval Bolalar O‘rtasidagi Ziddiyat.
Multilingual Matters. (2000).
7.
Snow C E. Akademik Til va Fan Haqida O‘qishdagi Qiyinchiliklar. Science,
328(5977), 450-452. (2010).
8.
De Houwer A. Bilingval Birinchi Tilni O‘rganish. Multilingual Matters. (2009).
9.
Crystal D. Ingliz Tili: Global Til. Cambridge University Press. (2003).
10.
Hoff E. Til Rivoji. Wadsworth Cengage Learning. (2013).
