T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
169
ISSN:3030-3613
BOLALAR ORASIDA AVJ OLGAN ONLAYN O‘YINLARIGA
QARAMLIKNI OLDINI OLISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Babajonova Nargiza Poʻlatboy qizi
Xorazm viloyati Bogʼot tumani 23-son
umumiy oʼrta taʼlim maktabi psixologi
Toxirova Sabohat Yoʻldosh qizi
Xorazm viloyati Bogʻot tumani 2-AFCHOʻSM
umumiy oʻrta ta'lim maktabi psixologi
ANNOTATSIYA
Maqolada bugungi kunda virtual olam ta’sirini kuchayishi, shaxsdagi internet va
kompyuter o‘yinlariga tobelikning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari fikr yuritiladi.
Kalit so
‘
z:
ijtimoiy ong, internet, virtual borliq, tobelik, elektron, OAVlarning
yoshlarga psixologik ta’siri, ommaviy kommunikatsiya, neyrolingvistik dasturlash,
elektron o’yinlar.
KIRISH
Biz yashab turgan yangi dunyoda texnologiyalar misli ko‘rilmagan darajada
rivojlanmoqda va kompyuterlar oddiy, hatto zarur narsalarga aylandi. Internetning
afzalliklari haqida hamma biladi, aksariyat odamlar undan nafaqat ma’lumot qidirish,
balki virtual olamga haqiqatdan qochish uchun ham foydalanadilar. Virtual borliq - bu
inson tomonidan kompyuter texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilgan dunyo.
Virtual reallikning so‘ngi texnologiyalari sizga xayoliy dunyoga to‘liq sho‘ng‘ish
uchun ko‘zoynak va dubulg‘a yaratishga imkon beradi. Ular sizga haqiqiy hayotdan
butunlay uzoqlashishga imkon beradi.
Yangi texnologiyalar haqida bilib, odamlar virtual olamga shoshilishmoqda,
ammo ular virtual haqiqatning psixologik ta’siri xavfli bo‘lishi mumkinligini
unutishadi. Bugungi kunda hayot muammolaridan qochib, boshqa dunyoga tushib
ketishingizga imkon beradigan ko‘plab qurilmalar mavjud. Virtual haqiqat tizimining
rivojlanishi shu darajaga yetdiki, odam tom ma’noda ikkinchi dunyoda yashaydi, o‘zini
virtual olamga to‘liq singdiradi.
Virtual borliq bizga boshqa dunyoga tashrif buyurish, dam olish va
muammolardan tanaffus qilish, shuningdek yangi hissiyotlarni olish imkoniyatini
beradi, ammo uning salbiy tomonlari ham bor. Virtual olamga tez-tez sho‘ng‘ish bilan,
odam o‘z qahramonining roliga juda odatlanib qolishi mumkin, bu uning hayotdagi
xatti-harakatlariga ta’sir qiladi. Shuningdek, odam vaqt boshqaruvini yo‘qotishi va
antisotsial bo‘lishi mumkin.
Internetga qaramlik psixologik muammolarni keltirib chiqaradi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
170
ISSN:3030-3613
Xo‘sh, internetga haddan ortiq bog‘lanib qolishi qanday oqibatlarga olib kelishi
mumkin?
Tobelik birinchi navbatda ziddiyatli xatti-harakatlar, surunkali depressiya, real
ijtimoiy munosabatlardan virtual olamni afzal ko‘rish, jamiyatdagi moslashish
qiyinchiliklari, ijtioiy noqulaylik, internetdan foydalanish qobiliyatining susayishiga
olib kelishi mumkin.
Internetdan foydalanish, o‘smir shaxsida "o‘qish" va "o‘rganish"ga intilish
o‘rniga "izlash"ni afzal ko‘rishni yuzaga keltiradi.
Ko‘pgina yoshlar ota-onalari tomonidan taqiqlangan saytlarga tez-tez tashrif
buyurishlarini ochiq tan olishadi. Bu saytlar pornografiya va o‘z joniga qasd qilish,
terroristikni targ‘ib qiluvchi, video o‘yinlarga qaramlik va millatchi tashkilotlarni aks
etiruvchilardir. Bundan tashqari, ko‘plab buzg‘unchilik maqsadida tashkil etilgan
saytlar o‘spirinlarda ruxsat etilganlik va jazolanmaslik ilyuziyasini shakllantirshini o‘z
oldiga vazifa qilib olgan. Bu ijtimoiy normalarni buzilishi, qilishi uchun javobgarlik
hissini yo‘qolishi, axloqiy qadryatlar tizimini izdan chiqarishi mumkin.
Internetga qaram shaxslarning asosiy muammolari o‘zini o‘zi qabul qilish
sohasidir. Qaram o‘smirlar atrofdagilar bilan yaqin muloqot qilishda va o‘zlarini
namoyon etishida qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Ularda ko‘p hollarda o‘z "Men"i va tanadagi ehtiyojlarini anglashda ham jiddiy
muammolar kuzatiladi. Bundan tashqari o‘z-o‘ziga baho hamda o‘z-o‘zini qadrlash
mexanizmlariga ham jiddiy putur yetishi mumkin.
Internetni jalb qilish ishni boshqarish istagi bilan bog‘liq kompyuter dasturlari;
ular boshqarishi mumkin bo‘lgan ushbu moyillik inson munosabatlari sohasi va
odamlarni manipulyatsiya qilishga urinishlari ko‘pincha muvaffaqiyatsizlik bilan
tugaydi, bu bolalarni yopiqlik holatiga hamda dezadaptatsiyaga olib kelishi mumkin.
Zamonaviy bolalar kompyuter o‘yinlari olami hamda ijtimoiy tarmoqlar kengayib
borayotgan davrda o‘sib, ulg‘aymoqda. Bu quvonarli hol albatta. Biroq har narsaning
me’yori bo‘lmog‘i zarur. Bolalar virtual olamning haqiqiy olam emasligini bilib
borishlari shart. Ba’zan bolalar kattalar tomonidan nazoratsiz va ularning ruxsatisiz
tarmoqqa tashrif buyurish imkoniga ega bo‘lib qoladilar. Bolalar va o‘smirlar Internet
tarmog‘ida sayr qilarkan, ularga umuman kirish mumkin bo‘lmagan saytlarga duch
kelishlari mumkin.
Tabiiyki, bunday axborotlar qiziquvchan bola va o‘smirni o‘ziga ko‘proq jalb etadi.
Biror harakatni amalga oshirishda bolalarga qanchalik ruxsat etilmasa, ularda
shunchalik yuqori darajada qiziqish uyg‘onishi barchaga ma’lum. O‘smirlar
tarmoqdagi nosog‘lom turmush tarzidan axborot beruvchi ayrim manbalarga duch
kelsalar, yanada qiziqib, mazkur axborotlarga alohida e’tibor qaratishlari ehtimoldan
holi emas. Shu sababdan kattalar farzand tug‘ilgan kundan boshlab ulariga issiq
choynak, qozonlarga yaqinlashish, pichoq, qaychi kabi o‘tkir uchli narsalarga tegish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
171
ISSN:3030-3613
mumkin emasligini onglariga singdirganlari kabi, tarmoqdagi axborotlar ham xavfli
ekanligini tushuntirishlari, ularda axborotlardan to‘g‘ri foydalanish salohiyatlarini
shakllantirishlari zarur. Albatta, Internet tarmog‘i manbalari zamonamiz o‘smirlari
bilim doirasini, dunyoqarashini kengaytirishi bilan ayrim jihatlariga ko‘ra ularning
tarbiyasiga nafaqat salbiy, balki xavfli ta’sir ko‘rsatishi ham mumkinligini
unutmasligimiz zarur.
Yaqindagina ota-onalar bolalarning kompyuter o‘yinlariga berilib, ularga bog‘lanib
qolishlari xavfidan cho‘chib, oldini olishga harakat qilgan bo‘lsalar, hozirgi vaqtda bu
xavfga yana ijtimoiy tarmoqlar xavfi ham qo‘shildi. Bolalar va o‘smirlarning hovli va
ko‘chalardagi muloqotlari hozirda haqiqiy hayotdan asosan, aynan, chetichegarasi yo‘q
ijtimoiy tarmoqlarga ko‘chdi. Mazkur muloqotlar bolalarga shunisi bilan ham
qiziqroqki, avvolo, tarmoqda o‘zlariga ko‘proq «do‘st» orttirish imkoni mavjud.
Tarmoqda muloqot qilarkan, bolalar o‘zlarini omadli bola qilib ko‘rsata oladilar.
O‘zgalar rolida o‘zlarini taqdim etib, turli yolg‘on dunyolarga berilib ketadilar.
Uyatchang va tortinchoq bolalar uchun ehtimol tarmoqdagi muloqotlarning foydali
jihatlari bordir, vaqti kelib, haqiqiy hayotda bu muloqotlar o‘z samarasini berishi ham
mumkin.
Internet - bu deyarli barcha qiziqishlarni qondirish makonidir. Ba’zan tarmoqda ayrim
axborotlarni izlab o‘tirishning ham hojati bo‘lmaydi. Ular har yerda o‘zlari taqdim
etilaverishi sababli osongina erishish mumkin. Zamonaviy pedagog va psixologlar
hozirga qadar virtual muloqot bola shaxsiy shakllanishiga qanday ta’sir etishi haqida
bir xulosaga kelmaganlar. Ayrimlar bu faqat salbiy xususiyatlarnigina shakllantiradi
deb bilib, bolalarning insonlararo munisabatlarida o‘zlarini tutish, histuyg‘ularini
namoyon etish va mimikalariga yomon ta’sir etishini ta’kidlasalar, boshqalar virtual
muloqot — zamonaviy kommunikatsiyaning juda qulay va yengil usulidir deb
biladilar. Bolani Internetda muloqot qilishga o‘rganib borishida, ularga tarmoqda
umuman, o‘z shaxsiy ma’lumotlari, uy telefoni raqami, manzili, shuningdek, ota-ona
va yaqinlarining shaxsiy ma’lumotlarini berish mumkin emasligini tushuntirish zarur.
Virtual «do‘stlari» orasida yomon niyatli kimsalarga duch kelish xavfi va ular bilan
haqiqiy hayotda uchrashishlari, ishonuvchan odatlariga ko‘ra begonalar bilan dildan
suhbatlashishlari xavfini alohida ta’kidlashlari zarur.
Bunday muloqotlar ko‘pincha kiberjinoyatchilar uchun juda qulay sharoit ekanligini
har bir o‘smir bilmog‘i lozim. Ommaviy tarqatiladigan spam, iltimos bilan murojaat
etiladigan SMS xabarlar, allaqanday shubhali «Tanlov»lar haqidagi e’lonlarga
ishonmaslik — umuman, kompyuterga zanjirsiz bog‘lanib, butun hayot yo‘lini qora
dog‘ bilan bulg‘ashiga olib kelishi mumkin bo‘lgan xavfli axborotlarga aldanmaslikni
onglariga singdirish zarur.
Bugungi kunda ayrim ommaviy ijtimoiy tarmoqlarda 13 yoshga to‘lmagan bolalarni
ro‘yxatga olmaslik uchun cheklovlar qo‘yilgan. Ayrim kompyuter operatsion
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
172
ISSN:3030-3613
tizimlarida ham «ota-ona» nazorati funksiyasi mavjud bo‘lib, bolalarni tizimdan
foydalanish vaqtlariga cheklov qo‘yish imkoni mavjud. U kompyuterdan o‘rnatilgan
vaqtdan ortiqcha foydalanish imkonini bermaydi va avtomatik ravishda ishini
to‘xtatadi. Agar farzandingizga kompyuter sotib olib, undan bilimlari doirasini
kengaytirish maqsadida foydalanishiga ruxsat bergan ekansiz, bu bilan o‘zingizning
ham oldingizga mas’uliyatli vazifalar paydo bo‘lganini unutmasligingiz zarur.
Ayrim mamlakatlarda bolalarning o‘z tarmoqlari mavjud bo‘lib, ularda: ovozli
o‘yinlar, multfilmlar, harflari yirik shriftda va bolalarga mos tushunarli tilda bayon
etilgan matnlar berilgan. Mazkur saytlar kattalar ham kirib, ularni o‘rganishlari imkoni
mavjud. Bunday tarmoq manbalarida bolalarga haqiqiy hayotdagi kabi virtual olamda
ham tartib-intizom qoidalari mavjudligini tushuntirib borish eng birinchi navbatdagi
vazifadir.
Kompyuter va axborot kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) taraqqiyoti
davrida tug‘ilib, ulg‘ayayotgan bolalar AKT sohasida dolzarb bilim va malakalarni jajji
kichkintoy davrilaridanoq o‘zlashtirib bormoqdalar. Ayrim sohalarda hatto kattalarga
qaraganda, ko‘proq bilimga ega ekanliklari hech kimni taajjubga ham solmay qo‘ydi.
Biroq shunday bo‘lsada, har qanday xavf-hatarning oldini olish maqsadida, ularga
ko‘zquloq bo‘lish va Internet haqiqiy hayotdan uzoq ekanligi, undagi ko‘plab manbalar
haqiqatga to‘g‘ri kelmasligini tushuntirish biz kattalarning kechiktirib bo‘lmaydigan
vazifamiz hisoblanadi.
XULOSA
Xalqimizga xos, asrlar osha shakllangan ta’lim-tarbiya usullari qatorida
farzandlarning kundalik hayoti, ularning nimalar bilan shug‘ullanayotganliklaridan o‘z
vaqtida voqif bo‘lib borish talabi ham mavjud. Mana shu ota-bobolarimizdan qolgan
tarbiyaviy usullarni har qanday davrda ham unutmaslik hamda o‘z o‘rnida to‘g‘ri
qo‘llashimiz zarur.
Bundan tashqari, hozirgi davrda jahonning qator davlatlarida o‘z salbiy
ta’sirlarini namoyon etib ulgurgan. Internet tarmog‘idan bolalarni himoya etishga
xizmat qiluvchi texnik imkoniyatlar mavjud - bu maxsus dasturlar bo‘lib, ular aynan
salbiy ta’sir etuvchi, axloqsizlik, yomon odatlarni targ‘ib qiluvchi saytlarning
ochilishiga yo‘l bermaydi, ya’ni agar o‘smir shunday axborotlarni hatto izlash tizimiga
kiritsa, izlash natijalari samarasiz bo‘ladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1.
O’G’Li, A. N. K. (2021). O’SMIRLARDA AXBOROT-PSIXOLOGIK
XAVFSIZLIKNI
TA’MINLASHNING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
IMKONIYATLARI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences
,
1
(5), 433-438.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
173
ISSN:3030-3613
2.
Юсупова, О. С., & Умирова, С. М. Отношение формы и содержания в
художественно-эстетическом выражении.
Научный вестник scientific reports
,
127.
3.
Utanova,
U.
(2021).
“KOMPYUTER
AXBOROT
MADANIYATI”SUBMADANIYATNING VUJUDGA KELISHI.
Камолиддин
Беҳзод
номидаги
Миллий
рассомлик
ва
дизайн
институти
АХБОРОТНОМАСИ илмий-амалий журнали
,
5
(03), 62-66.
4.
Mohinur, D. (2021). USE OF MOBILE AND COMPUTER GAMES AS A
PSYCHOLOGICAL TOOL
TO SHAPE
STUDENT LEARNING
PROCESSES.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
2
(03), 10-13.
5.
Otabaeva, F. T. (2019). TECHNOLOGY USING THE CASE-STUDY METHOD
IN THE STUDY OF COMPUTER GRAPHICS.
Scientific Bulletin of Namangan
State University
,
1
(12), 348-355.
