T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
94
ISSN:3030-3613
MILLIY VA UMUMINSONIY QADRIYALAR
Denov tadbirkorlik va pedagogika
Instituti Pedagogika fakulteti talabasi
Turdaliyeva Dilshoda Xolbek qizi
Yòldosheya Sojida Bahodir qizi
Emali:dilshodaturdaliyeva382gmail.com
Tel raqam: +998978403507
Annotatsiya:
Ushbu maqolada milliy va umuminsoniy qadriyatlar tushunchasi,
ularning jamiyat hayotidagi o‘rni, yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyati va ular
o‘rtasidagi uyg‘unlik masalalari yoritilgan. Shuningdek, oila, ta’lim muassasalari va
jamiyatning qadriyatlarni shakllantirishdagi roli tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: qadriyat, milliy qadriyatlar, umuminsoniy qadriyatlar,
ma’naviyat, tarbiya, yosh avlod, oila, ta’lim
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining: “Biz ta’lim va tarbiya tizimining
barcha bo‘g‘inlari faoliyatini bugungi zamon talablari asosida takomillashtirishni
o‘zimizning birinchi darajali vazifamiz deb bilamiz...
Bu vazifani amalga oshirishda biz asrlar mobaynida shakllangan milliy
an’analarimizga, ajdodlarimizning boy merosiga tayanamiz”, degan so‘zlari ham
o‘tmish merosimizdan foydalanish zarurligini ko‘rsatadi. Yoshlar qalbi va ongiga
milliylikni singdirish, ularni qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilab qo‘yildi. Chunki hech bir mamlakatda
xalqning milliy ruhini uyg‘otmay, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni rivojlantirmay,
ularni shu ruhda tarbiyalamay turib, taraqqiyotning yuksak darajasiga ko‘tarilish
mumkin emas. Insoniyat tarixi davomida ma’naviy qadriyatlar har bir jamiyatning
asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib kelgan. Har bir xalqning o‘ziga xos madaniyati, urf-
odatlari, an’analari bo‘lganidek, umumiy insoniyatga xos bo‘lgan qadriyatlar ham
mavjud. Bugungi globallashuv davrida milliy qadriyatlarni saqlab qolish va ularni
umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish dolzarb vazifalardan biri
hisoblanadi.Milliy qadriyatlar – bu muayyan millatga xos bo‘lgan, tarixiy tajriba
asosida shakllangan, xalqning dunyoqarashi, madaniyati, tili, dini, urf-odati va
an’analarida mujassam bo‘lgan axloqiy-me’yorlar to‘plamidir. Ular millatning
o‘zligini saqlash, mustaqilligini mustahkamlash, yosh avlodni tarbiyalashda asosiy
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Misol uchun, o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan mehmondo‘stlik,
kattalarga hurmat, vatanparvarlik, halollik kabi qadriyatlar asrlar davomida shakllanib
kelgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
95
ISSN:3030-3613
Umuminsoniy qadriyatlar esa butun insoniyatga xos bo‘lgan, millati, irqi, dini
va ijtimoiy maqomidan qat’i nazar, barchaga birdek tegishli bo‘lgan axloqiy-me’yor
va tamoyillardir. Bular jumlasiga tinchliksevarlik, adolat, insonparvarlik,
mehnatsevarlik, erkinlik, tenglik kabi qadriyatlar kiradi. Bu qadriyatlar jahon
hamjamiyatida yashash, muloqot va hamkorlik qilishda muhim asos hisoblanadi.Har
ikki qadriyat turi bir-birini inkor etmasdan, balki to‘ldiradi. Milliy qadriyatlar xalqning
o‘zligini saqlasa, umuminsoniy qadriyatlar global dunyoda yashash madaniyatini
shakllantiradi. Shu bois, ta’lim-tarbiya tizimida bu ikki qadriyatlar uyg‘unligini targ‘ib
etish lozim. Masalan, bolalarda vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirish bilan birga,
boshqa millat vakillariga hurmat bilan qarash, bag‘rikenglik va insonparvarlik
g‘oyalarini singdirish muhimdir.
Qadriyatlarni shakllantirishda oila birinchi muhim maktab hisoblanadi. Bola
aynan oilada dastlabki qadriyatlarni o‘zlashtiradi. Ota-onaning harakati, munosabati va
hayotiy pozitsiyasi farzandga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim tizimi esa bu jarayonni
ilmiy asosda davom ettiradi. Maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalari orqali
yoshlarga nafaqat fan-texnika bilimlari, balki ijtimoiy-axloqiy qadriyatlar ham
o‘rgatiladi.Milliy va umuminsoniy qadriyatlar jamiyat hayotining ajralmas qismi
bo‘lib, har bir xalqning tarixiy, madaniy va ijtimoiy taraqqiyotida muhim o‘rin
egallaydi. Bu qadriyatlar insonlarning dunyoqarashi, axloqiy qarashlari, kundalik
turmush tarzi va bir-biriga bo‘lgan munosabatida yaqqol namoyon bo‘ladi. Milliy
qadriyatlar muayyan xalqning o‘ziga xos xususiyatlarini ifoda etuvchi, asrlar davomida
shakllangan, avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan an’analar, urf-odatlar, diniy e’tiqodlar
va madaniy me’yorlardan iboratdir. O‘zbek xalqining mehmondo‘stligi, kattalarga
hurmat, halollik, sabr-toqat, vatanparvarlik kabi xislatlari milliy qadriyatlarimizning
asosini tashkil etadi. Bu qadriyatlar xalqning milliy o‘zligini saqlab qolishda, ijtimoiy
birdamlikni mustahkamlashda, yosh avlodni ma’naviy jihatdan yetuk insonlar qilib
tarbiyalashda asosiy vositadir.
Umuminsoniy qadriyatlar esa butun insoniyatga xos bo‘lgan, millati, dini, irqiy
mansubligidan qat’i nazar, har bir inson tomonidan tan olinadigan va e’tirof etiladigan
axloqiy-me’yoriy tamoyillardir. Insonparvarlik, adolat, tinchliksevarlik, bag‘rikenglik,
erkinlik, tenglik, mehr-oqibat kabi qadriyatlar umuminsoniy qadriyatlar sirasiga kiradi.
Bugungi globallashuv davrida bu qadriyatlar xalqlar o‘rtasida madaniy muloqot va
o‘zaro anglashuvni kuchaytirish, turli millat vakillarining tinch-totuv yashashini
ta’minlash uchun zaruriy asos hisoblanadi. Shuning uchun ham zamonaviy jamiyatda
milliy va umuminsoniy qadriyatlar o‘rtasidagi uyg‘unlik muhim ahamiyatga ega. Ular
bir-birini to‘ldiradi: milliy qadriyatlar xalqning o‘zligini saqlab qolishga xizmat qilsa,
umuminsoniy qadriyatlar insoniyat miqyosida birgalikda yashash madaniyatini
shakllantiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
96
ISSN:3030-3613
Qadriyatlar shakllanishida oila asosiy poydevor sanaladi. Bola hayotidagi
dastlabki ijtimoiy maktab – bu oiladir. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari
bolalarda qadriyatlar asosidagi ijtimoiy xatti-harakatlarni shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Shu bois, ta’lim jarayonida nafaqat darsliklar, balki sinfdan tashqari
mashg‘ulotlar, tarbiyaviy tadbirlar, ijtimoiy loyihalar orqali ham milliy va
umuminsoniy qadriyatlar bolalarning ongiga chuqur singdirilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, milliy va umuminsoniy qadriyatlar yosh avlodni
barkamol inson qilib voyaga yetkazish, jamiyatda barqarorlik va taraqqiyotga erishish
uchun zaruriy asosdir. Ularni uyg‘un holda tarbiyaga singdirish nafaqat ma’naviy,
balki ijtimoiy, madaniy va siyosiy barqarorlikning ham kafolatidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviyat va ma’rifat tizimini tubdan
takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoni. – 2021-yil.
4.
Toshkenboyeva Z.X. Milliy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2016.
5.
Hasanboyeva G‘. Oila va ma’naviy tarbiya. – Toshkent: Ma’naviyat, 2017.6.
Nosirova M. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
6.
Abdullayeva N.M. Umuminsoniy qadriyatlar va axloqiy tarbiya. – Andijon:
AndMIU, 2022.
