T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
71
ISSN:3030-3613
OʻZBEK TILIDA MAZA-TA’M BILDIRUVCHI SIFATLAR
ETIMOLOGIYASI
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi 1-bosqich
talabasi
Yusufova Nilufar Yunus qizi
Ilmiy rahbar: Oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi
assistenti
Yusupov Sardor Shodi oʻgʻli
Annotatsiya.
Oʻzbek tilida har bir soʻzning etimologiyasi muhim ahamiyatga
ega. Bu maqolada oʻzbek tilidagi maza-taʼm bildiruvchi sifatlar yaʼni taom, ichimlik
yoki boshqa narsalarning taʼmini bildiruvchi sifatlarning kelib chiqishi va tarixiy
tuzilishlari, sifatlarning leksik maʼnolari haqida tahlillar mavjud. Unda “totli”,
“achchiq”, “chuchuk”, “chuchmal”, “shoʻr”, “bemaza” kabi sifatlar etimologiyasi
izohlanadi.
Kalit soʻzlar.
Maza-ta’m sifatlari, etimologiya, leksik maʼno, sifat soʻz turkumi,
tarixiy tilshunoslik, leksikologiya.
Shoʻr – “tarkibidagi tuz meʼyordan ortiq” maʼnosini anglatadi. Bu sifatdan
oʻzbek tilida “shoʻrla” feʼli yasalgan [3: 268].
Oʻzbek tilida “shoʻr” degan sifat, asosan, yer yoki suvning holatini ifodalashda,
taom va taʼmni ifodalashda ishlatiladi.
Masalan:
Shoʻr yerda dehqonchilik qilish qiyin.
Bu taom juda shoʻr ekan.
Chuchuk – “taʼmi shirin”. Misol: “oshga chuchuk behi emas, nordon behi
solinadi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu sifat asli “shirin
boʻl” maʼnosini anglatuvchi “suchi” feʼlidan -g qoʻshimchasi bilan yasalgan, keyinroq
soʻz oxiridagi -g undoshi -k undoshiga, ikkinchi boʻgʻin boshidagi ch undoshining
taʼsiri bilan soʻz boshlanishidagi s undoshi ch undoshiga, ikkinchi boʻgʻindagi i unlisi
u unlisiga almashgan, soʻngra u unlilarining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: “suchi + g
= suchig = suchuk = chuchuk” [1: 440].
“Chuchuk” sifati 2 xil maʼnoda ishlatilishi mumkin. Oʻz maʼnosida va koʻchma
maʼnoda:
Piyolada chuchuk suv bor (oʻz maʼnosida).
Oʻktam ota chuchuk gapirdi (koʻchma maʼnoda).
Bemaza. Bu sifat “yoʻq” maʼnosini anglatuvchi tojikcha be- old qoʻshimchasini
asli “nordon-shirin taʼm” maʼnosini anglatadigan arabcha maza otiga qoʼshib hosil
qilingan. Bu arabcha ot fors tili lugʻatida (mazz) shaklida keltirilib, “nordon-shirin”
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
72
ISSN:3030-3613
maʼnosini, tojik tili lugʻatida esa, maza shaklida keltirilib, “taʼm” maʼnosini anglatishi
aytilgan. “Bemaza” sifati oʻzbek tiliga tojik tilidan olingan; “taʼmi yoqimsiz”
maʼnosini anglatadi. Bemaza sifatidan oʻzbek tilida -garchilik qoʻshimchasi bilan
“bemazagarchilik” oti yasalgan boʻlib, “boʻlmagʻur xatti-harakat” maʼnosini
anglatadi [3: 283].
“Bemaza” soʻzi adabiy va ogʻzaki nutqda keng qoʻllaniladi.
Masalan:
Shu gaping bemaza boʻldi.
Chuchmal – “tuzi yoki shirasi meʼyoriga yetmagan, bemaza”.
Masalan:
Shakar ozroq solingan murabbo chuchmal boʻlib qolibdi.
Bu sifat asli “shirin boʻl” maʼnosini anglatuvchi “suchi feʼlining kuchaytirish
maʼnosini ifodalovchi -ma qoʻshimchasini olgan shaklidan -l qoʻshimchasi bilan
yasalgan; keyinchalik s undoshi ch undoshiga almashgan, ikkinchi boʻgʻindagi tor unli
talaffuz qilinmay qoʻygan, u unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: (suchi + ma =
suchima) + L = suchimal, chuchimal, chuchmal [1: 440].
“Chuchmal” soʻzi koʻproq adabiy yoki ogʻzaki nutqda, baʼzida kinoya yoki hazil
maʼnolarida ishlatiladi.
Masalan:
Film juda chuchmal chiqibdi (qiziq emas).
Totli – “taʼmi yaxshi”, “mazali”.
Masalan:
Moling zotli boʻlsa, yemishing totli boʻlar (maqol).
Bu sifat qadimgi turkiy tilda “taʼm-maʼza maʼnosini anglatuvchi “tat” oti va “-
ligʻ” qoʻshimchasi bilan yasalgan. Oʻzbek tilida soʻz oxiridagi gʻ undoshi talaffuz
qilinmay qoʻygan, i unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan. Tat + ligʻ, tatli, totli [1: 351].
“Totli” soʻzi hozirgi kunda juda kam ishlatiladi. U, asosan, adabiy tilda yoki
shevada ishlatiladi.
Onam har doim totli taomlar pishiradi.
Achchiq – “tilni lobullatadigan, achitadigan”.
Masalan:
Ukam achchiq qalampirni chaynab yedi.
Bu soʻz qadimgi turkiy tildadi achi feʼlidan -q qoʻshimchasi bilan yasalgan;
oʻsha davrlardayoq “a:” unlisining choʼziqlik belgisi yoʻqolgan. Oʻzbek tilida “ch”
undoshi qatlangan, i unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: achi + q = achiq, achchiq
[1: 36].
Achchiq soʻzi oʻzbek tilida juda faol ishlatiladi va keng qoʻllaniladi. Bu soʻz
nutqda ham yozma shaklda ham faoldir.
Dadam achchiq ovqatni yoqtirmaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
73
ISSN:3030-3613
Xulosa qilib aytganda, oʻzbek tilidagi maza-taʼm bildiruvchi sifatlar nafaqat
lingvistik, balki tarixiy jihatdan ham muhim ahamiyatga egadir. Ularning
etimologiyasida sifatlarning yasalishi, lugʻaviy maʼnosi, qadimgi turkiy, forsiy, arabiy
tillar bilan oʻzaro aloqalarni yaqqol namoyon etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Sh.Rahmatullayev. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. 1-tom, Toshkent,
Universitet, 2000, 600 b.
2.
Sh.Rahmatullayev. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. 2-tom, Toshkent,
Universitet, 20009, 600 b.
3.
Sh.Rahmatullayev. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. 3-tom, Toshkent,
Universitet, 20009, 283 b.
4.
https://n.ziyouz.com/kutubxona/barcha-kitoblar?start=6
