O‘QUVCHILARDA BIOFIZIK VA EKOLOGIK TA’LIMNI  SHAKLLANTIRISH USLUBI

Mavlonov Ulug’bek Mirzoqulovich; Shamsiyeva Dildora To`yboy qizi; Avezov Ismoil Yoshuzoq o’g’li

doi:10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.96898

Mualliflar

Mavlonov Ulug’bek Mirzoqulovich
Shamsiyeva Dildora To`yboy qizi
Avezov Ismoil Yoshuzoq o’g’li

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.96898

Kalit so‘zlar:

Kalit so’zlar: Biofizika ekologik ta’lim integratsiyalashgan yondashuv interfaol metodlar laboratoriya ishlari ekologik tafakkur darsdan tashqari mashg‘ulotlar loyiha asosida o‘qitish tabiatni muhofaza qilish ilmiy tahlil.

Annotasiya

Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘quvchilarda biofizik va ekologik bilim va
ko‘nikmalarni shakllantirish uslubi chuqur ilmiy asosda yoritilgan. Biofizika va
ekologiya fanlarini integratsiyalashgan holda o‘qitish, interfaol metodlardan, loyihaviy
yondashuvdan, laboratoriya ishlaridan foydalanish orqali o‘quvchilarda tabiatga ongli
munosabat, ekologik tafakkur va ilmiy tahlil qilish malakalari shakllantirilishi
ta’kidlangan. Maqolada fizik qonuniyatlarning tirik organizmlarga ta’siri, tabiat
hodisalarining fanlararo izohi, darsdan tashqari faoliyatlarda ekologik tarbiyaning o‘rni
va pedagogik samaradorlik masalalari keng tahlil qilingan.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_5-to’plam_May-2025

236

ISSN:3030-3613

O‘QUVCHILARDA BIOFIZIK VA EKOLOGIK TA’LIMNI

SHAKLLANTIRISH USLUBI

Mavlonov Ulug’bek Mirzoqulovich

Buxoro davlat universiteti o‘qituvchi

Shamsiyeva Dildora To`yboy qizi

Buxoro davlat universiteti talabasi

Avezov Ismoil Yoshuzoq o’g’li

Buxoro davlat universiteti o‘qituvchi

ismoil.avezov.yoshuzoqvich@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu maqolada o‘quvchilarda biofizik va ekologik bilim va

ko‘nikmalarni shakllantirish uslubi chuqur ilmiy asosda yoritilgan. Biofizika va
ekologiya fanlarini integratsiyalashgan holda o‘qitish, interfaol metodlardan, loyihaviy
yondashuvdan, laboratoriya ishlaridan foydalanish orqali o‘quvchilarda tabiatga ongli
munosabat, ekologik tafakkur va ilmiy tahlil qilish malakalari shakllantirilishi
ta’kidlangan. Maqolada fizik qonuniyatlarning tirik organizmlarga ta’siri, tabiat
hodisalarining fanlararo izohi, darsdan tashqari faoliyatlarda ekologik tarbiyaning o‘rni
va pedagogik samaradorlik masalalari keng tahlil qilingan.

Аннотация:

В данной статье научно обоснован подход к формированию

био-физических и экологических знаний и навыков у школьников. Подчёркнута
необходимость интеграции физики и биологии, использования интерактивных
методов обучения, проектной деятельности, лабораторных работ для развития у
учащихся научного мышления, экологического сознания и аналитических
способностей. Рассмотрено влияние физических законов на живые организмы,
межпредметное объяснение природных явлений, роль внеклассной работы в
экологическом воспитании и вопросы педагогической эффективности.

Kalit so’zlar:

Biofizika, ekologik ta’lim, integratsiyalashgan yondashuv,

interfaol metodlar, laboratoriya ishlari, ekologik tafakkur, darsdan tashqari
mashg‘ulotlar, loyiha asosida o‘qitish, tabiatni muhofaza qilish, ilmiy tahlil.

Ключевые

слова:

Биофизика,

экологическое

образование,

интегрированный подход, интерактивные методы, лабораторные работы,
экологическое мышление, внеклассные занятия, проектное обучение, охрана
природы, научный анализ.

XXI asrda insoniyat hayotida ilm-fan, texnologiya va ekologiya o‘rtasidagi

bog‘liqlik o‘zining keskin ifodasini topmoqda. Tabiat bilan uyg‘un yashash, ekologik
muammolarni hal qilish, biotexnologiyalarni to‘g‘ri tushunish uchun yosh avlodda
ilmiy dunyoqarash, ayniqsa biofizik va ekologik tafakkur shakllanishi zarur. Shu

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_5-to’plam_May-2025

237

ISSN:3030-3613

nuqtayi nazardan olib qaralganda, o‘quvchilar ongida biofizik va ekologik bilimlarni
uyg‘unlashtirib berish bugungi ta’limning eng dolzarb masalalaridan biridir.

Biofizika — biologik tizimlarda sodir bo‘ladigan fizik jarayonlarni o‘rganuvchi

fandir. U nafaqat biologiya va fizika fanlarini uyg‘unlashtiradi, balki tirik
organizmlarning harakat, ozuqlanish, sezgi va energiya almashinuvi kabi murakkab
jarayonlarini fizika qonunlari asosida tushuntiradi. O‘quvchilarda bu yo‘nalishga oid
bilimlarni shakllantirish ularning ilmiy tafakkurini chuqurlashtirib, tabiat hodisalarini
kompleks yondashuvda tahlil qilish ko‘nikmalarini hosil qiladi.

Zamonaviy ta’lim metodikasi o‘quvchini passiv tinglovchi emas, balki faol

izlanuvchi va yaratuvchi sifatida shakllantirishga qaratilgan. Shu maqsadda biofizik va
ekologik ta’limni tashkil etishda ma’ruza, laboratoriya ishi, loyiha faoliyati, darsdan
tashqari kuzatish va tajriba asosidagi yondashuvlar dolzarb ahamiyatga ega. Ayniqsa,
“binar dars” shaklida fizika va biologiya o‘qituvchilari birgalikda dars olib borganida
o‘quvchi bilimni integral ravishda egallaydi. Masalan, tovush to‘lqinlari mavzusi
doirasida inson eshitish organlarining tuzilishi, eshitishning fizik mexanizmi va
biologik sezgirligi haqida beriladigan darslar o‘quvchilarda nafaqat nazariy bilimni,
balki hayotiy tushunchalarni shakllantiradi.

Biofizik ta’limni kuchaytirishda laboratoriya ishlarining o‘rni beqiyos. Ayniqsa,

o‘simliklarning elektr toki ta’sirida o‘sishi va rivojlanishini o‘rganish, tuproq
eritmasining ion tarkibini aniqlash, harorat, namlik, yorug‘likning o‘simlik
fiziologiyasiga ta’siri bo‘yicha o‘tkaziladigan sinovlar orqali o‘quvchi tabiatdagi
muvozanat va energiya almashinuvi haqida chuqur tushunchaga ega bo‘ladi. Misol
uchun, g‘o‘zani elektr toki yordamida oziqlantirish tajribasi — o‘simlik fiziologiyasi,
elektrokimyoviy ta’sirlar va ekologik muvozanatni o‘rganishga asos beradi. Ushbu
tajribada tok kuchining zichligi, elektrod materiali, ionlarning harakatchanligi kabi
fizik omillar bevosita biologik ob’ektga ta’sir qiladi. Bu esa darsni faqat nazariy emas,
balki eksperimental asosda olib borish zaruratini ko‘rsatadi.

Ekologik ta’limni shakllantirishda loyihaviy faoliyat eng muhim pedagogik

vositadir. O‘quvchilar ekologik muammolarni aniqlash, tahlil qilish va ularni hal etish
bo‘yicha mustaqil faoliyat olib boradilar. Masalan, “fizika qonunlarining
gemodinamikaga ta’siri” mavzusidagi loyiha orqali o‘quvchilar yurak faoliyati, qon
oqimi, bosim, zichlik, oqim tezligi kabi fizik kategoriyalarni biologik jarayonlarga
tatbiq etib o‘rganadilar. Shu tariqa, o‘quvchi organizm faoliyatini fizik mezonlar orqali
tahlil qiladigan ko‘nikmaga ega bo‘ladi. Loyihaviy ta’limning natijasi sifatida
o‘quvchilar tomonidan grafikalar, jadval, taqdimotlar va hisobotlar tayyorlanadi, bu
esa bilimlarning hayotga tadbiqini mustahkamlaydi.

Biofizik va ekologik ta’lim faqat dars jarayonida emas, balki darsdan tashqari

faoliyatlar orqali ham rivojlantiriladi. Maktab mikrotajriba uchastkalari, bog‘lar,
fermalar, laboratoriyalar va ekologik markazlarda o‘tkaziladigan kuzatuvlar,

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_5-to’plam_May-2025

238

ISSN:3030-3613

tadqiqotlar, tajribalar orqali o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan qiziqishi ortadi, ekologik
madaniyati shakllanadi. Harorat, shamol, atmosfera bosimi, nurlanish darajasi, suv
ifloslanishi kabi omillarni o‘lchash va ularning tirik organizmlarga ta’sirini tahlil qilish
orqali o‘quvchi ekologik muammolarga befarq bo‘lmagan shaxsga aylanadi.

Yuqorida qayd etilgan metodlar bilan bir qatorda o‘quvchilarning mustaqil

izlanishlariga asoslangan interfaol usullar — “aqliy hujum”, “savol-javob”, “blits-
so‘rov”lar orqali dars jarayoniga tahliliy yondashuv olib kiriladi. Bu usullar o‘quvchini
faollashtiradi, uni tanqidiy fikrlashga, kuzatgan hodisalarini izohlashga undaydi.
Ayniqsa, “nega?”, “nima uchun?” kabi savollarga javob izlash orqali o‘quvchi tabiat
hodisalarini faqat yodlab emas, balki tushunib o‘rganadi.

Tajribalar orqali aniqlangan fizik kattaliklar — kuch, tezlik, energiya, issiqlik,

elektropotensial, qarshilik kabi qiymatlar biologik ob’ektlar bilan bog‘liq holda
o‘lchalganda, ular nafaqat qiziqarli, balki real hayotiy ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu esa
fizika va biologiya fanlarining uzviy bog‘liqligini, ularning integratsiyalashgan holda
o‘qitilishi zarurligini isbotlaydi.

Ekologik va biofizik ta’limni shakllantirish o‘quvchilarda quyidagi muhim

kompetensiyalarni shakllantiradi: ekologik ong, texnologik tafakkur, ilmiy-tadqiqotga
qiziqish, fanlararo yondashuv, tahliliy fikrlash, kuzatish va tajriba o‘tkazish malakasi.
Bu esa o‘z navbatida, o‘quvchining kelajakda ekolog, biotexnolog, fizik, muhandis
yoki sog‘liqni saqlash mutaxassisi bo‘lishiga zamin yaratadi.

Xulosa:

O‘quvchilarda biofizik va ekologik ta’limni shakllantirish zamonaviy

ta’lim konsepsiyasining muhim va ajralmas tarkibiy qismidir. Biofizika fanining tabiiy
fanlar bilan uzviy aloqasi, ekologik ong va ekologik madaniyat shakllantirishdagi o‘rni
uni maktab bosqichida chuqur va tizimli o‘qitishni taqozo etadi. Ushbu maqolada
bayon etilgan metodik yondashuvlar — binar darslar, loyihaviy faoliyat, interfaol
metodlar, laboratoriya tadqiqotlari va darsdan tashqari kuzatuvlar — barchasi
o‘quvchilar tafakkurida real hayotiy hodisalarni fanlararo bog‘liqlikda tushuntirish
ko‘nikmasini shakllantiradi.

Ta’limda fizik qonunlar va biologik jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish

orqali o‘quvchilar organizm faoliyatini, tabiat hodisalarini chuqur tahlil qilishga
o‘rganadi. Ayniqsa, elektr toki, harorat, energiya va modda almashinuvi kabi
tushunchalar orqali tirik tabiatdagi jarayonlarni o‘rganish, ekologik muvozanatni
tushunish va atrof-muhitga mas’uliyatli yondashuv shakllanadi. Bu esa nafaqat ilmiy
bilimlarni mustahkamlash, balki ekologik mas’uliyatli fuqaroni tarbiyalash uchun ham
zaruriy shartdir.

Shuningdek, biofizik va ekologik yo‘nalishdagi ta’lim o‘quvchilarni real

hayotdagi muammolarni ko‘rishga, ularni tahlil qilishga va yechimlar topishga
yo‘naltiradi. Bu jarayon ularni ijodkorlikka, izlanishga, ilmiy-tadqiqot ishlariga
qiziqishga undaydi. Biofizika orqali o‘quvchi tabiat va inson organizmi haqida

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_5-to’plam_May-2025

239

ISSN:3030-3613

chuqurroq, aniqroq, faktlarga asoslangan bilim oladi, ekologik ta’lim orqali esa bu
bilimlarni hayotga tatbiq etish, tabiatni muhofaza qilish va yashil kelajak uchun
kurashish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.

Yakuniy xulosa shuki, o‘quvchilar tafakkurida ekologik va biofizik madaniyatni

shakllantirish ularni ilmiy, texnikaviy, ekologik jihatdan savodli, ongli va mas’uliyatli
fuqaro qilib tarbiyalaydi. Shu boisdan ushbu yondashuvlar har bir fizika va biologiya
o‘qituvchisining amaliy faoliyatida markaziy o‘rin egallashi, ularni uzluksiz ravishda
yangilab borish — bugungi ta’lim strategiyasining ustuvor vazifasidir.

Adabiyotlar:

1.

Зайнобиддинов С.З., Тешабоев А. Ярим утказгичлар физикаси. Тошкент.
«Укитувчи», 1999.

2.

Туксанова , З. И., & Ахадова , М. М. к. (2024). ОПТИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА
ПОЛУПРОВОДНИКОВ.

GOLDEN BRAIN

,

2

(1), 553–559. Retrieved from

https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/6046

3.

Avezov, I. Y. o‘g‘li, & Xusenova, E. E. (2024).//RADIOAKTIV
NURLARNING INSON ORGANIZMIGA TA’SIRI.