T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
206
ISSN:3030-3613
ADLIYA TIZIMIDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH MASALASI:
MUAMMO VA YECHIMLAR
Axmedova Sayyorahon Ravshanbekovna
Andijon viloyati Baliqchi tumani adliya boʻlimi,
FHDY boʻlimi 1-toifali inspektori.
Annotatsiya:
Ushbu maqola adliya tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishning
dolzarb muammolarini tahlil qiladi va samarali yechimlarni taklif etadi.
Korrupsiyaning adliya tizimiga ta’siri, uning sabablari va oqibatlari ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili, metodologik yondashuvlar, natijalar va munozara orqali
korrupsiyaga qarshi kurashda mavjud muammolar va istiqbolli yechimlar yoritiladi.
Maqola xulosa va takliflar bilan yakunlanadi, bu esa adliya tizimida shaffoflik va
adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
korrupsiya, adliya tizimi, shaffoflik, antikorrupsiya choraları,
huquqiy islohotlar, institutsional yechimlar.
Adliya tizimi jamiyatning huquqiy asosini ta’minlovchi muhim institut sifatida
davlat boshqaruvi va ijtimoiy adolatni ta’minlashda markaziy rol o‘ynaydi. Biroq,
korrupsiya adliya tizimining samaradorligiga jiddiy xavf soladi, fuqarolar ishonchini
pasaytiradi va huquqiy tenglikni buzadi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda korrupsiyaga
qarshi kurash bo‘yicha muhim islohotlar amalga oshirilmoqda, ammo adliya tizimida
bu muammo hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola adliya tizimida
korrupsiyaning asosiy shakllari, sabablari va yechimlarini tahlil qilishga qaratilgan.
Adliya tizimi jamiyatda adolat va qonuniylikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Biroq, korrupsiya ushbu tizimning samaradorligiga jiddiy xavf soladi,
fuqarolar ishonchini yo‘qotadi va ijtimoiy tenglikka putur yetkazadi. Quyida adliya
tizimida korrupsiyaga oid muammolar, ularning oqibatlari va yechimlari batafsil ko‘rib
chiqiladi.
Muammolar va ularning sabablari
Sudyalarning mustaqil emasligi:
- Ko‘pincha sudyalar siyosiy bosim ostida ishlaydi yoki davlat organlari,
biznes guruhlari yoki nufuzli shaxslar tomonidan ta’sir o‘tkaziladi.
- Sudyalar tayinlash jarayonida shaffoflikning yo‘qligi va siyosiy sadoqatga
asoslangan tanlov tizimi korrupsiyaga yo‘l ochadi.
- Masalan, ayrim davlatlarda sudyalar lavozimga kelish yoki uni saqlab qolish
uchun yuqori lavozimli amaldorlarga pora berishga majbur bo‘ladi.
Shaffoflikning pastligi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
207
ISSN:3030-3613
- Sud jarayonlari va qarorlar ko‘pincha ochiq emas. Fuqarolar sud qarorlari
qanday qabul qilingani va qanday asoslarga tayanganini bilish imkoniyatidan mahrum.
- Hujjatlarning yopiq saqlanishi yoki qarorlarning asossiz e’lon qilinishi
noqonuniy kelishuvlarni yashirishga xizmat qiladi.
- O‘zbekistonda, masalan, sud qarorlarining ochiqligi so‘nggi yillarda
yaxshilangan bo‘lsa-da, hali ham to‘liq shaffoflikka erishilmagan.
Jazo choralarining yetarli emasligi:
- Korrupsion jinoyatlar uchun jazo choraları ko‘pincha yumshoq bo‘lib,
jinoyatchilarni qayta jinoyat sodir etishdan to‘xtata olmaydi.
- Ba’zi hollarda, sudyalar yoki prokurorlar o‘zlari korrupsiyaga aloqador
bo‘lgani uchun ichki tekshiruvlar samarasiz qoladi.
- Masalan, Transparency International ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘plab
davlatlarda sudyalarga nisbatan jazo chorasi faqat lavozimdan chetlatish bilan
cheklanadi, bu esa ularning boyliklarini saqlab qolishlariga imkon beradi.
Tadbirkorlik va davlat idoralari bilan noqonuniy aloqalar:
- Adliya tizimi xodimlari biznes vakillari yoki davlat amaldorlari bilan
noqonuniy kelishuvlarga kirishadi. Bu sud qarorlarining xolisligiga putur yetkazadi.
- Masalan, tadbirkorlar sud orqali raqobatchilarini yo‘q qilish yoki noqonuniy
mulkni qo‘lga kiritish uchun pora berishi mumkin.
Fuqarolar ishonchining yo‘qligi:
- Korrupsiya tufayli odamlar adliya tizimiga ishonmaydi, bu esa sudga
murojaat qilishdan qochishga olib keladi. Natijada, noqonuniy yo‘llar bilan
muammolarni hal qilish (masalan, “tanish-bilish” orqali) keng tarqaladi.
- O‘zbekistonda 2020-2023 yillarda olib borilgan so‘rovlar (O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi ma’lumotlari) shuni ko‘rsatadiki, fuqarolar sud tizimiga
ishonch darajasi o‘sishiga qaramay, hali ham past darajada qolmoqda.
Inson omilining yuqori darajasi:
-
Hujjatlarning qog‘oz shaklida yuritilishi, sud jarayonlarining
raqamlashtirilmaganligi va boshqa qo‘lda boshqariladigan jarayonlar korrupsiyaga
zamin yaratadi.
- Masalan, sud hujjatlarini yo‘qotish yoki o‘zgartirish orqali noqonuniy
qarorlar qabul qilinishi mumkin.
Yechimlar: tizimli va amaliy choralar
Korrupsiyaga qarshi kurashish uchun kompleks yondashuv zarur. Quyida
muammoni hal qilish uchun batafsil yechimlar keltiriladi:
Sud tizimining mustaqilligini ta’minlash:
- Sudyalar saylovi va tayinlash jarayonini shaffof qilish: Sudyalar mustaqil
komissiyalar tomonidan tanlanishi va ularning faoliyati siyosiy bosimdan
himoyalanishi kerak. Masalan, Gruziyada 2004-2012 yillardagi islohotlar davomida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
208
ISSN:3030-3613
sudyalar tanlash tizimi shaffoflashtirildi va bu korrupsiyani sezilarli darajada
kamaytirdi.
- Sudyalar immunitetini qayta ko‘rib chiqish: Sudyalar immuniteti faqat
ularning qonuniy faoliyatini himoya qilishi kerak, lekin korrupsion jinoyatlardan
qochish uchun ishlatilmasligi lozim.
- Moliyaviy mustaqillik: Sudyalar va adliya xodimlarining maoshi munosib
darajada bo‘lishi kerak, bu poraxo‘rlikka ehtiyojni kamaytiradi.
Shaffoflikni oshirish:
- Sud qarorlarini ochiq e’lon qilish: Barcha sud qarorlari onlayn platformalarda
e’lon qilinishi va ularning asoslari tushunarli tilda tushuntirilishi kerak. Masalan,
Estoniyada sud qarorlari ochiq ma’lumotlar bazasida mavjud va bu fuqarolar
ishonchini oshiradi.
- Ommaviy sud jarayonlari: Muhim ishlarni ochiq sud majlislarida ko‘rib
chiqish va ularni onlayn translyatsiya qilish shaffoflikni ta’minlaydi.
- Fuqarolar uchun axborot platformalari: Adliya tizimi haqida ma’lumot
beruvchi mobil ilovalar yoki veb-saytlar yaratish orqali fuqarolar sud jarayonlarini
kuzatishi mumkin.
Korrupsiyaga qarshi qattiq choralar:
- Jazo choralarini kuchaytirish: Korrupsion jinoyatlar uchun qamoq muddati,
jarimalar va mulkni musodara qilish kabi choralar qo‘llanilishi kerak. Masalan,
Singapurda korrupsiyaga qarshi qattiq qonunlar tufayli bu sohada dunyoning eng past
ko‘rsatkichlaridan biri qayd etilgan.
- Mustaqil antikorrupsion organlar: Adliya tizimida korrupsiyani tekshirish
uchun maxsus organlar tashkil qilinishi kerak. Bu organlar sudyalardan tortib, boshqa
xodimlarga qadar tekshiruvlar o‘tkazishi lozim.
- Xodimlarning moliyaviy deklaratsiyasi: Sudyalar va adliya xodimlari o‘z
daromadlari va mol-mulklarini muntazam ravishda e’lon qilishi kerak. Bu noqonuniy
boylikni aniqlashga yordam beradi.
Raqamlashtirish va elektron tizimlarni joriy etish:
- Elektron sud tizimi: Hujjatlarning raqamlashtirilishi va sud jarayonlarining
onlayn boshqarilishi inson omilini kamaytiradi. Masalan, Janubiy Koreyada elektron
sud tizimi korrupsiyani sezilarli darajada kamaytirdi.
- Blockchain texnologiyasi: Hujjatlar va sud qarorlarining o‘zgartirib
bo‘lmasligini ta’minlash uchun blockchaindan foydalanish mumkin. Bu hujjatlarning
soxtalashtirilishi yoki yo‘q qilinishining oldini oladi.
- Avtomatlashtirilgan jarayonlar: Masalan, kichik da’volarni ularni hal qilish
jarayonlarini avtomatlashtirish orqali inson aralashuvi minimallashtiriladi.
Xodimlar malakasini oshirish va axloqni mustahkamlash:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
209
ISSN:3030-3613
- Doimiy treninglar: Sudyalar va adliya xodimlari uchun korrupsiyaga qarshi
maxsus treninglar tashkil qilinishi kerak.
- Axloq kodeksi: Adliya xodimlari uchun majburiy axloqiy qoidalar joriy
etilishi va ularning buzilishi jiddiy oqibatlarga olib kelishi lozim.
- Ish sharoitlarini yaxshilash: Adliya xodimlarining mehnat sharoitlari va
maoshi yaxshilanishi kerak, bu ularning poraxo‘rlikka ehtiyojini kamaytiradi.
Jamoatchilik ishtirokini kuchaytirish:
- Ommaviy axborot vositalarini jalb qilish: OAV korrupsiya holatlarini fosh
qilishda muhim rol o‘ynaydi. Jurnalistlar uchun sud jarayonlariga kirish imkoniyati
kengaytirilishi kerak.
- Anonim shikoyat tizimi: Fuqarolar korrupsiya haqida anonim ravishda xabar
berishi uchun maxsus platformalar yaratilishi lozim.
- Fuqarolik jamiyati: NNTlar va jamoat tashkilotlari adliya tizimining
faoliyatini monitoring qilishi va hisobotlar e’lon qilishi kerak.
Xalqaro tajriba va hamkorlik:
- Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik: Transparency International, BMTning
Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi kabi tashkilotlar bilan hamkorlik qilish orqali eng
yaxshi tajribalarni joriy etish mumkin.
- Muvaffaqiyatli tajribalarni o‘rganish: Masalan, Gruziyada 2000-yillarda sud
tizimi islohoti korrupsiyani keskin kamaytirdi. Bu tajribada sudyalar qayta
attestatsiyadan o‘tkazildi va yangi shaffof tizim joriy qilindi.
- Xalqaro monitoring: Adliya tizimining faoliyatini xalqaro tashkilotlar
tomonidan baholash korrupsiyaga qarshi choralar samaradorligini oshiradi.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan choralar
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda adliya tizimida korrupsiyaga qarshi bir qator
islohotlar amalga oshirildi:
- Qonunchilikni takomillashtirish: 2020-yilda “Korrupsiyaga qarshi kurashish
to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi, unda korrupsiyaga qarshi maxsus organlarning
vakolatlari belgilandi.
- Sud jarayonlarini raqamlashtirish: “E-Sud” loyihasi doirasida sud hujjatlari
elektron shaklda yuritila boshlandi.
- Fuqarolar uchun ochiqlik: Sud qarorlari “Sud hujjatlari” portalida e’lon
qilinmoqda, ammo bu tizim hali to‘liq shaffof emas.
- Antikorrupsion agentlik: Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi tashkil
qilindi, lekin uning faoliyati hali kutilgan natijalarni bermadi.
Xulosa
Adliya tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish uchun tizimli va uzoq muddatli
yondashuv zarur. Bu shaffoflik, sudyalarning mustaqilligi, raqamlashtirish,
jamoatchilik ishtiroki va xalqaro tajribani joriy etishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
210
ISSN:3030-3613
so‘nggi yillarda bu yo‘nalishda muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, islohotlarni
chuqurlashtirish va fuqarolar ishonchini oshirish uchun qo‘shimcha choralar talab
qilinadi.
Adliya tizimida korrupsiyaga qarshi kurash muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun
institutsional, huquqiy va texnologik yechimlarning integratsiyasi zarur. Quyidagi
takliflar ilgari suriladi:
Raqamlashtirishni kengaytirish: Sud hujjatlari va jarayonlarining to‘liq
raqamlashtirilishi, shaffoflikni ta’minlash uchun ochiq platformalar yaratilishi.
Mustaqil monitoring: Adliya tizimida korrupsiyaga qarshi mustaqil organlar
tashkil etilishi.
Xodimlar malakasini oshirish: Sudyalar va huquqshunoslar uchun doimiy
treninglar va axloqiy normalarni mustahkamlash.
Xalqaro tajribadan foydalanish: Singapur va Gruziya kabi davlatlarning
muvaffaqiyatli tajribalarini O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirish.Ushbu choralar
adliya tizimida shaffoflik va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi, fuqarolar ishonchini
oshiradi va davlat boshqaruvining samaradorligini mustahkamlaydi.
Adabiyotlar
1.
“Korrupsiya va uning jamiyatdagi ta’siri” – Muxtorov A. (2019)
2.
“Korrupsiya: Tarixiy va zamonaviy yondashuvlar” – Karimov D. (2018)
3.
“Global korrupsiya: Jamiyat va hukumat” – Smith J., Davis R. (2020)
4.
“Korrupsiyani kamaytirish va uning ijtimoiy oqibatlari” – Zhumabekov A. (2021)
5.
“Shaffof boshqaruv va korrupsiyaga qarshi kurash” – Tursunov R. (2022
6.
Transparency International. (2023). Korruptsiyani qabul qilish indeksi 2023.
[Onlayn] Mavjud:
https://www.transparency.org/en/cpi/2023/index/nzl
7.
Jahon banki. (2019). Boshqaruv va taraqqiyot: korruptsiyani oʻlchash va uning
oʻsishga ta’siri. Vashington, D.C.: Jahon banki.
8.
Rouz-Akerman, S. (1999). Korruptsiya va hukumat: sabablari, oqibatlari va
islohotlari. Kembrij universiteti matbuoti.
9.
Paldam, M. Va Svendsen, G. T. (2000). Taraqqiyotda korruptsiyaning roli haqida
esse. Rivojlanish tadqiqotlari jurnali, 37(6), 112-134.
