T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
174
ISSN:3030-3613
AHOLIGA PSIXOLOGIK YORDAM KOʻRSATISHNING DOLZARB
MASALALARI
Botirovna Munavvarxon Maxmudjonovna
Fargʻona viloyati Fargʻona shahar
3-umumta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola bugungi kunda va kelgusida ekstremal vaziyatlarda aholiga
psixologik xizmat ko’rsatishning ijtimoiy - psixologik xususiyatlari to’g’risida fikr
yuritiladi. Favqulotda vaziyatlar yuzaga kelganda, xavotirlanish va stress holatlarida
to’g’ri psixologik xizmat ko’rsatishni yo’lga qo’yish, shaxsdagi keragidan ortiq
asabiylashish, bezovtalik, qo’rquv kabi ruhiy kechinmalarni oldindan bartaraf etish
to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan. Ekstremal psixologiya insonning muhit o’zgargan
shart- sharoitlarda psixik faoliyatning kechishi qonuniyatlarini o’rganadi hamda
ekstremal sharoitlarda insonga bir qancha ta’sir ko’rsatadigan omillar masala;
monotoniya, makon o’zgarishi, xavf omilar o’rganiladi.
Kalit so’zlar
: ekstremal, monotoniya, xavf, izolatsiya, ruhiy stress, ruhiy
reaksiya, aqliy reaptaptatsiya, ontogenez, analizator, kompensator, psixogen omillar,
streotip, alkaloz.
KIRISH
Ma’lumki, yangi jamiyatni qurish jarayonida uning barcha tashkil qiluvchi
tomonlarini birdek o’rganib , yagona maqsad sari harakat qilishimiz mamlakatimizga
nisbatan yuksak e’tirofimizni namoyon qiladi. Bugungi tez o’zgaruvchan ijtimoiy,
iqtisodiy va ma’naviy hayotda inson turli vaziyatlarga duch keladi. Umrimiz davomida
qiyinchliklar , tashqi va ichki to’siqlar va zo’riqish, og’ir ruhiy zarbalar kabi dolzarb
muammolarga ko’p duch kelamiz. Bunday vaziyatlarda insonlar tushkunlikka tushishi,
asabiylashishi, stress, depressiya holatlariga tushib qolish ehtimoli yuqori. Ekstremal
vaziyatlarni o’rganish va ularga yechim izlashning muhimlilik darajasi juda yuqori. Bu
holat ayniqsa, yoshlar orasida avjli pallaga aylanib bormoqda. Mana shunday
holatlaning oldini olish, aholiga ekstremal vaziyatlarda psixologik xizmat
ko’rsatishning ahamiyati salmoqlidir. Sababi ruhiyati sog’lom bo’lgan inson ham
jismonan ham ma’nan barkamol inson bo’lib yetishadi.
Ekstremal psixologiya - bu insonning muhit o’zgargan shart- sharoitlarda psixik
faoliyatning kechishi qonuniyatlarini o’rganadi. Ekstremal sharoitlarda insonga bir
qancha omillar ta’sir ko’rsatadi. Masalan, monotoniya, makon o’zgarishi, xavf omilari
, vaqt , shaxsiy ahamiyatga molik axborotning o’zgarishi, yolg’izlik, guruhiy izolatsiya
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
175
ISSN:3030-3613
va hayotiy xavf. Bunday ekstremal sharoitga inson moslashuvining biologik vazifasi,
ekstermal sharoitda
kuzatiladi ( kosmos, arktika, yong’in sharoitlar uchun va hokazo).
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
“Muvaffaqiyatli psixologik himoya shaxsdagi keragidan ortiq asabiylik , hissiy
zo’riqish va bezovtalik bilan bog’liq barcha kechinmalarni oldindan bartaraf etishga
erishishi
tushunilsa,
muvaffaqiyatsiz
psixologik
himoyada
esa
mazkur
kechinmalarning shaxs faoliyatiga ya’ni faolligiga mudom salbiy ta’siri
tugallanmaganligi” (Sh.r.barotov) Ilm fan tarqqiy etib borayotgan bir davrda insonlar
ongining rivojlanish ko’lami ham ortib bormoqda. Lekin bu bilan aholi o’rtasida
muammoli
vaziyatlar
uchramayapti
degani
emas.
Aksincha,
davrning
zamonaviylashishi, inson turmush tarzining yangilanishi ruhiy holatlarda ham keskin
ijobiy va salbiy o’zgarishlarning paydo bo’lishiga sabab bo’ladi . Shu sababli bugungi
kunda zamonaviy psixologiyaning bir bo’lagi bo’lmish ekstremal psixologiya sohasi
va uning ahamiyati to’g’risida mulohaza chiqarish muhim hisoblanadi. Ekstremal
vaziyatlarni o’rganish va bunda aholiga to’g’ri psixologik xizmat ko’rsatishda bir
qancha ilmiy izlanishlar va amaliy ko’nikmalar amalga oshirilmoqda.Ekstremal
psixologiya sohasida Drujinin “eksperimantalnaya psixologiya” asarida , Zigmon
Freyd ham o’z asarlarida eskperimental psixologiyasi sohasini o’rganib , ilmiy nuqtai
nazardan tadqiq qilganlar. Ularning asarlasi bugungi kunda ham bu sohani o’rganishda
asosiy poydevor hisoblanadi. . Taniqli psixolog olim Zigmund Freyd quyifagicha fikr
bildirgan: “Insoniyat mavjudligi turli vaziyatlarda vujudga kelgan qo’rquv va
xavotirlar bilan kurashishi orqali xarakterlanadi”. Ekstremal vaziyatlarda aholiga
psixologik xizmat ko’rsatishda bir qancha metodikalardan foydalanilmoqda. Bulardan
Agressiya shakllari va ularning ko’rsatkichlarini diagnostika qilish metodikasi (
A.Bass va I. Dark ), Agressiyani diagnostika qilish (A.Asinger) metodikasi,
Bezovtalikni aniqlash darajasi (Teylor , T.A.Nemchinov) metodikasi, Depressiv
holatlarni differensial diagnostika qilish (V.Zunga) metodikasi, Reaktiv va shaxsiy
xavotirlik shkalasini o’rganuvchi (CH.D.Spilberg va Yu. L. Xanin) metodikalari
bugungi kunda ham ahamiyatini yo’qotmagan.
Ekstremal vaziyatlarda yordam ko’rsatishda va ularning darajalarini aniqlashda
bu metodikalar samaralidir.
MUHOKAMA
Ushbu tadqiqotlarni o’rganish natijasida shaxslarning emotsional-motivatsion
sohasi va funksional holatlari psixodinamikasi o’rganildi hamda aholiga nazarda
tutilgan to’g’ri psixologik xizmat ko’rsatildi.
Spilberg va Xanin tomonidan ishlab
chiqilgan xavotirlanish darajasining va shaxslik xavotirlanish darajasini o’z-o’zini
baholash orqali aniqlashga qaratilgan mukammal testlardan foydalanildi.
Ekstremal sharoitlarga moslashish jarayonida hissiy holatlarning o'zgarishi va
g'ayritabiiy ruhiy hodisalarning paydo bo'lishi bilan tavsiflangan quyidagi bosqichlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
176
ISSN:3030-3613
ajratish odatiy holdir: tayyorgarlik, boshlang'ich ruhiy stress, kirishning o'tkir ruhiy
reaktsiyalari, aqliy reaptaptatsiya, yakuniy ruhiy stress, chiqish va qayta
moslashishning o'tkir ruhiy reaktsiyalari. G'ayrioddiy ruhiy holatlarning genezisida
oldindan aniq ma'lumot noaniqligi holatida (ruhiy stressni boshlash bosqichi va
yakuniy bosqich) aniqlanadi; ontogenez jarayonida hosil bo'lgan analizatorlarning
funktsional tizimlarini buzish yoki ekstremal sharoitlarda uzoq vaqt qolish, ruhiy
jarayonlar buzilishi va munosabatlar va munosabatlar tizimidagi o'zgarishlar (kirish va
chiqishning o'tkir ruhiy reaktsiyalari bosqichi), shaxsning ta'siriga javoban himoya
(kompensator) reaktsiyalarni ishlab chiqish bo'yicha faol faoliyati psixogen omillar
(o'qishga moslashish bosqichi) yoki javobning avvalgi stereotiplarini tiklash (o'qish
bosqichi).
NATIJA
Favqulotda vaziyatlar yuzaga kelganda tabiiyki, insonda xavotirlanish va stress
holatlari kuzatiladi. Xavotirda sezgi bir tomondan qaraganda bizni xavfdan
ogohlantiruvchi signaldir. Boshqa tomondan xavotirlanish bizni o’ylantirib, mehnat
foliyatimizga halal berib, faoliyatdan mahrum qilishi ham mumkin. Qo'rquv holati.
Quyidagi omillar qo'rquv paydo bo'lishining eng keng tarqalgan sabablari deb
hisoblanadi: sub'ektning o'zi va yaqinlari uchun engib bo'lmaydigan xavfni his qilishi,
yaqinlashib kelayotgan qobiliyatsizlik hissi, o'zining ojizligi hissi, uning oldida
himoyasizligi.Odamda qo'rquvni keltirib chiqaradigan umumiy sabablardan biri bu
ham jismoniy og'riq va uning hayoti va sog'lig'i uchun u bilan bog'liq bo'lgan salbiy
oqibatlardir. Og'riq sabab bo'lishi mumkin jismoniy azob ularni qo'rquv yanada
kuchaytiradi. Og'riq, azob-uqubat, qo'rquv, shu bilan ma'lum bir barqaror hissiy
simptom majmuasini yaratadi. Aynan shu omillar ekstremal vaziyatlarga hamroh
bo'ladi. Tashqi, xulq-atvor namoyon bo'lishi, kuchli qo'rquvning o'ziga xos
ko'rsatkichlari quyidagilardir: qo'rqinchli yuz ifodasi (keng ochilgan ko'zlar, qoshlar
ko'tarilgan, qoshlarning ichki burchaklari siljigan, peshonadagi gorizontal ajinlar,
ochiq, elliptik og'iz, tarang lablar). Xavotirdagi eng azob beradigan narsa bu , o’zini
erkin tuta olmaslik, osoyishtalik yo’qligi , muskullarning taranglashishi, bir fikrning
miyada tinmay aylanaverishidir. Xavotirlanishda qon bosimi va tana harorati pasayadi,
kapillarlarning qon bilan to’lishi va alkaloz kuzatiladi, oshqozon - ichak sistemasida
funksional o’zgarishlar paydo bo’ladi, qonda qand miqdori kamayadi. Aslida mavjud
bo’lmagan vahimali allaqanday nimadandir qo’rqib yashashlik insonni mutlaqo juda
qiyin ahvolga solib qo’yadi. Har narsaga shubha bilan qaraydigan, yo’q joydan o’zi
uchun muammo o’ylab chiqaradigan qilib qo’yadi.
“
Qo’rqyapsanmi - bajarma ,
bajaryapsanmi - qo’rqma, bajarib bo’dingmi afsuslanma” (Chingizxon) Stress: inson
organizmining haddan tashqari zo’riqishi , salbiy emotsiyalar yoki oddiygina
zerikishga bo’lgan javob reaksiyasidir.Kichik miqdordagi stress hamma uchun kerak,
chunki bu kishini fikrlashga, muammodan chiqish yo’lini topishga undaydi.Agar stress
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
177
ISSN:3030-3613
juda ko’p bo’lsa , tana zaiflashadi , kuchsizlashadi va muammolarni hal qilish
qobiliyatini yo’qotadi. “Jamiyatimizning qiyofasi o’zgarib bormoqda.
Stressni o’rganadigan bo’lsak, stress holatlarini kamaytirishda bir qancha usullar
mavjud. Avvalo inson stress holatiga berilib ketmasligimiz, unga bo’ysinib qolmasligi
kerak. Inson stress holatiga tushganini sezganda fiziologik jarayonlarini nazorat qilishi
lozim. Qon aylanish sistemasi faoliyati va nafas olish sistemasi ishini normallashtirish
uchun chuqur va to’laqonli nafas harakatlarini amalga oshirishimiz lozim , bu bilan
organizmga kislorod almshinuvini yaxshilab yurakka kislorodning to’gri yetib
borishini ta’minlaymiz , qolgan a’zolarimizdagi vaziyatlar ham o’z o’rniga qaytadi.
Burun bilan chuqur nafas olib, chiqarishda esa og’iz orqali sekinlik bilan chiqarish
lozim. Bundan tashqari ovqatlanayotganimizda yegulikni sekin va kam-kamda
iste’mol qilishimiz lozim . Tabobatda esa zo’riqish , charchoq va tashvishlanishga
qarshi vosita melissadan tayyorlangan choydan iste’mol qilish tavsiya etiladi. Ushbu
choy uyqusizlik va depressiyada ham foydalaniladi.
Joriy yilning 5-noyabr kuni «Aholiga psixologik yordam ko‘rsatish
to‘g‘risida» (O‘RQ-989-son) qonun qabul qilindi.Qayd etilishicha, mazkur qonun
aholiga psixologik yordam ko‘rsatish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishga
qaratilgan. Psixologik yordam davlat organlari, xususiy tashkilotlar yoki yakka
tartibdagi tadbirkorlar tomonidan pullik yoki bepul asosda ko‘rsatiladi.Shuningdek,
ushbu yordam ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning ruhiy salomatligini saqlash va
sog‘lom psixologik muhitni ta’minlash uchun joriy qilinadi. Sohaviy tadqiqotlarga jalb
etish faqat ixtiyoriy yozma rozilik bilan amalga oshirilishi belgilangan.Mazkur
hujjatga ko‘ra, faqatgina psixologiya bo‘yicha oliy ma’lumotga ega shaxslar
psixologik yordam ko‘rsatish huquqiga ega bo‘lishadi. Qonunga ko‘ra, psixologik
yordam natijalari va jarayonida olingan ma’lumotlar shaxsiy sir hisoblanib,
shifokorning kasbiy sirini tashkil etadi hamda shifokor siriga tenglashtiriladi.
Bunday huquqqa ega bo‘lmagan shaxslar tomonidan psixologik yordam ko‘rsatish
holatlariga nisbatan esa ma’muriy javobgarlik joriy qilindi.
XULOSA
Shunday qilib, ekstremal va favqulodda vaziyatlar inson hayotining barcha
sohalarida sodir bo'ladi. Har bir inson hayoti davomida o'zi uchun o'ta og'ir bo'lgan bir
qator vaziyatlarga ega. Shuning uchun har kim favqulodda vaziyatda zarur bo'lgan
bilim, ko'nikma va ko'nikmalarga muhtoj. Mamlakatimizning yuksalishi yoshlarning
qo’lida ekan , biz ularning ham jismonan ham ruhan sog’lom bo’lib kamolga
yetishlariga alohida e’tibor berishimiz kerak. Nafaqat yoshlarga balki, barcha aholiga
esktremal vaziyatlarda muammoning to’g’ri yechimini topishlarida ko’maklashishimiz
va ularni ruhan pok inson bo’lishlarida bir vosita bo’lmog’imiz lozim. Bizning
izlanishlarimiz va tadqiqodlarimizning negizida ham shu maqsad yotadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
178
ISSN:3030-3613
1.
Drujinin V.M “Eksperimentalnaya psixologiya”. Piter. 2001y.
2.
Barotov Sh.R. “ Mehnat jarayoni va ijtimoiy ruhiy jihatlar ” // Iqtisod va hisobot. –
Toshkent, 1997.
3.
Karimov.I.A. “Barkamol avlod orzusi. – T”. : “O’zbekiston “- 2000
4.
“Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” - Karimov.I.A - 2008
5.
5."Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi bo'lishi kerak" Sh.Mirziyoyev . 2017-yil
31yanvar.T:2017
6.
Yoshlarning ijtimoiy psixologik muammolari, sabab va yechimlari. Maqolalar
to'plami. Toshkent 2020 7. http://www.Psixologiya.uz
