T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
90
ISSN:3030-3613
TIBBIYOT SOHASIDA QO‘LLANILADIGAN TIBBIY APPARATLARGA
TEXNIK XIZMAT KO‘RSATISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH:
ANGIOLOGIYA VA OFTALMOLOGIYA YO‘NALISHIDAGI
QURILMALARNING ISHONCHLILIK DARAJASINI OSHIRISH
MASALALARI
Nabiyev Axrorbek
Andijon davlat texnika instituti
"Biotibbiyot muhandisligi" yo'nalishi 4-kurs talabasi
Email:
Turg'unpo'latov Azimjon
Andijon davlat texnika instituti
"Biotibbiyot muhandisligi" yo'nalishi 4-kurs talabasi
Email:
turgunpolatovazimboy@gmail.com
Annotatsiya
. Ushbu maqolada zamonaviy tibbiyotda keng qo‘llanilayotgan
angiologik va oftalmologik tibbiy asbob-uskunalarning uzluksiz va ishonchli ishlashini
ta’minlovchi texnik xizmat ko‘rsatish tizimini loyihalash masalalari yoritilgan.
Qurilmalarning funksional barqarorligini saqlab qolish, aniqlik darajasini oshirish va
ekspluatatsiya muddati davomida xavfsiz ishlashini ta’minlash uchun xizmat
ko‘rsatish bosqichlari, nazorat mexanizmlari va raqamlashtirish imkoniyatlari tahlil
qilingan.
Kalit so‘zlar:
tibbiy qurilmalar, angiologik apparatlar, oftalmologik diagnostika,
texnik xizmat ko‘rsatish, ishonchlilik, monitoring tizimlari, IoT texnologiyalari, servis
tizimi, FMEA, MTBF, kalibrlash, zamonaviy tibbiyot muhandisligi.
Kirish
. So‘nggi yillarda tibbiyot sohasida ilg‘or texnologiyalarning jadal
sur’atlarda rivojlanishi diagnostik va davolash jarayonlarining aniqligi, tezligi hamda
samaradorligini sezilarli darajada oshirdi. Ayniqsa, angiologiya va oftalmologiya
yo‘nalishlarida ishlatiladigan yuqori aniqlikdagi qurilmalarning texnik holati ularning
funksional salohiyati bilan bevosita bog‘liq.[1] Shu sababli, bu turdagi tibbiy
uskunalarga zamonaviy yondashuvlar asosida texnik xizmat ko‘rsatish tizimini
loyihalash dolzarb ilmiy-texnik masala hisoblanadi.
Angiologik va oftalmologik qurilmalar tahlili (kengaytirilgan)
Zamonaviy tibbiyotda angiologiya va oftalmologiya yo‘nalishlari eng yuqori
texnologik yondashuvlarni talab qiladigan sohalar sirasiga kiradi. Ushbu
yo‘nalishlarda qo‘llaniladigan tibbiy qurilmalar murakkab elektron, optik, mexanik va
dasturiy komponentlarning integratsiyasi asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning
ishlash aniqligi bevosita texnik xizmat ko‘rsatish sifatiga bog‘liq.[2]
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
91
ISSN:3030-3613
1. Angiologik qurilmalar.
Angiologiya – qon tomir tizimini o‘rganish va
davolashga ixtisoslashgan tibbiyot sohasi bo‘lib, bu yo‘nalishda qo‘llaniladigan
qurilmalar qon oqimini, qon tomir devorlarining holatini va ularning o‘zgaruvchan
funksiyalarini aniqlash imkonini beradi. Eng ko‘p uchraydigan angiologik qurilmalar.
Doppler ultratovush skanerlari (Doppler USG) - qon oqimining tezligi va
yo‘nalishini o‘lchaydi, arteriya va vena tomirlardagi patologik o‘zgarishlarni
aniqlaydi. Kompyuter tomografik angiografiya (CTA) va magnit-rezonans
angiografiya (MRA) - qon tomirlarining 3D tasvirlarini olish orqali diagnostik
aniqlikni oshiradi. Funktsional qon oqimini baholovchi tizimlar (plethysmography) -
periferik qon aylanishining funksional bahosini beradi.[3] Endovaskulyar diagnostika
vositalari - minimal invaziv usullar bilan tomirlar ichki holatini o‘rganadi. Bu
qurilmalar yuqori chastotali ultratovush, ionlashtiruvchi nurlanish va magnit maydon
kabi fizikaviy asoslarga tayanganligi sababli ularning kalibrlash, detektor sezgirligi va
dasturiy modullari doimiy nazorat ostida bo‘lishi talab etiladi.
2. Oftalmologik qurilmalar
. Oftalmologiyada ko‘zning old va orqa
segmentlarini, retina, ko‘z ichi bosimi, linza va to‘r pardani tekshiruvchi yuqori
aniqlikdagi asbob-uskunalar qo‘llaniladi. Ularning aksariyati optik va lazer
texnologiyalariga asoslangan.[4] Optik koherens tomografiyasi (OCT) - to‘r parda va
ko‘z tubining mikron darajadagi kesim tasvirlarini taqdim etadi. Bu qurilma ayniqsa
glaukoma va diabetik retinopatiya diagnostikasida muhim ahamiyatga ega. Fundus
kamera - retina va ko‘z tubining raqamli fotosuratlarini olish imkonini beradi. Bu
ko‘plab surunkali kasalliklarni aniqlashda qo‘llaniladi. Avtomatik refraktometr va
keratometrlar - bemorning ko‘rish qobiliyatini aniqlash uchun ishlatiladi, ayniqsa optik
korreksiya oldidan muhim. Lazer koagulatsiya qurilmalari - retina shikastlanishlarini
davolash uchun foydalaniladi. Tonometrlar: ko‘z ichki bosimini aniqlashda ishlatiladi
(ayniqsa non-kontakt tonometriya mashhur). Ushbu qurilmalar yorug‘lik
to‘lqinlarining interferensiyasi, infraqizil va lazer texnologiyalariga asoslangan bo‘lib,
ularning aniqligi va ishonchliligi optik tozalikka, detektor sezuvchanligiga, dasturiy
algoritmlarga va kalibrovka holatiga bog‘liqdir.[5]
Har ikkala yo‘nalishdagi qurilmalar o‘zining texnologik nozikligi va yuqori
sezuvchanligi bilan ajralib turadi. Ularning tahlili shuni ko‘rsatadiki, texnik xizmat
ko‘rsatish jarayonlari faqat mexanik ko‘rik bilan cheklanmasdan, balki dasturiy
ta’minot yangilanishi, kalibrlash, real vaqt monitoringi va profilaktik choralarning
to‘g‘ri amalga oshirilishini o‘z ichiga olishi kerak. Shuningdek, bu qurilmalarni
ekspluatatsiya qiluvchi mutaxassislar ham maxsus texnik bilimga ega bo‘lishi zarur.
Texnik xizmat ko‘rsatish tizimini loyihalash (kengaytirilgan)
Tibbiyotda foydalaniladigan murakkab texnologik qurilmalar — xususan
angiologik va oftalmologik asboblar — yuqori aniqlik va ishonchlilikni talab qiladi.
Ularning funksional holatini doimiy ravishda ta'minlash, nosozliklarning oldini olish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
92
ISSN:3030-3613
hamda uzoq muddatli ekspluatatsiyani ta'minlash uchun kompleks texnik xizmat
ko‘rsatish (TXK) tizimini loyihalash muhim vazifalardan biridir.
1. Loyihalash bosqichlari.
Texnik xizmat ko‘rsatish tizimini samarali tashkil
qilish uchun quyidagi bosqichlar asosida yondashuv zarur.
Inventarizatsiya va qurilma tahlili - Har bir qurilmaning texnik pasporti, ishlash
prinsipini,
asosiy
komponentlarini
va
ekspluatatsiya
shartlarini
aniqlash.
Klassifikatsiya - Qurilmalarni ularning xavfsizlik darajasi, diagnostik roli va
uzluksizlik talabiga qarab A, B, C toifalarga ajratish. Bu ularning xizmat ko‘rsatish
chastotasi va tartibini belgilashga yordam beradi. Xizmat ko‘rsatish intervali - Ishlab
chiqaruvchi tavsiyalariga, foydalanish intensivligiga va real ekspluatatsion shartlarga
asoslangan holda texnik xizmat ko‘rsatish siklini ishlab chiqish (oylik, choraklik, yillik
TXK).
2. TXK turlari va muniazm.
Profilaktik xizmat: Qurilma to‘liq ishlayotgan
bo‘lsa ham, uning ichki komponentlarini nazorat qilish, kalibrlash, chang va
korroziyani oldini olishga qaratilgan xizmatlar.
Rejalashtirilgan texnik xizmat - Qurilma ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmalariga
muvofiq belgilangan muddatlarda amalga oshiriladi.[6] Bunga texnik ko‘rik, dasturiy
ta'minotni yangilash, optik yoki elektron qismlarni sozlash kiradi. Favqulodda xizmat
(avariya holatlarida) - Qurilmada to‘satdan yuzaga kelgan nosozliklarni bartaraf
etishga qaratilgan xizmat bo‘lib, bu TXK tizimida ehtiyot qismlar va muhandislar
zaxirasini ham nazarda tutishi lozim.
3. Raqamli monitoring va hujjatlashtirish.
Zamonaviy TXK tizimlari raqamli
boshqaruv vositalari bilan integratsiyalashgan bo‘lishi kerak. Quyidagilar tizim
samaradorligini oshiradi.
CMMS (Computerized Maintenance Management System) - texnik xizmat
bo‘yicha rejalashtirish, nazorat qilish va hisobotlarni yuritishga xizmat qiluvchi
dasturiy platformalar. IoT integratsiyasi - ayrim zamonaviy qurilmalar sensorlar va
tarmoqqa ulangan holatda ishlaydi. Bu ularning ishlash holatini real vaqt rejimida
monitoring qilish imkonini beradi.[7] Kalibrlash va texnik xizmat hujjatlari - barcha
xizmat holatlari va texnik aralashuvlar elektron shaklda hujjatlashtirilishi kerak. Bu
audit va sifat nazoratida muhim rol o‘ynaydi.
4. Kadrlar va texnik muvofiqlik.
Loyihalangan TXK tizimi muvaffaqiyati
mutaxassislarning malakasi va xizmat ko‘rsatish muhitining standartlarga javob
berishiga bevosita bog‘liq.
Xodimlar tayyorlash - Tibbiy texnika muhandislari va texnik xizmat ko‘rsatuvchi
mutaxassislar ISO 13485 va boshqa xalqaro standartlar asosida tayyorlanishi kerak.
Qurilma muvofiqligi. Qurilmalarning texnik pasporti, S/N raqami, sertifikatlari va
ekspluatatsiya hujjatlari to‘liq rasmiylashtirilgan bo‘lishi zarur.
Ishonchlilikni oshirish strategiyalari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
93
ISSN:3030-3613
Tibbiy qurilmalarning, xususan angiologik va oftalmologik asbob-uskunalarning
uzluksiz va to‘g‘ri ishlashi bemor salomatligi va hayoti bilan bevosita bog‘liqdir.
Shuning uchun ishonchlilikni oshirish strategiyalari nafaqat texnik xizmat sifatini
yaxshilash, balki tizimli yondashuv va ilg‘or texnologiyalarni integratsiyalash orqali
amalga oshiriladi. Quyida bu yo‘nalishdagi asosiy strategiyalar yoritiladi.
1. Diagnostika va monitoring tizimlarini kuchaytirish.
Avtomatik monitoring
tizimlari - Qurilmalarga o‘rnatilgan ichki sensorlar yordamida real vaqt rejimida
ishlash parametrlari (temperatura, kuchlanish, signal sifatlari va h.k.) nazorat qilinadi.
Masofaviy monitoring - IoT (Internet of Things) texnologiyalaridan foydalanib,
qurilma holatini masofadan turib kuzatish, muammolarni erta aniqlash va texnik
xizmatni avtomatlashtirish imkoniyati yaratiladi.[8]
O‘z-o‘zini diagnostika qilish
funksiyasi - Ayrim zamonaviy qurilmalar nosozlikni aniqlab, foydalanuvchini
ogohlantiradi yoki xavfsiz rejimga o‘tadi.
2. Texnik xizmat tizimining takomillashuvi.
Samarali rejalashtirish -
Qurilmalarni ishlash soatlari va statistik ishlash xatoliklariga asoslangan holda dinamik
rejalashtirilgan TXK (predictive maintenance) strategiyasiga o‘tish. Rezerv qismlar
tizimi - Doimiy ishlatiladigan va tez eskiradigan komponentlar uchun zaxira qismlar
omborini tashkil qilish. Kalibrlash muvofiqligini ta’minlash - Oftalmologik
qurilmalarda ayniqsa optik aniqlik muhim bo‘lgani uchun, kalibrlash jarayonini
muntazam ravishda tekshirish va qayta sozlash.
3. Ishlab chiqaruvchi bilan samarali aloqalar.
Rasmiy servis markazlari bilan
hamkorlik - Qurilmaga xizmat ko‘rsatish faqat ishlab chiqaruvchi yoki sertifikatlangan
texnik mutaxassislar tomonidan bajarilishi tavsiya etiladi.
Texnik yangilanishlar
(firmware/software updates) - Qurilmaning dasturiy ta'minoti ishlab chiqaruvchidan
ruxsat etilgan versiyalar bilan muntazam yangilanib borilishi, xavfsizlik va
ishonchlilikni ta'minlaydi.
4. Operator va foydalanuvchi xatoliklarini kamaytirish.
Xodimlarni o‘qitish -
Qurilmalardan foydalanadigan tibbiy xodimlar muntazam o‘qitilishi, foydalanish
qoidalariga qat'iy amal qilishi lozim.
Foydalanuvchi interfeysini soddalashtirish -
Qurilmalarda intuitiv va ko‘p tilda ishlovchi interfeyslar mavjud bo‘lishi, noto‘g‘ri
sozlash ehtimolini kamaytiradi.
Xatoliklarni qayd etish tizimi -Qurilma tomonidan
yuzaga kelgan barcha xatoliklar maxsus jurnalda qayd etilib, tahlil qilinadi. Bu esa
tizimli nosozliklarning ildizini topishga yordam beradi.
5. Sertifikatlash va sifat standartlariga muvofiqlik.
ISO 13485, IEC 60601 va
boshqa standartlarga amal qilish - Ishonchlilikni oshirishda xalqaro standartlarga
muvofiqlikni ta’minlash katta rol o‘ynaydi.
Audit va verifikatsiya - Har yili qurilma
holati bo‘yicha texnik auditlar o‘tkazilishi kerak. Bu orqali aniqlangan muammolar
tezkor bartaraf etiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
94
ISSN:3030-3613
6. Statistik tahlil asosida qaror qabul qilish.
FMEA (Failure Mode and Effects
Analysis) - Qurilmada yuz berishi mumkin bo‘lgan nosozlik turlarini oldindan tahlil
qilib, ularning ehtimolligi va xavf darajasini baholash.
MTBF (Mean Time Between
Failures) ko‘rsatkichlari - Qurilmaning nosozliklar orasidagi o‘rtacha vaqtini hisoblash
orqali xizmat muddatini prognozlash.
Xulosa.
Tibbiy qurilmalar, xususan angiologik va oftalmologik yo‘nalishdagi
diagnostika vositalari zamonaviy tibbiyot amaliyotida markaziy o‘rin tutadi. Ushbu
qurilmalarining ishonchli va uzluksiz ishlashi nafaqat tashxisning aniqligi, balki
bemorning hayoti uchun ham bevosita muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot davomida
aniqlanishicha, texnik xizmat ko‘rsatish tizimini to‘g‘ri loyihalash, diagnostika va
monitoring tizimlarini kuchaytirish, foydalanuvchi xatolarini kamaytirish, zamonaviy
servis infratuzilmasini joriy etish hamda xalqaro standartlarga muvofiqlikni ta'minlash
tibbiy qurilmalar ishonchliligini sezilarli darajada oshiradi.
Shuningdek, statistik tahlil usullari, xususan FMEA va MTBF kabi metodlarning
qo‘llanilishi qurilmalarni ekspluatatsiya qilishdagi xavf omillarini aniqlash hamda
ularni oldini olishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy yondashuvlar,
masofaviy monitoring va IoT texnologiyalarining integratsiyasi esa texnik xizmat
ko‘rsatish jarayonlarini avtomatlashtirish, xarajatlarni kamaytirish va inson omiliga
bog‘liq xatoliklarni minimallashtirish imkonini yaratadi.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, tibbiy qurilmalar uchun yuqori
samaradorlikka ega texnik xizmat tizimini ishlab chiqish va uni klinik amaliyotda
qo‘llash sog‘liqni saqlash tizimida xizmat sifatini oshirish, tashxis jarayonining
aniqligini ta'minlash hamda qurilmalar ishlashining ishonchliligini uzoq muddat saqlab
qolishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
ISO 13485:2016 – Medical devices – Quality management systems – Requirements
for regulatory purposes.
2.
IEC 60601-1 – Medical Electrical Equipment – Part 1: General requirements for
basic safety and essential performance.
3.
Shrestha, R. et al. (2020). Reliability improvement techniques in medical equipment
maintenance. Journal of Clinical Engineering.
4.
Kulkarni, R., & Ingle, A. (2018). Preventive maintenance strategies in medical
devices. Biomedical Engineering Letters.
5.
Smith, L. (2016). Medical Equipment Maintenance: Management and Oversight.
National Academies Press.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
95
ISSN:3030-3613
6.
Wadsworth, M. (2019). FMEA and Risk Analysis in Healthcare Engineering.
Journal of Biomedical Informatics.
7.
Uzbek Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2022). Tibbiy texnika
ekspluatatsiyasi va servis ko‘rsatish bo‘yicha me’yoriy hujjatlar to‘plami.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion Rivojlanish Vazirligi. (2021). Biotibbiyot
muhandisligida zamonaviy texnologiyalar.
