T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
156
ISSN:3030-3613
ONA TILI FANINI OʻQITISHDA KONSTRUKTIVISTIK
YONDASHUVNING AFZALLIKLARI
Xidirova Muxlisa Amirqulovna
Denov tumani 21-umumiy o‘rta ta’lim maktabi
Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada ona tili fanini o‘qitishda konstruktivistik
yondashuvning afzalliklari yoritilgan. Konstruktivizmga ko‘ra, o‘quvchi bilimni
tayyor holatda emas, balki faol izlanish va tajriba orqali egallaydi. Ushbu yondashuv
ona tili darslarida mustaqil fikrlash, ijodkorlik, muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Shuningdek, o‘quvchilarning real hayot bilan bog‘lanishga, tahlil va
muhokama qilishga, hamkorlikda ishlashga o‘rgatilishi ta’lim samaradorligini
oshiradi. Maqolada konstruktiv yondashuv asosida darslarni tashkil etishning amaliy
misollari orqali bu uslubning o‘quvchi faolligi va nutqiy kompetensiyani
rivojlantirishdagi roli asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
konstruktivizm, ona tili ta’limi, ta’lim yondashuvlari, mustaqil
fikrlash, muloqot ko‘nikmalari, real hayotga bog‘liqlik, ta’lim samaradorligi, faol
o‘quvchi.
Zamonaviy ta’lim tizimi hamisha takomillashib, oʻquvchilarni yanada samarali
oʻqitish usul va vositalarini izlamoqda. Ana shunday usullardan biri konstruktivistik
yondashuvdir. Bu yondashuvning mazmun- mohiyati shundan iboratki, unda oʻquvchi
bilimni tayyor holda qabul qiluvchi emas, balki uni faol oʻzlashtiruvchi va
shakllantiruvchi shaxs sifatida koʻriladi. Ayniqsa, ona tili fanini oʻqitishda bu
uslubning afzalliklari juda katta. Chunki tilni oʻrganish jarayoni nafaqat grammatik
qoidalarni yodlash, balki fikrlash, muloqot qilish va mantiqiy xulosa chiqarish bilan
bogʻliq murakkab jarayondir.
Konstruktivizm ta’lim nazariyasida oʻquvchining shaxsiy tajribasi, ilgari
egallagan bilimlari va faol ishtiroki asosida yana yangi bilimlar shakllantiriladi. Bu
yondashuvga koʻra, oʻqituvchi bilimni tayyor holda yetkazib beruvchi emas, balki
oʻquvchiga mustaqil izlanish, mantiqiy xulosa chiqarish va real hayot bilan bogʻlab
tahlil qilish imkonini yaratadigan yoʻlboshchi sifatida maydonga chiqadi.
Ona tili darslarida bu yondashuvdan foydalanish oʻquvchilarning mustaqil
fikrlash qobiliyatini oshiradi, ijodiy yondashuvni rivojlantiradi va muloqot
ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.
An’anaviy ta’limda, odatda, oʻquvchilar koʻpincha tayyor qoidalarni yod
oladilar va mashqlar orqali ularni mustahkamlaydilar. Konstruktivistik yondashuv esa
oʻquvchilarga soʻzlarning ma’nosini, grammatik qonuniyatlarni va stilistik jihatlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
157
ISSN:3030-3613
mustaqil tushunish imkonini beradi. Masalan, murakkab gaplarning tuzilishini
tushuntirishda oʻqituvchi tayyor qoidani berish oʻrniga, oʻquvchilarga real matnlar
ustida ishlashni, jumlalarni tahlil qilishni va oʻz xulosalarini chiqarishni taklif qiladi.
Natijada, oʻquvchi oʻzi izlanadi, turli variantlarni sinab koʻradi va mustaqil fikr
yuritish ko‘nikmasiga ega boʻladi. Bu esa ona tili fanining asosiy maqsadlaridan biri –
fikrni aniq va loʻnda ifodalash ko‘nikmasini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Konstruktivizmga asoslangan darslarda oʻqituvchi ma’ruzachi emas, balki
yoʻnaltiruvchi sifatida ishtirok etadi. Oʻquvchilar bilimni tayyor qabul qilish oʻrniga,
oʻzlari izlanib, muhokama qilib, xulosa chiqaradilar. Masalan, mavzuni tushuntirishda
oʻqituvchi savol va topshiriqlar orqali oʻquvchilarning ilgari bilgan bilimlarini eslatib,
yangi ma’lumotlar bilan bogʻlash imkonini yaratadi. Misol uchun, “Gap bo‘laklari”
mavzusini oʻqitishda oʻquvchilarga matn berilib, undan turli gap bo‘laklarini ajratish
topshirig‘i beriladi. Ular avval o‘z tushunchalariga asoslanib ishlaydi, keyin esa
oʻqituvchi yoʻl-yoʻriq berib, to‘g‘ri xulosaga yoʻnaltiradi. Bu metod oʻquvchilarning
faolligini oshirib, bilimni mustahkam oʻzlashtirishiga yordam beradi.
Til hayotiy vosita bo‘lgani uchun uni oʻrganishda real hayot bilan bog‘lanish
juda muhimdir. Konstruktivistik yondashuv orqali oʻquvchilar dars davomida
o‘rganayotgan bilimlarini hayotiy misollar bilan bog‘lab, uni amalda qo‘llashni
o‘rganadilar. Masalan, rasmiy va norasmiy uslubni tushuntirishda oʻqituvchi
oʻquvchilarga turli matnlarni taqdim etib, ularni solishtirishni, har birining o‘ziga xos
xususiyatlarini aniqlashni va qayerda qanday uslub qo‘llash to‘g‘ri bo‘lishini
muhokama qilishni taklif qilishi mumkin. Bu usul nafaqat nazariy bilimlarni
mustahkamlaydi, balki oʻquvchilarning nutqiy kompetensiyasini ham rivojlantiradi.
Konstruktivistik yondashuv doimiy hamkorlikni talab qiladi. Dars jarayonida
oʻquvchilar guruhlarda ishlash, bir-birining fikrlarini tahlil qilish, bahslashish va
xulosa chiqarish imkoniga ega boʻladilar. Bu ularning muloqot madaniyatini
rivojlantirib, fikrlarini asosli va mantiqiy bayon qilishga oʻrgatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Абдураҳмонов Қ. Таълимда инновацион технологиялар. — Тошкент: Fan va
texnologiya, 2019.
2.
Ёдгоров Ҳ. Ҳозирги замон педагогик технологиялари. — Тошкент: TDPU
nashriyoti, 2020.
3.
Жонсон Д., Жонсон Р. Ўқитишда ҳамкорлик технологияси. — Тошкент:
O‘qituvchi, 2017.
4.
Vygotsky, L. S.
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes.
— Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
5.
Bruner, J.
The Culture of Education.
— Cambridge, MA: Harvard University Press,
1996.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
158
ISSN:3030-3613
6.
Jonassen, D. H.
Constructivist Learning Environments: Case Studies in
Instructional Design.
— Educational Technology Publications, 1999.
7.
Dewey, J.
Experience and Education.
— New York: Macmillan, 1938.
8.
G‘ofurov, K. va boshqalar. Ona tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2015.
9.
Xasanboyeva M., Matniyazova S. Ona tili va adabiyot darslarida zamonaviy
yondashuvlar. — “Ilm sarchashmalari”, 2021, №2.
10.
Tohirova D. Konstruktiv yondashuv asosida dars ishlanmalarini loyihalash. —
“Ta’lim va rivojlanish”, 2022, №3.
