T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
80
ISSN:3030-3613
RUS TILIDA SODDA VA MURAKKAB GAP SINTAKSISI
SYNTAX OF SIMPLE AND COMPLEX SENTENCES IN THE RUSSIAN
LANGUAGE
СИНТАКСИС ПРОСТОГО И СЛОЖНОГО ПРЕДЛОЖЕНИЯ В РУССКОМ
ЯЗЫКЕ
Akbaraliyeva Munojat G'ulomjon qizi
Farg'ona Davlat Universiteti
Chet tillari fakulteti 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar:
Xamidova Maxbuba Kaxarovna
Farg'ona Davlat Universiteti rus
tili metodikasi kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada rus tilidagi sodda va murakkab gaplarning sintaktik
xususiyatlari yoritilgan. Gaplarning grammatik asoslari, tuzilish shakllari,
bog‘lanishlari va turlariga batafsil tahlil qilinadi. Maqolada rus va o‘zbek tillarining
sintaktik strukturalari o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklar qiyosiy tahlil asosida
keltirilgan. Maqola tilshunoslik yo‘nalishidagi talabalar uchun, shuningdek, rus tilini
o‘rganayotganlar uchun foydalidir.
Kalit so‘z:
Sintaksis, gap, asos, bog‘lovchi, tahlil, qiyos, murakkab gap, sodda
gap
Annotation
This article examines the syntactic features of simple and complex sentences in
the Russian language, including their grammatical structure, types of connections, and
sentence constructions. A comparative analysis is provided between Russian and
Uzbek syntax. The paper is useful for students studying linguistics and learners of the
Russian language.
Keywords:
Syntax, sentence, basis, conjunction, analysis, comparison, complex
sentence, simple sentence
Аннотация
В статье рассматриваются синтаксические особенности простых и сложных
предложений в русском языке. Освещены грамматические основы, структуры
предложений, их типы и способы соединения. В статье также проводится
сравнительный анализ синтаксиса русского и узбекского языков. Материал
будет полезен студентам-лингвистам и тем, кто изучает русский язык.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
81
ISSN:3030-3613
Ключевые слова:
Синтаксис, предложение, основа, союз, анализ,
сравнение, сложное предложение, простое предложение
1. Sodda gapning sintaktik xususiyatlari
1. Sodda gapning sintaktik tuzilmasi (kengaytirilgan va to‘g‘rilangan)
Sodda gap — bitta grammatik asosga ega bo‘lgan mustaqil gapdir. U odatda ega
va kesimdan iborat bo‘ladi, lekin ayrim hollarda bir bo‘lakli gap sifatida ham uchraydi.
Sodda gaplar grammatik tuzilmasi, maqsadi va tarkibiy bo‘laklari jihatidan turlicha
bo‘lishi mumkin.
Grammatik tuzilishiga ko‘ra:
1. Ikki bo‘lakli gap – ega va kesimdan iborat: Masalan: Talaba dars o‘qiyapti.
2. Bir bo‘lakli gap – faqat kesimdan iborat:Masalan: Kech qoldim.
3. Teng bo‘lakli gap – bir xil vazifani bajaruvchi bo‘laklar bog‘lovchilar orqali
bog‘lanadi: Masalan: Ota-onam va ukam sayrga chiqdi.
4. Qo‘shimcha bo‘lakli gap – to‘ldiruvchi, aniqlovchi yoki hol bilan
kengaytiriladi:Masalan: Talaba ertalab kutubxonada dars tayyorlayapti.
Gap maqsadiga ko‘ra:
1. Darak gap – voqea, hodisa yoki harakat haqida xabar beradi:Masalan: Bugun
dars kech boshlandi.
2. So‘roq gap – savol berish uchun ishlatiladi:Masalan: Bugun dars bo‘ladimi?
3. Buyruq gap – buyruq, iltimos, taklif yoki ko‘rsatma bildiradi:Masalan:
Derazani och!
4. Istak gap – istak, niyat, tilak bildiradi:Masalan: Koshki edi u ham kelganida...
Bu tasnif o‘zbek tilida grammatik ma’noni chuqur anglashga xizmat qiladi. Rus
tilida ham shunga o‘xshash maqsadli gap turlari mavjud bo‘lib, ularning ifodalanish
usullari farq qiladi.
Qiyosiy misollar (rus va o‘zbek tillarida):
Он придёт завтра. – U ertaga keladi. (Darak gap)
Ты придёшь завтра? – Ertaga kelasizmi? (So‘roq gap)
Закрой окно! – Derazani yop! (Buyruq gap)
Хотелось бы поехать в отпуск. – Ta’tilga ketgim keladi. (Istak gap)
Sodda gaplarning sintaktik tuzilmasi, bo‘laklari va maqsadi har ikki tilda
gapning uslubiy va mantiqiy tuzilishini belgilaydi.
2. Murakkab gapning sintaktik tuzilmasi
Murakkab gap – ikki yoki undan ortiq grammatik asosga ega bo‘lgan gapdir.
Rus tilida murakkab gaplar uch asosiy turga bo‘linadi:
1. Teng bog‘langan murakkab gaplar (Сложносочинённые предложения) –
grammatik asoslari teng huquqli bo‘lib, ular o‘zaro bog‘lovchilar: и, но, а, или orqali
bog‘lanadi. Har bir bo‘lak mustaqil mazmunga ega bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
82
ISSN:3030-3613
Masalan: Я пришёл домой, и мама открыла дверь. (Men uyga keldim va onam
eshikni ochdi.)
2. Ergash gapli murakkab gaplar (Сложноподчинённые предложения) – bitta
bosh gap va unga ergashuvchi ergash gapdan iborat bo‘ladi. Ergash gap bosh gapdagi
ma’noni to‘ldiradi yoki izohlaydi. Ular ‘когда’, ‘если’, ‘потому что’, ‘хотя’ kabi
ergashtiruvchi bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi.
Masalan: Когда я пришёл домой, мама уже спала. (Uyga kelganimda, onam
allaqachon uxlab yotardi.)
3. Bog‘lovchisiz murakkab gaplar (Бессоюзные сложные предложения) –
grammatik asoslar orasida bog‘lovchi ishlatilmaydi. Gaplar ohang, pauza yoki tinish
belgisi orqali bir-biriga bog‘lanadi.
Masalan: Я увидел свет — кто-то пришёл. (Men yorug‘likni ko‘rdim —
kimdir kelgan edi.)
Ushbu murakkab gap turlarining har biri o‘zbek tilida ham mavjud. Farqli jihati
shundaki, rus tilida ergash gaplar ko‘proq maxsus bog‘lovchilar bilan ifodalansa,
o‘zbek tilida ergashuv ko‘proq kesimlarning shakli, zamon yoki harakat ma’nosi orqali
ifodalanadi. Bog‘lovchisiz gaplar rus tilida keng qo‘llanadi, o‘zbek tilida esa kamroq
ishlatiladi. Bu sintaktik tuzilmalarni to‘g‘ri tahlil qilish tarjima va til o‘rganishda
muhimdir.
3. Qiyosiy tahlil: rus va o‘zbek tillari
Rus va o‘zbek tillarida gap tuzilmasi o‘xshash bo‘lsa-da, ularning so‘z tartibi,
ergash gaplar bog‘lanishi va tinish belgilaridan foydalanishida farqlar mavjud. Rus
tilida ergash gaplar odatda bog‘lovchilar yordamida, o‘zbek tilida esa harakat zamoni,
shart yoki maqsad ko‘rsatkichi orqali ifodalanadi.
4. Gap bo‘laklari va ularning roli sintaksisda
Rus tilidagi gapda asosiy bo‘laklar: ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol.
Masalan: 'Студент читает книгу в библиотеке.' O‘zbekchasi: 'Talaba kutubxonada
kitob o‘qiyapti.' Har ikki tilda ham sintaktik ro‘llar mos keladi, ammo so‘z tartibida
farqlar mavjud.
5. Sintaktik vositalar: bog‘lovchilar va bog‘lovchisiz aloqalar
Rus tilida murakkab gaplar bog‘lovchi so‘zlar (и, но, потому что) yordamida
bog‘lanadi. O‘zbek tilida esa (va, lekin, chunki) kabi bog‘lovchilar mavjud.
Bog‘lovchisiz gaplar rus tilida tinish belgilar yordamida, o‘zbek tilida esa kesimlar
birligi orqali beriladi: 'Он пришёл — мы начали.' – 'U keldi — biz boshladik.'
6. Sintaktik tahlil metodlari
Tilshunoslikda sintaktik tahlil qilish uchun diagrammali (sintaktik daraxt),
struktural va qiyosiy metodlar qo‘llaniladi. Bu metodlar yordamida gap tarkibi chuqur
o‘rganiladi va tahlil qilinadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
83
ISSN:3030-3613
7. Sintaktik me'yor va stilistika
Gaplar uslubga qarab turlicha tuziladi: ilmiy uslubda murakkab gaplar, badiiy
uslubda esa erkin tuzilgan gaplar keng ishlatiladi. Masalan: 'U uzoq qaradi, so‘ng
jilmaydi — yuragi nimanidir sezganday bo‘ldi.' Bu badiiy ifoda bo‘lib, uslubiy
yondashuvni ko‘rsatadi.
8. Xulosa
Rus va o‘zbek tillaridagi sodda va murakkab gaplar sintaksisining tahlili,
ularning o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash, ikki tilli tilshunoslik uchun
muhim ahamiyat kasb etadi. Murakkab gaplarning teng bog‘langan, ergash gapli va
bog‘lovchisiz shakllari har ikkala tilda mavjud bo‘lib, ularning grammatik qurilishi,
qo‘llanish usullari va ma’no munosabatlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Xususan, rus tilidagi ergash gaplar ko‘pincha aniqlovchi, sababiy, shartli va vaqt
bog‘lovchilari orqali ifodalansa, o‘zbek tilida so‘z tartibi va zamon ko‘rsatkichlari
yordamida quriladi. Teng bog‘langan gaplarning sintaktik xususiyatlari esa ikki tilda
ko‘proq mos tushadi. Bog‘lovchisiz murakkab gaplarning rus tilida keng qo‘llanishi
o‘zbek tili uchun unchalik xos emas, bu esa tarjima va til o‘rganish jarayonida
qo‘shimcha e’tiborni talab qiladi.
Murakkab gaplarning turli tiplari, ularning o‘zaro farqlari va mosliklarini chuqur
o‘rganish tilshunoslik nazariyasi bilan birga amaliy til o‘rgatishda ham foydali bo‘lib,
o‘rganuvchilarga grammatikani chuqur tushunishga va aniq fikr bildirishga yordam
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Бабайцева В.В. Современный русский язык. Синтаксис. – Москва: Дрофа,
2005.
2.
Розенталь Д.Э. Управление в русском языке. – Москва: Айрис-пресс, 2006.
3.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi,
2006.
4.
G‘afurov N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008.
5.
Karimov F. Rus tili sintaksisi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001.
6.
Храковский В.С. Типология сложного предложения. – Санкт-Петербург:
Наука, 1998.
