T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
26
ISSN:3030-3613
GLOBALLASHUV JARAYONIDA OMMAVIY MADANIYATNING TA’SIRI
To‘lanov Mamasidiq
Katta o‘qituvchi Qoqon Universiteti Andijon filiali
“Ijtimoiy va iqtisodiy fanlar” kafedrasi
Bozorboeyva O.
1-kurs Davolach ishi yonalishi talabasi.
Bugungi kunda “globallashuv” so’zi eng ko’p ishlatiladigan tushunchalardan biri
hisoblanadi. Ushbu tushuncha inson va jamiyat hayoti rivojining hozirgi davridagi
muhim xususiyatlarni, jumladan, tez sur’atlar bilan o’zgarib borayotgan, kishilik
tsivilizatsiyasi bugungi kungacha boshidan kechirgan davrlardan tubdan farq qiladigan
o’ta shiddatli va murakkab bir voqelikni o’zida mujassam etadi.
Globallashuvning zamonaviy “liberallari”, “demokratiya”, “inson huquqlari”
kabi muqaddas qadriyatlarni niqob qilib olib, xalqlarni mahalliy manfaatlari, azaliy
qadriyatlari, axloq normalari va an’analaridan izchillik bilan uzoqlashtirish siyosatini
qo’llab-quvvatlamoqda.
Dunyoda globallashuv, axborot oqimining tezlashuvi va intensiv-lashuvi,
universal texnologiyalar bilan bog’liq umumbashariy jarayonlar jadallashib bormoqdi.
Bunday sharoitda mafkuraviy vositalar orqali o’z ta’sir doirasini kengaytirishga
intilayotgan siyosiy kuchlar va harakatlar ham yo’q emas. Tajovuzkor millatchilik va
shovinizm, neofashizm va fundamentalizm, irqchilik va diniy eksteremizm mafkuralari
shular jumlasidandir. Natijada dunyoda inson qalbi va ongini egallash uchun kurash
tobora kuchayib bormoqda. Bu hol bugungi kunda dunyoning mafkuraviy manzarasini
belgilab bermoqda
Globallashuvi kuzatilayotgan bugungi kunda turli g’oyalar hech qanday
chegaralarni tan olmay kirib kelishini e’tiborga oladigan bo’lsak, ushbu tamoyilning
ahamiyati yanada yaqqol namoyon bo’ladi.
Globallashuv jamiyat xayotining boshqa sohalarida bo’lgani kabi milliy-madaniy
hayotda ham muhim tarixiy bosqichni yuzaga keltirdi.
Milliy madaniyat o’rniga “umumjaxon madaniyati” sifatida taqdim etilayotgan
“ommaviy madaniyat” ko’rinishidagi bu madaniyatni, daromadni maksimal
ko’paytirish g’oyasiga sadoqat asosida shakllangan, “iste’molchilik madaniyati” deb
nomlash mumkin. SHu o’rinda “iste’mol”, “iste’molchi” bilan “iste’molchilik
madaniyati” “iste’molchilik kayfiyati” tushunchalari o’rtasidagi chegarani belgilash
kerak bo’ladi. Albatta, inson avvalo iste’molchi ekanligini rad etib bo’lmaydi. Biroq,
iste’molchilik kayfiyatini uyg’otishga qaratiladi. Iste’molchilik kayfiyatiga berilgan
inson esa barcha narsaga foyda nuqtai nazaridan yondashadi. Ezgulik, muruvvat, mehr-
muhabbat. Vatan, xalq, o’zgalar taqdiri uchun javobgarlik kabi tuyg’u va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
27
ISSN:3030-3613
tushunchalar “qorinni to’ydirmaydigan” behuda tushunchalarga aylanadi. Shuning
uchun ham O’zbekiston Respublikasi Oliy majlis, Vazirlar Mahkamasi va Prezident
Devonining qo’shma majlisidagi ma’ruzasida O’zbekiston Respublikasining
Birinchi Prezidenti I.Karimov “...jamiyatda paydo bo’lgan g’oyaviy ” bo’shliqdan
foydalanib, chetdan biz uchun mutlaqo yot bo’lgan, ma’naviy va axloqiy tubanlik
illatlarini o’z ichiga olgan “ommaviy madaniyat” yopirilib kirib kelishi mumkinligi
barchamizga ayon bo’lishi kerak”ligini alohida ta’kidlab o’tdi.[1]
Iste’molchilik kayfiyati o’zagini tashkil etgan ommaviy madaniyat asl kishilik
madaniyatiga zid, uni poymol etadigan, mohiyatini butunlay buzadigan va ohir-oqibat
insonni jon saqlashdan o’zga maqsadi bo’lmagan jonzot, hayvon darajasiga,
tushiradigan, xalqni esa olomonga aylantiradigan hodisadir.
Faqat yuksak ma’naviyatiga, ming yillik madaniy merosiga suyangan xalq,
davlatgina taraqqiyotga erishishi mumkinligi bugungi kunda tobora ravshan
haqiqatga aylanmoqda.
Turli millat va xalqlarning keng ma’nodagi ijtimoiy, ma’naviy, axloqiy va
estetik ideallari mavjud va ularni avaylab-asrash, ularga tayangan holda odamlar
hayotini tartibga solish insonparvar jamiyatning asosiy belgilaridan birini tashkil
etgan. Ayniqsa, bugungi kunda yetakchilikni da’vo qilayotgan davlatlar daromad
olish va iste’molchilchilik kayfiyatiga qaratilgan tuban qadriyatlarni asl qadriyat
sifatida dunyo xalqlariga taqdim etayotgan bir sharoitda, unga qarshilik ko’rsatish
hamda milliy madaniy-ma’naviy ildizlarni saqlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Globallashuvning eng dolzarb bo’lgan madaniyatlararo munosabatlardagi bu
tendentsiyalari bizning davrimizda ziddiyat ko’rinishini kasb etmoqda.
Insoniyat dunyoning rang-barangligi asosidagi birligini anglasa, tan olsa, milliy
va umuminsoniylikni optimal darajasida birlashtira olsa, integratsiyalashuv
jarayonining zamini yashovchan va mustahkam bo’ladi. Olomon didiga mos
“ommaviy madaniyat” esa kishini insonlik martabasidan mahrum etadi.
Xulosa qilib aytganda, “ommaviy madaniyat” degan niqob ostida
xarakatlanayotgan ma’naviy taxdilardan ogoh bo’lish davr talabi. Axloqsizlikni
madaniyat deb bilish, asl ma’naviy qadriyatlarni eskilik sarqiti deb qarash yoshlar
tarbiyasiga havf soladi.
Istiqlolimizning har bir kuni, har oyi, ta’bir joiz bo’lsa, har daqiqasi tinimsiz
kurashlar, izlanishlar bilan o’tmoqda. Zero millat ahil va inoq bo’lmasa, o’zi ko’zlagan
maqsad sari intilishida bir yoqadan bosh chiqarib, sog’lom fikr asosida bahamjihat
harakat qilmasa, mas’uliyat va hushyorligini yo’qotsa, oxir-oqibatda o’zining eng katta
boyligi
bo’lmish
mustaqilligidan
judo
bo’lishi
mumkin.
Bundan
anglashiladiki, “ommaviy madaniyat” va boshqa turli jozibali niqoblarga burkalib,
ong-shuurimizga oshkora-pinhona yopirilib kelayotgan, hayotiy tajribasi hali yetarli
bo’lmagan o’smirlarni nishonga olayotgan, asl maqsadi buzg’unchilik, yoshlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
28
ISSN:3030-3613
to’g’ri yo’ldan chalg’itish, dunyoqarashini egallash bo’lgan xatti-harakatlarga aslo
befarq bo’lmasligimiz kerak.
Dunyoda globalizatsiya kuchaygan, ayrim millat va xalqlar bir-biridan
uzoqlashayotgan, jahon miqyosida raqobat, o’zaro qarama-qarshilik tobora
beshafqatlik kasb etayotgan, radikalizm, terrorizm, ekstremizm, prozelitizm va
“ommaviy madaniyat” kabi olomon tahdidlar kengayib borayotgan tahlikali zamonda
doimo ogoh va hushyor bo’lib yashash,
“O’z uyingni o’zing asra”
,
“O’z bolangni
o’zing asra”
g’oyasi orqali safarbarligimizni yanada oshirishimizni hayotning o’zi
taqozo etmoqda.
Adabiyotlar
1.
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. Toshkent, «Ma’naviyat»,
2008, 115-bet
2.
Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3.T.: «O‘zbekiston», 1996,
35-bet
3.
Туланов Мамасидик, ФОРМИРОВАНИЕ ЭКОКУЛЬТУРНОГО И
ЗДОРОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ У МОЛОДЕЖИ – ТРЕБОВАНИЕ
ВРЕМЕНИ , Proceedings of International Conference on Modern Science and
Scientific Studies: Vol. 2 No. 4 (2023): ICMSSS
4.
Туланов
Мамасидик.
(2023).
ПОСТРОЕНИЕ
ДУХОВНОГО
ПРОСТРАНСТВА, ПРОСВЕЩЕННОГО ОБЩЕСТВА, ГДЕ ЧЕЛОВЕК
ЖИВЕТ
СВОБОДНО
И
КОМФОРТНО
В
ОБНОВЛЕННОМ
УЗБЕКИСТАНЕ, ЯВЛЯЕТСЯ АКТУАЛЬНЫМ ВОПРОСОМ.
Proceedings
of International Conference on Modern Science and Scientific Studies
,
2
(4),
396–399.
