T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
175
ISSN:3030-3613
JONLI VA JONSIZ TABIAT NIMA?
Ilmiy rahbar
: Alimardonova.M
Shahrisabz davlat pedagogika
instituti 3-bosqich talabasi
Rahmonova Charos
Rashidova Munisaa
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tabiatning ikki asosiy tarkibiy qismi — jonli va
jonsiz tabiat haqidagi tushunchalar yoritilgan. Maqolada ularning xususiyatlari, o‘zaro
bog‘liqligi va inson hayotidagi ahamiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilariga tushunarli tarzda ifodalangan ushbu mavzu o‘quvchilarning
ekologik tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Jonli tabiat, jonsiz tabiat, o‘simlik, hayvon, suv, havo, tabiat
hodisalari, ekologik tarbiya.
Kirish.
Tabiat — bu biz yashab turgan, o‘zgarib turuvchi va o‘zaro bog‘liq jarayonlar
majmuasidir. Inson tabiat bilan chambarchas bog‘liq. Har bir o‘quvchi bolaga tabiatni
to‘g‘ri tushuntirish, uni asrash zarurligini anglatish ta’limning muhim yo‘nalishlaridan
biridir. Tabiat ikki asosiy qismga ajraladi: jonli va jonsiz. Bu mavzu orqali o‘quvchilar
atrof-muhitdagi mavjudotlarni to‘g‘ri guruhlarga ajrata olishni o‘rganadilar.
Muhokama qismi:
Jonli tabiat deganda, o‘suvchi, harakatlanuvchi, nafas oluvchi va ko‘payuvchi
mavjudotlar tushuniladi. Ular orasida o‘simliklar, hayvonlar va odamlar bor. Masalan,
daraxtlar o‘sadi, barg chiqaradi, meva beradi. Qushlar ucha oladi, tuxum qo‘yadi,
jo‘jalar chiqadi.
Jonsiz tabiat esa tiriklik alomatlariga ega bo‘lmagan, ammo jonli
tabiatga zarur bo‘lgan omillardir. Masalan, havo, suv, yer, quyosh nuri, toshlar — bular
jonsiz tabiatga kiradi. Ular harakat qilmaydi, o‘smaydi, ko‘paymaydi, lekin hayot
uchun juda zarur.
Jonli va jonsiz tabiatning o‘zaro aloqasi juda muhim. O‘simliklar
o‘sishi uchun quyosh nuri, suv va havo kerak. Hayvonlar va odamlar esa nafas olish,
ichimlik va oziqlanish uchun jonsiz tabiatdan foydalanadi. Shu bois, bu ikki turdagi
tabiat ajralmas bog‘liqlikda yashaydi.
O‘quvchilar bu mavzuni o‘rganish orqali
atrofdagi mavjudotlarni kuzatish, tahlil qilish va qadrlashni o‘rganadilar. Shuningdek,
bu mavzu orqali ekologik tarbiya, tabiatni asrash va unga e’tiborli bo‘lish g‘oyalari
shakllanadi.
Jonli va jonsiz tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘quvchilarga tushunarli qilish
uchun kundalik hayotdan misollar keltirish mumkin. Masalan, yomg‘ir yog‘gach, yer
ho‘l bo‘ladi va bu suv daraxtlarning ildizlariga singib, ularning o‘sishini ta’minlaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
176
ISSN:3030-3613
Quyosh chiqqanda esa o‘simliklar fotosintez jarayonini amalga oshiradi. Bunday
misollar orqali o‘quvchilar atrof-muhitdagi o‘zgarishlarni kuzatish va ularga izoh
berishni o‘rganadilar.
Bugungi kunda ta’limda raqamli texnologiyalardan keng foydalanilmoqda. Jonli
va jonsiz tabiat mavzusini mustahkamlash uchun qisqa animatsion videolar, interaktiv
o‘yinlar va tajribalar juda foydali. Masalan, suv va tuproq bilan o‘simlik parvarishlash
tajribasi o‘quvchilarda jonli va jonsiz omillar o‘rtasidagi bog‘liqlikni yanada
chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Jonli va jonsiz tabiat o‘zaro bog‘liq bo‘lgani sababli, ularning birortasi zarar
ko‘rsa, butun tizimga ta’siri bo‘ladi. Masalan, daryolar ifloslansa, undagi baliqlar
o‘ladi, bu esa hayvonlar va insonlar hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
ham bolalarga kichik yoshdan tabiatni asrash, chiqindilarni to‘g‘ri tashlash, daraxt
ekish kabi ijobiy odatlarni singdirish zarur.
O‘quvchilar bilan interaktiv muhokama tashkil etish uchun quyidagi savollar
yordam beradi:
— Agar quyosh nuri bo‘lmasa, o‘simliklar qanday holga tushadi?
— Suvsiz tirik mavjudotlar yashay oladimi?
— Tog‘, daryo, havo – bularsizlik hayot bo‘lishi mumkinmi?
Bu kabi savollar orqali o‘quvchilarda tanqidiy va mantiqiy fikrlash rivojlanadi
hamda mavzuga nisbatan chuqurroq tushuncha hosil qiladi.
Xulosa.
Jonli va jonsiz tabiat inson hayoti va butun ekotizimning ajralmas
qismidir. Ularning har biri o‘z funksiyasiga ega bo‘lib, bir-birisiz mavjud bo‘la
olmaydi. Tabiatni to‘g‘ri tushunish va uni asrash odob va ma’naviyatning muhim
tarkibiy qismlaridandir. Shu sababli, ta’lim jarayonida bu mavzuga alohida e’tibor
berish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Karimov, I. A. (2001). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. T.: Ma’naviyat.
2. Rasulov, M. (2019). Tabiatshunoslik asoslari. T.: O‘qituvchi nashriyoti.
3. Abdullayeva, Z. (2020). Boshlang‘ich sinflarda ekologik tarbiya. T.: Ilm Ziyo.
4. Umumta’lim maktablari uchun 1–4-sinf Tabiatshunoslik darsliklari. – T.: Xalq
ta’limi vazirligi.
