T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
110
ISSN:3030-3613
O‘SMIRLARDA GIYOHVANDLIKKA BERILISHNING IJTIMOIY
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
OQBERDIYEVA FOTIMA NAZARALI QIZI
ALFRAGANUS UNIVERSITETI PEDAGOGIKA VA PSIXOLOGIYA
YO’NALISHI 2-BOSQICH MAGISTRANTI
Annotatsiya:
Mazkur maqola giyohvandlikning ijtimoiy muammo sifatida
yuzaga kelishi va uning yoshlar orasida tarqalishining ijtimoiy-iqtisodiy, psixologik
hamda biologik omillar asosida shakllanishini tahlil qiladi. Narkotik moddalarga
qaramlik, shaxsning psixikasida va jismoniy holatida chuqur o‘zgarishlarga sabab
bo‘lib, uning ijtimoiy muhitdagi o‘rni va xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, bu esa
profilaktika va reabilitatsiya dasturlarida kompleks yondashuvni talab qiladi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, yoshlar orasida narkotik moddalarga qiziqish ko‘pincha
do‘stlar guruhi ta’siri va ijtimoiy omillar bilan bog‘liq bo‘lib, bu holatda profilaktika
va davolash strategiyalarini ishlab chiqishda ko‘p tomonlama yondashuvning
ahamiyati katta.
Kalit so’zlar:
giyohvandlik, addiktiv xatti-harakat, yoshlar, psixologik omillar,
ijtimoiy-iqtisodiy omillar, biologik omillar, profilaktika, narkotik qaramlik, ijtimoiy
muammo.
Kirish:
Bugungi kunda giyohvandlik muammosi nihoyatda dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda, sababi oxirgi 100 yil mobaynida giyohvandlik tibbiyotning tor sohasi
doirasidagi muammodan umumijtimoiy muammoga aylanishga muvaffaq bo‘ldi va u
hozirda kompleks o‘rganishni talab qilmoqda. Dunyo bo‘yicha taxminan 200 million
kishi giyohvandlikka qarshi kurash olib bormoqda. Umuman olganda, o’rtacha yuqori
rivojlangan davlatlarni misol qilib olganda, bu muammo bevosita yoki bilvosita tarzda
30 millionga yaqin odamni, ya’ni har beshinchi fuqaro deyarli ushbu illatga bir tarzda
duch kelganini ko‘rsatadi.
Giyohvandlik endilikda umumxalq muammosiga aylanib ulgurgan bo‘lib, u
davlatga bevosita xavf soluvchi omil sifatida namoyon bo‘lmoqda: so‘nggi ekspert
baholariga ko‘ra, har bir giyohvand o‘rtacha 13–15 kishini giyohvandlikka jalb qiladi,
natijada giyohvandlikning o‘ziga xos “qor to‘pi” effekti yuzaga keladi. Hozirgi
bosqichda giyohvandlikning kengayib borishi barqaror ijtimoiy muammolardan biri
bo‘lib, uning muhim xususiyatlaridan biri — yoshlar orasida keng tarqalib
borayotganligidir. Bunga yoshlarning psixik barqarorligining pastligi, ota-onalarning
iqtisodiy holati, an’anaviy qadriyatlar tizimining devalvatsiyalashuvi kabi omillar
sabab bo‘lmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
111
ISSN:3030-3613
Adabiyotlar tahlili va metodologiya:
Qaramlik xulq-atvori tushunchasi insoniyat tarixining juda qadimgi davrlaridan
beri ma’lum. Ehtimol, bu holat insoniyatning shakllanishi bilan bir davrda yuzaga
kelgan bo‘lib, dastlab psixoaktiv moddalarni iste’mol qilish bilan bog‘liq bo‘lgan. Ular
qadim zamonlardan beri og‘iz orqali qabul qilingan, chaynalgani yoki nafas orqali
ichga tortilgani kuzatilgan. Ongda o‘zgarishlar va ruhiy ko‘tarinkilik holatini yuzaga
keltiruvchi vositalar ijtimoiy, diniy marosimlar yoki mistik rituallarda keng
qo‘llanilgan.
Yoshlar orasida giyohvandlikka qaramlik xususiyatlarini tahlil qilganda, bu
turdagi xulq-atvorning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni ajratib
ko‘rsatish mumkin: 1. Biologik omillar — bu ma’lum narkotik moddalarga tug‘ma
individual chidamlilik darajasi; alkogolizm va giyohvandlik bilan bog‘liq irsiy
moyillik; bosh miya faoliyatining organik shikastlanishi; organizm faoliyatining
buzilishiga olib keluvchi og‘ir surunkali kasalliklar. 2. Psixologik omillar —
giyohvandlik paytida yuzaga keladigan his-tuyg‘ularning jozibadorligi, lazzatlanishga
bo‘lgan istak. Psixologik omillar ichida eng asosiy omil — bu xarakter xususiyatlaridir.
Giyohvandlikka eng ko‘p moyil bo‘lgan shaxslar quyidagilardir: gipertimlar (ya’ni
sarguzashtga o‘ch, faol), tsikloidlar (yengil depressiv va manik holatlar almashinuviga
ega shaxslar), labil tipdagi shaxslar (hissiy jihatdan barqaror emas), shuningdek,
epileptoid tipdagi shaxslar (tajovuzkor, tushkunlikka moyil, o‘ta beqaror xarakter
egalari). 3. Ijtimoiy omillar — mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyat
xususiyatlari; giyohvand moddalar yoki preparatlarning mavjudligi va oson topilishi;
moda omili; atrof-muhit va do‘stlar ta’siri. Yoshlar orasida giyohvandlik muammosi
nuqtai nazaridan qaralganda, giyohvandlikning shakllanishi va rivojlanish
xususiyatlarini tahlil qilishga imkon beruvchi turli modellar mavjud. Bu modellar,
shuningdek, giyohvand shaxslar bilan ishlash usullarini aniqlashda ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Kommunikativ model — bu model muloqot, muhabbat va samimiy
munosabatlarga bo‘lgan ehtiyojning qondirilmaganligi bilan izohlanadi. Narkotik
moddalarni qabul qilish orqali insonlar muloqotni "yengillashtiradi", ichki yopiqlik va
tortinchoqlik hissi kamayadi, o‘z kuch va imkoniyatlariga nisbatan ishonch tuyg‘usi
paydo bo‘ladi. Faollashtiruvchi model — kayfiyatni ko‘tarish, tetiklikni oshirish va
faoliyatni kuchaytirish maqsadida narkotiklardan foydalanish bilan xarakterlanadi.
O‘z-o‘ziga past baho beradigan va kuch-quvvatiga ishonmaydigan yoshlar o‘zlarida
aksincha — ishonch, qo‘rquvdan holilik, erkinlik holatini hosil qilishga harakat
qilishadi. Gedonistik model — narkotik vositalardan foydalanish orqali lazzatlanish,
yoqimli hissiyotlarni boshdan kechirish maqsadini ifodalaydi. Konform model
(lotincha
conformis
— o‘xshash) — bu modelda shaxs boshqalarga taqlid qilish,
ulardan ortda qolmaslik istagi bilan harakat qiladi. Guruh ichida o‘z o‘rnini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
112
ISSN:3030-3613
mustahkamlash uchun odamlar atrofidagilarning barcha harakatlariga, shu jumladan
psixoaktiv moddalarni iste’mol qilishga ham ergashishga majbur bo‘ladi. Kompensator
model — shaxs tomonidan o‘zida sezilgan ichki yetishmovchilik yoki
nomukammallikni qoplash zarurati bilan bog‘liq. Ichki ziddiyatlar va hayotdagi
qiyinchiliklarni yengib o‘ta olmaydigan yoshlar, har qanday muammoni hal qilishning
bir shakli sifatida aynan giyohvandlikka eng ko‘p moyil bo‘lishadi.
Natijalar:
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, narkotik
moddalar inson umrining erta yakunlanishiga olib keluvchi omillar orasida birinchi
o‘ringa chiqqan bo‘lib, yurak-qon tomir kasalliklari va xavfli o‘smalarni ortda
qoldirgan. Giyohvandlik (yunoncha
narko
— qotish, uyqu holati, uvishish;
mania
—
ishtiyoq, moyillik) — bu shaxsning butunlay yemirilishi, ruhiy buzilishlar bilan
kechadigan, jismoniy va axloqiy tanazzulga olib keluvchi kasallikdir. Alohida xavotir
uyg‘otayotgan holatlardan biri — bu giyohvandlikning yoshlar orasida keng
tarqalayotganidir. Narkotik iste’mol qiluvchilarning uchdan ikki qismini 30 yoshgacha
bo‘lgan shaxslar tashkil etadi, ularning aksariyati esa narkotik vositalarga o‘smirlik
yoki hattoki bolalik davrida qaram bo‘lgan. Narkotiklardan foydalanishga ko‘pincha
tengdoshlar guruhi ta’siri sabab bo‘ladi, bu guruhda giyohvandlik turmush tarziga
aylangan bo‘ladi. Bu muammo nafaqat alohida inson salomatligiga, balki butun
jamiyat va davlat sog‘lomligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Giyohvandlik — bu
kasallik, ammo unda bitta bosqich — to‘liq sog‘ayish bosqichi yo‘q.
Sibs juftliklarini tahlil qilish — ma’lum bir kasallikning rivojlanishida genetik
xususiyatlarning ta’sirini baholashda eng samarali usullardan biri hisoblanadi. Bunday
yondashuv, shuningdek, oiladagi deyarli bir xil yashash sharoiti va tarbiyaning
kasalliklar, xususan, giyohvandlik rivojlanishiga qanday ta’sir qilishi mumkinligi
haqidagi savollarga ham javob topishga yordam beradi. Giyohvand o‘smirlar orasida
o‘tkazilgan anonim so‘rov natijalari shuni ko‘rsatdiki, 73,3 % hollarda ularga narkotik
moddalarni aynan do‘stlari taklif qilgan, va ilk bor narkotikni sinab ko‘rishga undagan
omillar sifatida o‘smirlar “do‘stlar bosimi yoki guruh ta’siri” (43,0 %) hamda
“qiziqish” (23,0 %)ni ko‘rsatishgan. Bundan tashqari, 97 % giyohvandlarda do‘stlari
orasida narkotik iste’mol qiladigan shaxslar bo‘lgan. Kasallangan o‘smirlarning
ko‘pchiligi narkotikni aynan do‘stlari (50,0 %) yoki tanishlari (23,3 %) orqali topa
olishganini ta’kidlashgan.
Muhokama:
Giyohvand o‘smirlar ota-onalari tomonidan jismoniy zo‘ravonlikka (urish yoki
kaltaklash) ko‘proq duch kelgan. Tadqiqotlarimiz narkoman o‘smirlarning ota-onalari
bilan ruhiy aloqasi zaif ekanini ko‘rsatdi — bu ularning sog‘lom sibslariga qaraganda
ancha farq qiladi. Shuning uchun ular o‘z fikr va his-tuyg‘ularini ko‘proq do‘stlariga,
yoki eng yaxshi holatda buvi-buvalariga aytishni afzal ko‘rishadi, lekin ota-onalariga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
113
ISSN:3030-3613
emas. Addiktiv xatti-harakatga ega bo‘lgan shaxslarga nisbatan otalar tomonidan
bo‘lgan munosabat, ularning sog‘lom sibslariga nisbatan ancha yomon bo‘lgan.
Giyohvand o‘smirlarning sog‘lig‘i holati ularning sog‘lom qarindoshlariniki
(probandlar)ga nisbatan pastroq darajada. 96,0 % narkotik iste’mol qiluvchi o‘smirlar
(probandlar orasida bu ko‘rsatkich 10,0 %) turli sog‘liq muammolari haqida shikoyat
qilishadi.
Nevrologik buzilishlarga oid kasallik tarixida faqat 3,3 % o‘smir narkomanlarda
hech qanday salbiy fon aniqlanmagan, bu ko‘rsatkich sog‘lom sibslar orasida 83,0 %
ni tashkil etadi. 44,0 % narkotik iste’mol qiluvchilar bolaligida tez-tez kasal bo‘lganini
bildirgan, sog‘lom sibslar orasida esa bunday holat qayd etilmagan. 80,0 % giyohvand
o‘smirlarning anamnezida bosh miya jarohatlari mavjud (sog‘lom sibslar orasida bu
ko‘rsatkich atigi 3,0 %), shulardan 45 % hollarda bu og‘ir darajadagi, hushdan ketish
bilan kechgan jarohatlar bo‘lgan.
Yuqorida keltirilgan fikrlarni umumlashtirar ekanmiz, quyidagilarni ta’kidlash
lozim: sog‘lom sibslar (yaqin qarindoshlar) bilan taqqoslaganda, narkoman
o‘smirlarning hayotiy tarixida (anamnezida) tibbiy-ijtimoiy, xulq-atvoriy va premorbid
(kasallikdan oldingi) darajadagi addiktiv xatti-harakatlarga moyillikni ko‘rsatuvchi
omillar sezilarli darajada ko‘proq uchraydi. Bundan tashqari, giyohvandlikka
chalingan shaxslarga sog‘lom sibslariga nisbatan bir qator individual psixologik
xususiyatlar xosdir. Shu sababli, yoshlar orasida psixoaktiv moddalardan foydalanishni
oldini olishga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqishda, shuningdek, addiktiv shaxslar
uchun individual reabilitatsiya dasturlarini yaratishda profilaktikaning ko‘pyo‘nalishli
(kompleks) yondashuv tamoyiliga qat’iy amal qilish zarur. Bu tamoyil psixoaktiv
moddalarni iste’mol qilishni murakkab ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida talqin
qilishga asoslangan bo‘lib, u o‘z navbatida ijtimoiy, psixologik hamda shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuvlar va profilaktik faoliyat shakllarini kompleks tarzda
qo‘llashni talab qiladi. Bunday yondashuv o‘smirlarning ijtimoiylashuvining asosiy
sohalarini qamrab olishi lozim.
Xulosa:
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, narkotik moddalarni iste’mol qilish va ularni
o‘rganish tarixi uzoq asrlarga borib taqaladi. Giyohvandlik — bu narkotik vositalar
yoki psixotrop moddalarga qaramlik asosida shakllanuvchi kasallikdir. Keng omma
ongida giyohvandlik — bu zararli odat, ya’ni insonning turli usullar (og‘iz orqali qabul
qilish, hidlash, tomir ichiga yuborish) bilan narkotik moddalarni iste’mol qilishga
bo‘lgan og‘ir va og‘riqli qiziqishi sifatida tushuniladi. Bu moddalarning asosiy
maqsadi — ongsizlik yoki gallyutsinatsion holatga tushishdir. Narkotik moddalarga
qaramlik shakllanishiga turli omillar ta’sir qiladi. Shulardan asosiylari quyidagilardir:
ijtimoiy-iqtisodiy omillar (yashash muhitining og‘irligi, moddiy ta’minotning pastligi),
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
114
ISSN:3030-3613
psixologik omillar (ruhiy beqarorlik, shaxsiy inqirozlar), biologik omillar (irsiy
moyillik, miya faoliyatidagi buzilishlar va boshqa tibbiy sabablar).
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Bryun, E.A., Tsvetkov, A.V. Qaramlik psixologiyasi amaliyoti— M.: Fan, 2014. —
294 bet.
2.
Zmanovskaya, Y.V. Deviantologiya: Og‘ish xatti-harakatlar psixologiyasi. O‘quv
qo‘llanma— M.: Akademiya nashriyot markazi, 2004.
3.
Kalinichenko, O.Yu., Malygin, V.L. Addiktiv xatti-harakatlar: ta’rifi, modellari,
omillari// Zamonaviy fan va ta’lim muammolari. — 2005. — № 3–4.
4.
Mandel, B.R. Qaramliklar psixologiyasi (addiktologiya): O‘quv qo‘llanma / M.:
Oliy o‘quv dargohi o‘quv qo‘llanmasi, NITs INFRA-M, 2015. — 320 bet.
5.
Sobirov S.A. Narkomaniya muammolari va ularning oldini olish yo‘llari: o‘quv
qo‘llanma. — Toshkent: Fan va Texnologiya, 2019. — 176 b.
6.
Rasulov B.X. Yoshlar psixologiyasi va giyohvandlikka qarshi kurash metodlari. —
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti, 2021. — 240 b.
