T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
107
ISSN:3030-3613
“MUNTAXAB AT TAVORIX” ASARI VA UNING MANBALARI
Omonboyeva Shodiya Alisher qizi
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi magistranti
omonshodi@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolada XIX asr ikkinchi yarmigacha bo‘lgan davrda
O‘rta Osiyo xonliklari tarixini yoritishda Muhammad Hakimxon To‘raning “Muntaxab
at-tavorix”asari va asarning manbalari keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
V.V Bartold, Mang‘itlar sulolasi,minglar sulolasi, Rahimxon,
Doniyolbiy
Annotation:
This article cites the work “Muntahab at-tavorix”by Muhammad
Hakim Khan Tora and the sources of the work in its coverage of the history of the
khanates of Central Asia in the period up to the second half of the 19th century.
Ket words:
V.Bartold V, Mangit dynasty, Ming Dynasty, Rahim Khan,
Daniyalbiy
Adabiyotdagi har qanday yodgorlikni o‘rganishda manbalar masalasi sezilarli
muammo tug‘diradi, chunki bu masalaning yechimidan yodgorlikning bahosi, uning
ahamiyati va qiymati, birinchi navbatda, uning aslligi darajasi bog‘liq bo‘ladi. E.
Bloshening V. V. Bartold asariga bergan bahosiga ko‘ra, "hatto yolg‘on bo‘lsa ham,
tarixiy ma‘lumotlar manbalarini aniqlamasdan ularni to‘g‘ri talqin qilish imkonsizdir."
XIX asrning birinchi yarmi oxirida Muhammad Hakimxon tomonidan yozilgan
"Muntaxab at-Tavorix" umumiy tarixlar turiga mansub bo‘lib, "dunyo yaratilganidan"
XIX asrning o‘rtalarigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Aynan shuning uchun, asarda
ilgari o‘tgan davrlar qanchalik qadimgi bo‘lsa, muallifning tegishli manbalarga
bog‘liqligi ham shunchalik kuchli seziladi. Ayniqsa, bu asar to‘liq boshqa asarlarga
asoslangan kompilativ xarakterga ega ekanligida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Umuman olganda, bu masala juda qiziqarli bo‘lib ko‘rinadi, chunki Hakimxon
o‘z manbalariga qanchalik sodiq qolgan yoki ulardan chetlashganini aniqlash
muhimdir. Ma’lumki, o‘tmish tarixchilari an’analarni hurmat qilganlar va avvalgi
mualliflarning
ma’lumotlariga
ko‘r-ko‘rona
ergashganlar,
ularni
deyarli
takrorlaganlar. Bu fikr mualliflardan biri tomonidan quyidagicha ifodalangan: "Har bir
tarixchining asosiy maqsadi – avvalgi tarixchining aytganini kichik qo‘shimcha yoki
qisqartmalar bilan takrorlash, keyin esa hikoyani o‘z zamonasiga, zamonaviy
voqealargacha olib chiqishdan iboratdir. Aytib o‘tilgan kompilativ xarakterni hisobga
olib, “Muntaxab at-Tavorix”ni uchta asosiy bo‘limga ajratish mumkin: mangitlar
tarixi, minglar tarixi, muallifning Rossiya va Yaqin Sharq mamlakatlariga qilgan
sayohatlari.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
108
ISSN:3030-3613
Muallif bu bo‘limlarda, odatda, o‘z manbalarini ko‘rsatmaydi. Biroq birinchi
bo‘lim – Mang‘itlar tarixida u ayrim ishonchli manbalarga tayanadi. Masalan,
Muhammad Rahimxon (1755–1758) va Daniyolbiy hokimligi (1758–1785) haqidagi
ma”lumotlar “Hadiyya al-‘aziziyya” (Xon hadyasi) manbasiga tayanadi. Shuningdek,
“Tarihi Rahiimxon” (Rahimxon tarixi) ham manba sifatida tilga olinadi. Shuningdek,
“Tarihi al-Amir Haydar” (Amir Haydar tarixi) va “Tadhkirat al-tavorikh” (Tarixlar
xotirasi) asarlari ham qo‘llaniladi.
Bu manbalarga quyidagilar kiradi:Muhammad Sharif, Muhammad Ali ibn
Abdug‘affor, shuningdek, Niyozqulibek, Vafiya Kerminijiy."Tarixi Amir Haydar"
(1800–1826) — mulla Ibadulla va Muhammad Sharif tomonidan yozilgan."Fath-
noma-yi Hakani" (Podshohlar kitobi) — Abulxaliq Mirzo tomonidan yozilgan.
Muallif bu manbalarni bevosita ko‘rsatmasa ham, ularning mavjudligi va ularga
tayanilganini taxmin qilish mumkin. Aytish joizki, Mang‘itlar haqidagi bo‘lim o‘zbek
tarixining boshqa manbalari bilan solishtirganda ancha hajmli.
Minglar tarixi bo‘limiga kelganda, muallif bu yerda hech qanday manbani aniq
ko‘rsatmaydi. Agar biz yuqoridagi fikrlarni hisobga olsak, Muntaxab at-Tavorixdagi
ushbu bo‘lim, ehtimol, muallifning o‘z kuzatuvlari asosida yozilgan. Minglar tarixi
alohida va mustaqil tarzda keltirilgan.
Uchinchi bo‘lim — muallifning sayohatlari, bu bo‘lim to‘liq original
hisoblanadi. Muallif ko‘pincha guvoh sifatida qatnashgan voqealarni shaxsan ko‘rgan
yoki ishtirok etganligini aytadi.
Muallif o‘zining ko‘plab informatorlarini tilga oladi. Masalan, u Sultonzoda Ado
nomini eslatadi — bu XIX asr o‘zbek adabiyotining vakili bo‘lib, ko‘p ma’lumotlar
aynan uning so‘zlari asosida keltirilgan:
"Janobim Sultonxon Ado aytdilar..."
"Men buni shaxsan eshitganman..."
"Bu so‘zlarni Sultonxon Ado aytdi..."Shuningdek, Muhammad Alixon (1822–
1842)ning ruslar tomonidan asirga olingani haqidagi ma’lumotlar bevosita Buxoro
amiri Nasrullo buyrug‘idan kelib chiqqani aytiladi.
Ko‘p hollarda muallif noma’lum manbalarga tayanadi, masalan:
> "Kimdir aytgan", "Rivoyat qilinadiki", "Kimdir gapirgan edi"
Bu kabi ifodalar sahifalarda ko‘p uchraydi.Muallif shuningdek, Do‘st
Muhammadxon tomonidan yozilgan xatlarni ham ishlatgan. U ikki xatni tilga oladi:
biri Do‘st Muhammadxonning Lotu viloyatidagi noibiga, ikkinchisi esa amirga
yo‘llangan xatdir.
Muntaxab at-Tavorixda turli shoirlarning ko‘plab she’rlari keltirilgan.
Jumladan:Abduqodir Bedil, Hofiz, Sa’diy, Umar Xayyom, Abu Sinoning misralari
Mahmudxo‘ja Behbudiyning (taxallusi Amir) satrlari ham uchraydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
109
ISSN:3030-3613
Muallif asarida ko‘plab tarixiy asar va qo‘lyozmalarga tayanadi, xususan: Tarixi
Jahongosha, Tarixi Guzida, Tarixi Rashidiy, Boburnoma, va boshqalar. xususan,
Hakimxon “Turkiston tarixi” va boshqa tarixiy asarlarga ham murojaat qiladi, lekin
aksar hollarda bu manbalarni nomma-nom ko‘rsatmaydi.
Hakimxon tomonidan professional shoirlar, masalan, Is’haqxon Junayd
Gistruxiyning she’rlari keltirilgan. Bu shoir Hakimxon eslaganidek, Eron shahzodasi
Fath Ali-shoh (1797–1834) saroyida xizmat qilgan. Shuningdek, Ziyo as-Saltana ham
tilga olingan.
“Mushtaq at-tavorix” asari original bo‘lib, muallifning og‘zaki eshitgan
xotiralari, shuningdek, yuqori lavozimli shaxslarning bevosita aytgan gaplari asosida
yozilgan. Hakimxon o‘z davrining yaxshi ma’lumotli, keng saviyali va ilmli insoni
bo‘lgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI( REFERENCES)
1.
Хуршут Э. «Мунтахаб ат- таварих» как источник по истории Средней
Азии и сопредельных стран XVIII-XIX вв.// Общественные науки в
Узбекистане.- 1984.- №7
2.
Bartold V. Sh.Hik. T. VIII.M,1973,279-bet
3.
Bartold V. Sh.Hik. T. VIII.M,1973,459 –bet
4.
Kazvinin va uning ishlari. Krachkovskiy I.Yu. Tanlangan asarlar IV. M;
L.:1957. 359-365-bet
