SHAXS XOTIRA FAOLIYATINI ISHDAN CHIQARISHGA SABAB BOʻLUVCHI OMILLAR VA ULARNI OLDINI OLISHNING SOGʻLOM PSIXOLOGIK USULLARI

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

62-son_3-to’plam_May-2025

265

ISSN:3030-3613

SHAXS XOTIRA FAOLIYATINI ISHDAN CHIQARISHGA SABAB

BOʻLUVCHI OMILLAR VA ULARNI OLDINI OLISHNING SOGʻLOM

PSIXOLOGIK USULLARI

Murodova Gulnoza Ablakulovna

Samarqand viloyati Urgut tumani

65-maktabi amaliyotchi psixologi

Annotatsiya:

Xotirani zaiflashishiga olib keladigan odatlar. Chekish, spirtli

ichimliklarni me’yoridan ortiq iste’mol qilish, jismoniy harakatsizlik, sabzavot va
mevalarni kam iste’mol qilish kabi nosog’lom odatlar xotira va fikrlash qobiliyatini
sezilarli darajada yomonlashtiradi.

Kalit so’zlar

: Ontogenez, mnemik, metapa, kognitiv, reproduktiv, inertsiya,

produktiv, verbal, noverbal, vizual.

KIRISH

Kuniga ikki martadan ortiq sabzavot va mevali taomlarni iste’mol

qiladiganlarning aqliy faolligi deyarli yomonlashmaydi, deydi fransuz olimlari.
Xotiraga salbiy ta’sir ko’rsatuvchi omillar. Agar biz nima uchun unutganimizni bilsak,
inson xotirasining zaif tomonlari haqida tasavvurga ega bo’lamiz. Bizning xotiramiz
qanday ishlashini bilish metapa deb ataladi. Bu xotira ish faoliyatini yaxshilash va
xotiraning yomonlashuvini oldini olishni istagan har bir kishi uchun tushunish juda
muhimdir. Kundalik qabul qilingan barcha ma’lumotlarni yodlab olish va keyin uni
miyamiz xotirasida izlash juda qiyin bo’lar edi. Shuning uchun miyadagi maxsus
mexanizmlar (masalan, protein fosfataza) unutish uchun maxsus mo’ljallangan. Shuni
ham ta’kidlash kerakki, unutuvchanlik va xotira buzilishi turli yoshdagi odamlarda
uchraydi, chunki haqiqatan ham siz har qanday yoshda yangi ma’lumotlarni eslab
qolishingiz mumkin. Xotiraga salbiy ta’sir etuvchi omillar bizning fikrimizcha, xotira
buzilishiga olib keladigan narsa, qoida tariqasida, oddiy unutuvchanlikka olib keladi
va hech qanday holatda amneziyani qo’zg’atmaydi. Ushbu kasallik ko’pincha
shikastlanish yoki boshqa tibbiy holatning natijasidir. Ichki faktorlar va noto’g’ri
yodlash xotiradagi ma’lumotlarni esga tushirishni qiyinlashtiradi. Sezgilardan olingan
ma’lumotlar ko’pincha yo’qoladi yoki u bilan ishlamasangiz o’zgaradi. Xotiraga o’z
ta’sirini ko’rsatuvchi omillar.

Vaqt. Ma’lumotni eslab qolish vaqtidan beri ko’p vaqt o’tganligi sababli unutish

paydo bo’ladi. Yangi bilim bizning miyamizda iz qoldiradi. Ammo ularni
ishlatmasangiz, vaqt o’tishi bilan bu iz o’chiriladi va yo’qoladi.

To’planish. G’amgin, bezovta qiluvchi, shikastli xotiralar bizning irodamizdan

tashqari unutiladi. Buzilish; xato ko’rsatish. Xotiralar bizning qadriyatlarimizga yoki

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

62-son_3-to’plam_May-2025

266

ISSN:3030-3613

biror narsaga nisbatan pozitsiyasiga mos ravishda o’zgartiriladi, shuning uchun ba’zida
biz ma’lumotni buzilgan shaklda eslaymiz.

Saqlash xatolari. Agar ma’lumot to’liq saqlanmasa yoki noto’g’ri saqlangan

bo’lsa, uni qayta tiklash qiyin bo’lishi mumkin.

Reproduktiv xatolar. Ba’zida xotira yo’qolmagan va tashqi ta’sirlar natijasida

buzilmagan bo’lsa-da, miyaga xotira saqlanadigan joyni topish qiyin.

Tashqi faktorlar biologik omillar genetika tufayli yuzaga keladi va ularga ta’sir

qilish amalda mumkin emas. Estrogen va testosteron darajasining pasayishi ham
xotirani buzadi.

Jismoniy holat va salomatlik. Charchoq, og’riq, qo’zg’alish, stress, uyqusizlik

va apnea, surunkali kasalliklar (masalan, yuqori qon bosimi, qandli diabet, qon tomir
kasalliklari, qonda xolesterin ko’tarilishi, qalqonsimon bezning disfunktsiyasi),
noto’g’ri ovqatlanish, jismoniy harakatsizlik va aqlning yetarli emasligi xotirani
buzadi. Spirtli ichimliklar, nikotin va boshqa zaharli moddalar miyani kislorod bilan
ta’minlashni

kamaytiradi.

Benzodiazepinlar,

antikolinerjiklar

kabi

ba’zi

farmatsevtikalar xotira jarayonlariga salbiy ta’sir qiladi.

Atrof-muhit. Shovqin, hidlar, yorug’lik, odamlarning mavjudligi va boshqalar

yodlash sifatiga ta’sir qiladi.

Hayot tarzi. Chekish: Tamaki tutuni miyaga kiradigan kislorod miqdorini

kamaytiradi. – Giyohvandlikning har xil turlari: alkogol va boshqa zaharli moddalar.
uyqusizlik va uyqu apnesi, noto’g’ri ovqatlanish, jismoniy harakatsizlik, ba’zi
farmatsevtika vositalarini qabul qilish xotirani buzulishiga sabab bo’ladi. Xotirani
kuchaytiruvchi mahsulotlar.

Baliq. Esingizda bo’lsa, bolaligingizda ota-onangiz: “Baliq iste’mol qiling – siz

aqlli bo’lasiz” deb aytishganmi? Bizning onalarimiz va otalarimiz qaysi ovqatlar
xotirani yaxshilashini aniq bilishadi. Yog’li baliq, skumbriya va qizil ikra omega-3
yog’ kislotalariga boy bo’lib, ular qondagi xolesterin darajasini pasaytiradi. Xolesterin
qon tomirlarga tiqilib qolishi va natijada miyaning qon ta’minoti yomonlashishi uchun
aybdor.

Pomidorlar. Yozgi mavsumdan hali ham zaxiralar bo’lsa, shoshilib yeyishingizni

maslahat beramiz! Pomidorda kuchli antioksidantlar likopen va xolin mavjud bo’lib,
ular stressni yengillashtiradi va xotirani yaxshilaydi. Shuning uchun, pomidorlar xotira
uchun foydali bo’lgan aynan bir xil ovqatlardir. Brokkoli. Yashil karamni o’z dietasiga
kiritishni hali hech kim to’xtatgani yo’q. Brokkoli tanani tozalaydi va toksinlarni olib
tashlaydi va xotirani yaxshilovchi oqsillarning optimal miqdorini saqlaydi.

Yasmiq. Yasmiqda ko’p miqdorda aminokislotalar va murakkab uglevodlar

tufayli hujayralardagi biokimyoviy jarayonlar tezlashadi, bu qisqa vaqt ichida
murakkab muammoni hal qilishga yordam beradi!

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

62-son_3-to’plam_May-2025

267

ISSN:3030-3613

Yong’oq va urug’lar. Kichik yong’oq tarkibida: alfalinolen kislotasi, E vitamini

va omega-3, omega-6, omega-9 yog ‘kislotalari mavjud bo’lib, ular nafaqat tanani
“yomon” xolesterindan himoya qiladi, balki miya hujayralarining qarishini oldini oladi.
Biz deyarli unutdik: bu moddalar miya tomirlarining devorlarini ham mustahkamlaydi.
Yong’oqning kaloriya miqdori juda yuqori ekanligini unutmang, shuning uchun siz
ularni oz miqdorda iste’mol qilishingiz kerak. Qovoq urug’lari sink va magniyga,
xotira va yurak faoliyatini yaxshilaydigan makroelementlarga boy.

O’rganish uchun yong’oq va urug’larni olib boring, chunki bular miya va xotira

uchun ijobiy ta’sir etuvchi mahsulotlardir.

Meva va rezavorlar. Pishgan banan kayfiyatni yaxshilaydi va sog’liq uchun ham

foydalidir. Meva va sabzavotlar A, E va S vitaminlariga juda boy. A vitamini tarkibida
yaxshi ko’rish uchun mas’ul moddalar mavjud, shuningdek, E vitamini va kaliy yurak-
qon tomir tizimining himoyachilari hisoblanishadi. Ko’kat tarkibida antioksidantlar va
marganets mavjud bo’lib, ular ko’rishni yaxshilaydi va qora smorodina, S vitamini
immunitetni va tashqi omillarga qarshilikni oshirishga yordam beradi.

Achchiq shokolad. Shokolad tarkibidagi kakao, loviya aqliy faoliyat davomida

miyani “qayta ishga tushiradigan” qimmatli energiya manbai hisoblanadi. Teobromin
kakao loviyalarining asosiy moddasi bo’lib, u miya tomirlarining spazmlarini
yengillashtiradi va kayfiyatni yaxshilaydi. Shuningdek, qora shokoladda barcha nerv
impulslarini uzatish uchun mas’ul bo’lgan lesitin zahiralari mavjud bo’lib, bu aqlni
oshirishi mumkin.

Suv va choy. Toza ichimlik suvining bir qismi bo’lgan magniy va kaliy kabi

mikroelementlar asab signallari va aqliy faoliyatning “dvigatellari” hisoblanadi. Choy
tayyorlab iste’mol qilish uzoq vaqt konsentratsiyadan keyin tanaffus qilish kerak
bo’lganda ajoyib yechimdir, chunki uning ekstrakti miyaning samarali ishlashiga hissa
qo’shadi. Achchiq ovqat. Zerdeçal ziravorlari kurkumin moddasi tufayli tanadagi qon
aylanishini rag’batlantiradi, shuning uchun miya oziqlanadi va xotira yaxshilanadi.

Avokado. Kompozitsiyaga kiritilgan ko’p to’yinmagan yog’li kislotalar va kaliy

makronutrienti yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytiradi va qon ta’minotini
normallantiradi.

XULOSA

Yaxshi xotira – bu muvaffaqiyatli kelajak kaliti, muhim manba, buning

yordamida biz qarorlar qabul qilish uchun asos bo’lib xizmat qiladigan bilim va
tajribani to’playmiz. Xotira borligi tufayli inson ertangi kunga tayyorgalik ko’radi. Biz
xotiramizdan foydalanib kerakli ma’lumotlarni yodda saqlab qolamiz. Ammo xotirada
saqlanayotgan barcha ma’lumotlar ham kerakli emas. Chunki ixtiyorsiz ravishda
saqlanib qolgan ma’lumotlar ham xotiradan joy oladi. Xotiraga faqat kerakli
ma’lumotlarni saqlab olish kerak. Buning uchun diqqatni asosan o’rganilayotgan
narsaga yoki voqea hodisaga qaratish lozim. Albatta xotira ham boshqa bilish

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

62-son_3-to’plam_May-2025

268

ISSN:3030-3613

jarayonlari bilan uzviy bog’liq. Xotirani kuchaytirish barobarida boshqa bilish
jarayonlarini ham kuchaytirib borish foydali hisoblanadi. Inson hayot faoliyatida xotira
muhim o’rin egallaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

E. G’oziyev Umumiy psixologiya. Toshkent – 2002.

2.

P.I. Ivanov, M.E. Zufarova Umumiy psixologiya. Toshkent – 2008.

3.

Лурия А.Р. Маленькая книжка о большой памяти // Психология памяти: В.Я.
Романов. – М: ЧеРо, 2000. – С. 149-165.

4.

Смирнов А.А. Произвольное и непроизвольное запоминание // Психология памяти:
Хрестоматия / Ред. Ю.Б. Гипренрейтер, В.Я. Романов. – М:

5.

ЧеРо, 2000. – С. 476-486.

6.

D Akhatova.

IDEOLOGICAL FOUNDATIONS OF IBN SINA'S DOCTRINE OF"

BODY" AND" SOUL" IN ANCIENT PHILOSOPHY

.

7.

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=B8xGpF8
AAAAJ&citation_for_view=B8xGpF8AAAAJ:NhqRSupF_l8C

.

8.

Akhatova D. A. THE ROLE OF THE GREAT THINKER ABU ALI IBN SINA'S
PHILOSOPHICAL AND RELIGIOUS TEACHINGS IN THE

9.

EDUCATIONAL PROCESS //World Bulletin of Management and Law. – 2023. – Т. 22.
– С. 22-24.

10.

Ахатова, Дилдора Ахтамовна. "ШАРҚ МУТАФАККИРИ АБУ АЛИ

11.

ИБН СИНО ДУНЁҚАРАШИГА ҚАДИМГИ ЮНОН ФАЛСАФАСИНИНГ
ТАЪСИРИ." Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
3.5 (2023): 227-233.

12.

Axatova, D. (2024). AVITSENNA (ABU ALI IBN SINO): SHARQ

13.

UYG ‘ONISH DAVRIDAGI ENG MUHIM MUTAFAKKIR. Talqin va tadqiqotlar.

14.

Makhmudov, S. (2023). INTERPERSONAL RELATIONSHIP AS A FACTOR
INFLUENCING THE FORMATION OF EMOTIONAL ATTITUDE TO SCHOOL
EDUCATION DURING ADOLESCENCE. Theoretical aspects in the formation of
pedagogical sciences, 2(19), 46-49.

15.

Makhmudov, Siroj. "CHARACTERISTICS OF EXHIBITING EMOTIONAL STATUS
IN RELATION TO EDUCATION IN ADOLESCENT

16.

PERIOD." Science and innovation in the education system 2.12 (2023): 53-55.

17.

Махмудов, С. С. Ў. (2021). ЎСМИРЛИК ДАВРИДА МАКТАБ

18.

ТАЪЛИМИДА ЭМОЦИОНАЛ

МУНОСАБАТНИНГ

ПСИХОЛОГИК

19.

ХУСУСИЯТЛАРИ. Scientific progress, 2(1), 1687-1692.

20.

Solik o‘g‘li, Mahmudov Siroj. "ДИАГНОСТИКА ЭМОЦИОНАЛЬНОГО
СОСТОЯНИЯ В СВЯЗИ С ОБУЧЕНИЕМ В

21.

ПОДРОСТКОВОМ ВОЗРАСТЕ." “O ‘ZBEK TILINI ONA TILI VA XORIJIY TIL
SIFATIDA O ‘QITISHNING DOLZARB MASALALARI” MAVZUSIDAGI: 444.