T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
227
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHILAR BILAN INDIVIDUAL ISHLASHNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Siddikova Ozodaxon Avazovna
Fargʻona viloyati Fargʻona tumani
56-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Ta’lim sifatini oshirish uchun o‘quv-tarbiya muassasalari va pedagoglar
barchaning e’tibori markazida bo‘lishi kerak. Biz yashayotgan asr ham ijtimoiy
o'zgarishlar, ham ilmiy-texnika taraqqiyotining asosini tashkil etgan buyuk ta'lim
yutuqlari bilan ajralib turadi.
Kalit so‘zlar:
individual ta’lim, pedagogik ta’limning innovatsion klasteri, ilm-
fan, ta’lim va tarbiya, pedagogik ta’sir, “Talaba talabaga ustoz, talaba talabaga shogird”
tamoyili, innovatsion uslub, fanlar integratsiyasi, metod.
KIRISH
Ta'lim sohasining holati va istiqbollarini o'rganish orqali ta'lim sifatini oshirish
dolzarbligi kundan kun ortib bormoqda, chunki insoniyat oldida turgan global
muammolarni hal qilish uchun yangi kuch bilimlar kerak, ularning yagona manbai
inson salohiyatidir.
Yangi O‘zbekistonni yangicha dunyoqarash bilan barpo etishda, albatta,
yoshlarning o‘rni nihoyatda ahamiyatli. Oliy ta’lim muassasalari esa Yangi
O‘zbekistonni bunyod etadigan malakali, bilim va salohiyatga ega kadrlarni yetishtirib
chiqaruvchi maskan vazifasini o‘tamoqda.
Oliy ta’lim tizimidagi islohotlar bugungi kunda mavzu va yo‘nalish aura
(doira)larining keng qatlamini qamrab olayotganligi bilan ahamiyat kasb etib
bormoqda. Bu islohotlar vazirlik, idora vakillari, oliy ta’lim muassasasi
professoro‘qituvchilari bilan barobar ravishda talabalarning aralashuvini ham
ta’minlayotgani hech kimga sir emas. Ushbu ta’minlov talabalardan nafaqat ma’naviy-
ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy, balki ilmiy sohalarda ham uzluksiz izlanishda bo‘lishni
taqozo etmoqda.
Taraqqiyotning tamal toshi mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan kuch
ham aynan ilm-fan, ta’lim va tarbiya ekanligi hammamizga ayon. Alalxusus, Yangi
O‘zbekistonda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, kompleks rivojlantirish,
malakali va bugungi kun talablariga to‘la javob beradigan kadrlarni tayyorlash
maqsadlariga katta kuch va mablag‘lar tegishli tartibda yo‘naltirilmoqda.
Bugungi yangilanayotgan ta’lim tizimidagi tub islohotlar yangi bosqich sifatida
namoyon bo‘lmoqda. Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davri
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
228
ISSN:3030-3613
poydevorini faqatgina yangicha dunyoqarashdagi yoshlar qura olishiga urg‘u
berilmoqda. Bunga eng yaqin ko‘makchilar esa ustoz va murabbiylar ekanligi kundek
ravshan.
Ma’lumki,
mamlakatimizning
ta’lim-tarbiya
tizimini
yanada
takomillashtirish, ilm-fan sohasini jadallashtirish maqsadida Prezident farmoni
loyihasi ishlab chiqilgan. Umuman olganda, ta’lim-tarbiya tizimiga oid Prezidentimiz
hamda tegishli tashkilot-idoralar tomonidan qabul qilinayotgan har qanday qaror,
farmon va farmoyishlar amalda to‘laligicha ijro qilinmoqda, hayotga tatbiq etilmoqda.
Individual ta’lim bola ruhiyatining individual xususiyatlarini, fan sohalari va
kasb egallashga bo‘lgan tabiiy moyilliklarini to‘liq e’tiborga olish imkoniyati
ta’minlangani uchun ham keng ommalashib ulgurdi.
Xo‘sh, bugungi yangilanayotgan ta’lim tizimida individual ta’lim o‘zi nima?
Dolzarblik mohiyati qanday? Nega aynan ta’limning bu turi tanlanmoqda?
Bu xususda bir necha manbalarga to‘xtalib o‘tishni joiz deb topdik.
Individual ta’lim - o‘qituvchining o‘quvchiga pedagogik ta’sirini amalga
oshiruvchi o‘quv mashg‘ulotlari shakllaridan biri. O‘qituvchining o‘quvchi bilan sinf
jamoasidan tashqarida olib boriladigan faoliyati tushuniladi.
Individual ta’lim o‘z navbatida yakka tartibdagi ta’lim bilan tenglashtirish
mumkin. Individual ta’lim yo‘nalishining avvalo, o‘quvchi-talabaga har jabhada o‘ziga
xos “independent researcher”, ya’ni mustaqil maqomini olishga yo‘l ochadi. Bundan
tashqari, o‘zini o‘zi qadrlash, shaxsiy rivojlanishga bo‘lgan intilish, talabaning
kelajakdagi qiziqish sohasida yuqori natijalarga erishish imkonini beradi.
Yana shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, talaba yo‘l qo‘ygan xato-
kamchiliklarini ilmiy rahbari orqali aniqlab olishning sharoitlarini yuzaga chiqaradi.
Ta’lim-tarbiyadagi individual yondashuv, bolani boshqalardan ajratib individual
o‘qitishni bildirmaydi, balki shaxsning u yoki bu xislatlarining shakllanishida maxsus
sharoitlarni hisobga olish, har bir o‘quvchining individual psixologik xususiyatlarini
ilmiy asosda tushunishni anglatadi Psixologiyada shaxsning individual xususiyatlari
deganda bir shaxsni ikkinchi shaxsdan farqlaydigan xususiyatlar tushuniladi.
Individual yondashuvning vazifasi – rivojlanishning individual usullarini aniqlash
bolaning imkoniyatlarini har bir shaxsning faolligini ta’minlashdan iborat.
Ta’limni modernizatsiyalashtirish ta’lim jarayonida bilim, ko‘nikma,
malakalarini shakllantirish bilangina hal bo‘lib qolmaydi. O‘quvchi shaxsining
mustaqillik, tashabbuskorlik, javobgarlikni his etish, tanqidiy fikrlash kabi sifatlar
bilan bog‘liq funksiyalari ta’limning shaxsga yo‘naltirilgan tizimi vositasida amalga
oshiriladi. Bunda o‘quvchi ta’lim tizimiga moslashtirilmay, aksincha, ta’lim tizimi turli
shaxsga xos barcha xususiyatlarini (erkinlikka intiluvchanlik, mustaqillik, shaxsiy
fikrlarning mutlaq o‘ziga xos tizimga ega bo‘lishi, o‘z-o‘zini tasdiqlash ehtiyojining
mavjudligi) hisobga olgan holda, o‘quvchiga uning o‘ziga xosligi (individualligi)ni
rivojlantirish imkonini berish, uning o‘z-o‘zini rivojlantirishi, namoyon etishi uchun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
229
ISSN:3030-3613
sharoit yaratish lozim. Zero, har qanday o‘quvchi o‘ziga va faqat o‘zigagina xos
takrorlanmas tabiati, xarakter xususiyatini faollashtirish va namoyon etishga intiladi.
Har qanday holatda individual ta’lim talabaning o‘quvchi-talabaning kelgusi
faoliyati va istiqbolini belgilab olish uchun ta’limdagi barcha sharoitlar talabaga yangi
imkoniyat eshiklarini ochishi kerak.
Individual ta’limda talaba va uning rahbari o‘rtasida o‘zaro bir-birini tinglashi,
fikr almashinishi, talabaning mustaqil ilmiy faoliyatini yuzaga chiqarish uchun uning
fikri va xohishini inobatga olishi kerak deb hisoblaymiz. Ta’limning bu turida fikrlar
ochiqligiga e’tibor va shunga hamohang ravishda natijalar ro‘yxati va o‘quv (jumladan,
rejalar) jadvalini talaba bilan birgalikda tuzish ham maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Individual ta’limni har bir o‘quvchi-talaba bilan alohida-alohida ishlash deb
tushunish ham haqiqatdan yiroq emas. Buni mavzularni o‘zlashtira olmagan o‘quvchi
yoki talaba bilan qolgan iqtidorli o‘quvchi yoki talaba do‘sti darajasiga yetishish uchun
qilgan individual shug‘ullanish deb izohlash mumkin. Yoki imkoniyati cheklangan
o‘quvchilar bilan ham yakka tartibda o‘z uylarida individual dars o‘tish mumkin.
Bunda turli xil metodlar orqali individual shug‘ullansa bo‘ladi. Ammo bir narsani
nazardan chetga qoldirmaslik kerakki, individual dars o‘tish jamoaviy holda dars
o‘tishni o‘rnini bosa olmaydi. Agar jamoaviy barcha o‘quvchilar bilan dars o‘tilsa,
sog‘lom raqobat paydo bo‘ladi, o‘quvchilarning jamoa bilan ishlash ko‘nikmalari hosil
bo‘ladi.
O‘quvchilarning bir-biridan o‘zishga harakat qilishi, kezi kelganda, bir-birlarini
qo‘llab-quvvatlashi va yordam berishiga hech nima teng kelmasa kerak, albatta.
O‘zbekiston Respublikasida ilmiy va innovatsion faoliyatni rivojlantirishning
asosiy maqsadi - mamlakatimizda ilmiy salohiyatni oshirish, oliy ta’lim muassasalari
professor-o‘qituvchilari,
jumladan, talabalarning ilmiy
tadqiqot
faoliyati
samaradorligini oshirish, jahon ta’lim resurslari, zamonaviy ilmiy adabiyotlarning
elektron kataloglari va ma’lumotlar bazalariga kirish imkoniyatlarini yaratish,
shuningdek, rivojlangan mamlakatlarning ilg‘or tajribasini chuqur va tanqidiy
o‘rgangan holda mamlakatimiz iqtisodiyotini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
yangi bosqichiga olib chiqishdan iborat.
Oliy ta’lim tizimidagi islohotlar bugungi kunda mavzu va yo‘nalish aura
(doira)larining keng qatlamini qamrab olayotganligi bilan ahamiyat kasb etib
bormoqda. Bu islohotlar vazirlik, idora vakillari, oliy ta’lim muassasasi
professoro‘qituvchilari bilan barobar ravishda talabalarning aralashuvini ham
ta’minlayotgani hech kimga sir emas. Ushbu ta’minlov talabalardan nafaqat ma’naviy-
ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy, balki ilmiy sohalarda ham uzluksiz izlanishda bo‘lishni
taqozo etmoqda.
Qabul qilinayotgan qaror va farmonlarning mohiyatida yurtimizning kelajagini
yanada yuksaltirish uchun, mamlakatimizni rivojlangan mamlakatlar qatoriga qo‘shish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
230
ISSN:3030-3613
uchun asosiy kuch ilm-fanda ekanligini yana bir isbotidir. Shunday ekan, ilmiy faoliyat
bilan nafaqat professor-o‘qituvchilar, olimlar, balki, talabalar ham o‘z faoliyatining
ajralmas qismi sifatida tashkil eta olsa, o‘ylaymizki, qonun hujjatlarida ko‘zlangan
maqsadga tezroq erishamiz. Universitet talabalarining ilmiy-tadqiqot ishlari ikki
yo‘nalishda olib borilishi, ulardan biri o‘quv jarayonining ma’lum qismi sifatida o‘quv
rejalari, kalendar rejalar va dasturlarga kiritilib, barcha talabalar uchun majburiy
hisoblangan o‘quv-tadqiqot ishlari hamda keyingi yo‘nalish - o‘quv rejalaridan
tashqari, mashg‘ulotlardan bo‘sh vaqtda iqtidorli talabalar yo‘li bilan to‘garaklarda,
kafedra qoshidagi ilmiy laboratoriyalar, klublarda tashkillashtirilsa, maqsadga muvofiq
bo‘lar edi.
XULOSA
Xulosa o‘rnida aytib o‘tish joizki, talabalar ilmiy-tadqiqot ishlarining mazmuni
va tizimi ilmiy-tadqiqot tadbirlari va shakllarining o‘quv jarayoni qonuniyatlariga
muvofiq ravishda mutassil bo‘lishini ta’minlaydi. Bu o‘z navbatida ilmiy-tadqiqot
ishlari shakl va usullarining kursdan kursga, kafedradan kafedraga, bir fandan ikkinchi
fanga, bir xil mashg‘ulotlardan boshqa xil mashg‘ulotlarga izchil tartibda o‘tib
borishini, talabalar ilmiy ishlarni bajarish jarayonida o‘zlashtiradigan bilim va
malakalarning hajmi astasekin ko‘payib va murakkablashib borishini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Shavkat Mirziyoyev “Insonparvarlik, ezgulik va bunyodkorlik milliy g’oyalarimiz
poydevori”, Toshkent – 2021y. 45-67
2.
Muxtarova, S. M. (2022). O’quvchilarning yozma nutqini o’stirishda yozma ishlarning
ahamiyati. Academic research in educational sciences, 3(5), 1167-1175.
3.
Muxtarova, S., & O’G’Li, H. U. A. (2022). Til ta’limida o ‘quvchilarning matn yaratish
ko ‘nikmasini o ‘stirish. Science and innovation, 1(B3), 533-538.
4.
Turg‘unpo‘latov D. R. Globallashuv jarayonida talaba-yoshlarning intellektual
imkoniyati: muammo, taklif hamda yechimlar. Xalqaro ilmiy-onlayn konferensiya. (pp.
156-158), 2021.
5.
Turg‘unpo‘latov D. R., Abdullaeva O.O. O‘quv jarayonining samaradorligini oshirishda
internet tarmoqlari orqali kommunikativ ta’lim darslarni tashkil etishning o‘ziga xos
xususiyatlari «O‘zMU xabarlari» Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy
Universiteti ilmiy jurnali. 2022, 1/6/1, 27-29-b.
6.
Turg‘unpo‘latov D. R., Mo‘ydinov Q.A. Maktab o‘quvchilarning kreativ fikrlashini
rivojlantirishda o‘ziga xos uslub hamda imkoniyatlar (sodda va qo‘shma gap mavzusi (9-
sinf) misolida) « «Central Asian academic journal of scientific research»». 2022, 2(7), 93-
97-b.
7.
Davurova G.A. Talabalarning faoliyatida o‘qituvchining o‘rni. Ta’lim va innovatsion
tadqiqotlar (2021 yil maxsus son). 243-246-b.
