T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
220
ISSN:3030-3613
BOLALARDA DEPRESSIV HOLATLARNING OLDINI OLISHDA
PSIXOLOGIK TRENING MASHGʻULOTLARINI OʻRNI VA AHAMIYATI
Nasiba Qodirova Samiyevna
Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumani
21-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
boʻlib, u odamda hayotga boʻlgan
umidsizlik, odamlarga boʻlgan ishonchsizlik, tushkunlik, yolgʻizlik,
, toʻxtovsiz
xavotirlanish va shu kabi yomon [negative] hissiyotlarni uygʻotishi mumkin. Oʻta
jiddiy holatlarda, baʼzilar
chekish, spirtli ichimliklar ichis
h, meyoridan ortiqcha
uxlash kabi yomon illatlar bilan oʻzlarini chalgʻitishga urinishadi. O'spirin yoshidagi
bolalarning juda koʻp musiqa tinglashi depressiyadan qiynalishlariga sabab bo'lishi
mumkin. Depressiya vaqtida inson ortiqcha miqdorda taom iste'mol qilishi ham
mumkin.
Kalit so‘zlar:
suistid, Immunitet, trening, depressiya, gallyustinatsiya,
tushkunlik kayfiyati, taranglik stress, affekt, emotsional holsizlanish.
KIRISH
Tug'ilgandan boshlab, bola intuitiv ravishda atrofidagi dunyoda mustaqil
ravishda munosabatlarni o'rnatishni o'rganadi. U kattalarni diqqat bilan kuzatib boradi
va birinchi boshqaruv dastagini - yig'lashni tezda o'zlashtiradi va uch yoshida u
kattalarni manipulyatsiya qilish san'atini deyarli mukammal egallaydi. Bolaning
tug'ilishidanoq, ota-onalar chaqaloqni qanday tarbiyalashlarini hal qilishlari kerak.
Ota-onalarning yosh bolalar bilan munosabatlarining ikkita eng keng tarqalgan
modeli mavjud.
1-model - bola juda xam erka bo'lib, uning istaklari va injiqliklari barcha oila
a'zolarining e"tirozsiz bo'ysunadi.
2-model - bolani ma'lum bir oila ierarxiyasiga o'rgatish, u yerda oilaning sevimli
a'zosi, lekin butun oila tomonidan ta'qib qilinadigan "rahbar" emas. Biz ikkinchi model
haqida alohida gaplashamiz. Bolalarning asabiyliklari juda keng tarqalgan hodisa.
Psixologlar bir yoshdan 5 yoshgacha bo'lgan bolalarda isteriya chastotasini tahlil
qilishdi. So'rovlarga ko'ra, isterika bolalarning 80 foizida sodir bo'lgan. Ba'zilar uchun
ular oyiga 1-2 marta, boshqalari uchun kuniga bir necha marta sodir bo'ladi. Vaqti-
vaqti bilan, hatto eng xotirjam va do'stona bola ham to'satdan, hech qanday sababsiz,
to'plangan his-tuyg'ularga, ishonchsizlikka va qo'rquvga yo'l qo'yish uchun isterikaga
tushib qolishi mumkin.
Bolalarning asabiylashish sabablari
-E'tiborni jalb qilish istagi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
221
ISSN:3030-3613
-Bola va ota-onalar o'rtasidagi manfaatlar to'qnashuvi
- Norozilik yoki o'jarlik
-O'z his-tuyg'ularingizni va istaklaringizni so'z bilan ifoda eta olmaslik
- O'zingiz xohlagan narsaga erishish istagi
- Boshqalarga taqlid qilish
-Balanssiz psixotip
Ota-onalar ko'pincha quyidagi sabablar orqali bolada injiqlik va
asabiylikni uyg'otadilar:
-Xulq-atvordagi nomuvofiqlik
-Bola bilan munosabatlarda his-tuyg'ularning yetishmasligi yoki zaif ifodasi
-Haddan tashqari jiddiylik
-Sevimli mashg'ulotlarning uzilishi
-Kundalik rejimga rioya qilmaslik
-Bolaning shaxsiy maydoniga e'tibor bermaslik
Oddiy fiziologik sabablarni e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi
-Yomon tush
-Kasallik
-Ochlik
-Ortiqcha ish
-Yuqori hissiy yoki jismoniy stress
Alomatlar
Isterikaning bir qator o'ziga xos belgilari bor, agar iloji bo'lsa, uni oldini olish
uchun isteriya boshlanishidan oldin tushunish yaxshi bo'ladi:
Ko'pincha isteriya muayyan hodisalar yoki vaziyatlar tufayli yuzaga keladi.
Masalan, uxlamaslik uchun injiqlik, buvisining tashrif buyurishi erkalik va hokazo.
Isteriyadan oldin osongina o'qiladigan prekursorlar mavjud - yig'lash, xirillash, tez
horlama, yuz terisining qizarishi, mushtlarni siqish. Isteriyaning o'zi kuchli qichqiriq
va yig'lash, nafas olish qiyinlishuvi, ba'zida zo'ravonlik bilan chayqalish va hatto o'z-
o'ziga zarar yetkazish (tirnash, tishlash va hatto boshni yuzaga urish) bilan tavsiflanadi.
Qoida tariqasida, isteriya 10-15 daqiqadan bir soatgacha uzoq davom etishi mumkin.
Bolada injiqlik va asabiylik bo'lsa, nima qilish kerak
Avvalo, siz asabiylashish sababini tushunishingiz va iloji bo'lsa, uni yo'q
qilishingiz kerak. Tantrum paytida bola o'zini tashlab ketilgan yoki rad etilgan his
qilmasligi kerak, lekin ayni paytda u kattalarni manipulyatsiya qilish urinishining
muvaffaqiyatsizligini his qilishi kerak. Isteriya uchun tomoshabin kerak bo'ladi va bola
ongsiz ravishda "zaif bo'g'in" ni - uning talablarini qondirishi mumkin bo'lgan narsani
tanlaydi.
Stress-so‘zi odatdagi turmushda hamda tibbiy atamashunoslikda ancha keng
tarqalgandir. Stress bugungi kunda deyarli barcha yosh hamda qarilarda uchrab
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
222
ISSN:3030-3613
kelmoqda. Ayni hamdaqtda stressdan xalos bo’lish bo’yicha bir necha xil psixologik
treninglar tashkil etilmoqda. Demak, stress organizmning umumiy moslashuv
sindromidir. Unda kuzatiladigan nospetsifik alomatlarni G.Selyegacha ham tadqiq
qilishgan, lekin organizmda kechadigan patofiziologik o‘zgarishla bilan stress orasida
bog'liqlik alomatini ko'rishmagan.
Birinchi bosqich — xavotirlanish bosqichidir. Bu bosqichda qon bosimi va tana
harorati pasayadi, kapillarlarning qon bilan to'lishi va alkaloz kuzatiladi,
oshqozonichak sistemasida funksional o‘zgarishlar paydo bo‘ladi, qonda qand miqdori
kamayadi.
Ikkinchi bosqich — qarshilik ko‘rsatish bosqichidir. Bu bosqichda alkaloz
atsidoz bilan, gipoglikemiya giperglikemiya bilan, arterial Gipotoniya gipertoniya
bilan almashadi, tana harorati ko‘tariladi va kortikosteroidlar ko'plab ajralib chiqadi
buyrak usti bezi qobig'i shishadi.
Uchinchi bosqich — toliqish bosqichidir. Bu bosqichda yurak mushaklarida
distrofik o‘zgarishlar kuzatiladi, oshqozon-ichak sistemasida yarachalar paydo bo‘ladi,
ularga nuqtasimon qon quyiladi.
Depressiya esa chuqur emotsional charchoqlanish yoki kuchsizlanish xolati
bo‘lib, barcha odamda har xil bo‘lib o‘tadi. Ayrim odamlar kamgap, o‘zi bilan o‘zi
ovvora holatida bo’lib qoladilar, ammo buni shunday maskirovka qilishadiki,
atrofdagilar uning xatti-harakatidagi o‘zgarishlarni sezishmaydi. Og‘ir kechuvchi
kasalliklarda bemorlar uzoq vaqt davom etadigan tushkunlikka tushib, ovqat yeyishdan
bosh tortishadi, o‘z joniga (ayniqsa, o‘smirlar orasida) suiqasd qilishga urinadilar.
Ba’zan o‘z joniga qasd qilish uchun arzimagan sabab turtki bo‘ladi. Masalan, ota-onasi
uning xohlagan kiyim-kechagini sotib olib bermasa yoki diskotekaga ruxsat bermasa,
sevgan kishisi bilan uchrashgani qo‘ymasa va hokazo. Bunday xolatlarda birgina yo’li
– bu odam bilan to‘g‘ri hamda ochiq suhbatni o‘tkazish hisoblanadi. O‘smirlik davriga
hos bo’lgan suitsidal xulq-atvorning asnosida taʼlim hamda tarbiya jarayonidagi ayrim
to’g’ri bo’lmagan pedagogik hamda psixologik taʼsir, o‘smirning individual
xususiyatlari hamda emotsional holatlaridagi negativ o‘zgarishlarga pedagoglar,
otaonalar, o‘smirning tengdoshlari tomonidan yetarli eʼtibor berilmasligi oqibatida
vujudga kelgan ijtimoiy dezadaptatsiya, ijtimoiy integratsiyaning pasayishi hamda
beqarorligi bo’ladi. O‘smir hamda uning ijtimoiy atrof-muhitdagi bir-biriga
munosabatlarining buzilishi, shaxslararo aloqalarning murakkablashuvi, ota-onalar,
taʼlim muassasalari pedagoglari tomonidan odam ehtiyojlari, qiziqishlari inobatga
olinmagan holda o‘tkazilgan bosim, ularda hayot shakli, xavfsizlik hamda “zarur”lilik
hissining yo‘q holatiga kelishi, doimiy suitsidal xulq-atvor namoyon bo‘lish
oqibatlaridan biridir.
Aytish joizki, yurtimizda shu muammoning o‘rganilishi muhim
ilmiy-nazariy hamda ilmiy-amaliy ahamiyatga egadir. sababi o‘smirlarning taʼlim
hamda tarbiyaviy ishlariga mutasaddi xodimlarning faqat ba’zilarigina:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
223
ISSN:3030-3613
a)
o‘smirlik davrining depressiyasi;
b)
kattalar bilan yuzaga keladigan o‘zaro nizoli hamdaziyatlar hamda
ularni
bartaraf etishning tarbiyaviy usul hamda vositalari;
v) o‘smirlarning pubertat davri xususiyatlari;
g) ruhiy zo‘riqish holatlari;
haqida kerakli maʼlumotga egadirlar. Depressiya oqibatida yoshlarda o‘z joniga
qasd qilish xolatlari ham uchraydi. O‘z joniga suistid qilganlar tajribasining mavjudligi
yaqin qarindoshlar ayniqsa do‘stlarining yoki ota-ona, barcha masalalarda
maksimalistlik- toqatsizlilik , hamma harakatlar hamda qarorlarni qabul qilishda
kelishmovchilik, hayotni faqatgina oq hamda qoraga bo‘lib qo‘yishdan iborat.
Depressiyaga hayot sharoitining og‘irligi, tinch bo’lmagan oiladagi bolalik yillari,
hayotning shu bosqichida yaqin odamlari bilan bo‘lgan yaxshi bo’lmagan aloqalar,
eng yaqin kishisini yo‘qotishi,ijtimoiy jamiyat tarafidan rad qilinishi, og‘ir kasallik
kabilar ham sabab bo‘ladi. Shuningdek, qiyinchiliklarga nisbatan qarshi turuvchi odam
zaxirasining pasayishi: depressiya, stress-tushkunlik xolatlari, zaiflik, kuchsizlik,
chorasizlilik kasalliklar, yaqin doiradagi tazyiq, jismoniy hamda psixik xolsizlanish,
qiyinchiliklarni yengib o‘tishda bilim hamda malakalarning yetishmasligi ham sabab
bo‘lishi mumkin. Olib borilgan jahon tadqiqotlari natijalariga ko‘ra, depressiyaga
tushishning asosiy sababi - oiladagi kelishmovchiliklardir. Buni “tarbiyasi qiyin”
o‘smirlarning 50 foiz o‘g‘il bolalarini hamda 78 foiz qizlarni ko‘rsatishgan. “Yaxshi
tarbiyalangan”larda bu ko‘rsatkich 47 foiz hamda 18 foizni tashkil etgan. O‘spirinlar
ruhiy tushkunliklarining muhim sabablaridan biri, bu ularning tez-tez jazolanishi.
“Qiyin” o‘spirinlarda bu ko‘rsatkich 35 foizni, “yaxshi”larida 23 foizni tashkil
etgan. Bolaning tez-tez jazolanishi aybini yashirish maqsadida yolg‘onchilik sifatinini
rivojlanishiga olib keladi. Yolg‘onning bu sababini “qiyin” o‘smirlar guruhining 71
foiz o‘g‘il bolalari hamda 63 foiz qizlari ko‘rsatgan. Bizning fikrimizcha yoshlarda,
ayniqsa o‘smirlarda uchraydigan depressiv xolatlarning oldini olish uchun avhamdalo
o‘smir yashab turgan ijtimoiy muhitning psixologik iqlimi yaxshi bo‘lishi lozim.
Depressiyaga immunitet hosil qilish uchun turli treninglardan foydalanish
maqsadga muvofiq. Quyida bir necha treninglarni keltiramiz.
“KECHIRIB YUBORISH” trening mashg‘uloti.
Mashg‘ulot vaqtida tavsiya etiladigan holatlar: guruhiy psixokorreksion
faoliyatda hamda individual psixokorreksion faoliyatda qo‘llanilishi (guruhiy, oilaviy,
ota-ona hamda farzand) munosabatlaridagi buzilishlarni korreksiya qilish. Trener so‘zi:
Odamdagi yopishqoq hamda orom bermas fikrlar- alam, yomon ko’rish, ranjish, nafrat,
g’azab o‘ch olish hislari sabablidir. Bundan qutulishning eng maqbul yo‘li bu barcha-
barchasini kechirib yuborib qayta eslamaslik. Kimnidir odam kechira olmasa quyidagi
mashqdan foydalanishi mumkin. Odam ko‘zlarini yumadi, kechirishni maqsad qilib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
224
ISSN:3030-3613
qo‘ygan odamini katta, yorug‘ sahnada tasavvur qiladi, 15-20 soniya davomida hamma
o‘sha odamga gullar hamda sovg‘alar berayotganini hayolan tasavvurda kuzatadi.
Shundan so‘ng odam o‘sha sahnaga hamda o‘sha holatga o‘zini qo‘yadi hamda o‘zini
ham shu tarzda 15-20 soniya hayolan tasavvurda kuzatadi. Bu mashg‘ulotni har kuni
1-2 marotaba 21 yoki 40 kun davomida bajarish kerak…toki o‘sha odamni chindan
kechirib yubormaguncha. Bu mashg‘ulotni trener amaliyotda bajarib ko‘rishni
ishtirokchilarga taklif etadi. “Agar nafratlansang, demak seni ustingdan g‘alaba
qozonishdi!” Konfutsiy. Yuqoridagi xikmatli so‘zni asosan xafagarchilik, aybdorlik
hissi yuqori bo‘lgan o‘smirlar bilan birga muhokama qilish hamda ularga salbiy his
tuyg‘ularning salbiy taʼsirini tushuntirish kerak. Shuningdek, agar guruhda bo‘lsa,
o‘quvchilar bilan Konfutsiyning yuqoridagi sitatasi asosida muhokama yoki debat
o‘tkazish ham samara beradi. mumkin bo‘lib
emotsional-hissiy sohadagi buzilishlarni,
shaxslar aro(guruhiy, oilaviy, ota-ona hamda farzand) munosabatlaridagi buzilishlarni
korreksiya qilish. Trener so‘zi: Odamdagi yopishqoq hamda orom bermas fikrlar -
alam, ranjish, nafrat, o‘ch olish hislari sabablidir. Bundan qutulishning eng maqbul
yo‘li bu barcha-barchasini kechirib yuborib qayta eslamaslik. Kimnidir odam kechira
olmasa quyidagi mashqdan foydalanishi mumkin. Odam ko‘zlarini yumadi, kechirishni
maqsad qilib qo‘ygan odamini katta, yorug‘ sahnada tasavvur qiladi, 15-20 soniya
davomida hamma o‘sha odamga gullar hamda sovg‘alar berayotganini hayolan
tasavvurda kuzatadi. Shundan so‘ng odam o‘sha sahnaga hamda o‘sha holatga o‘zini
qo‘yadi hamda o‘zini ham shu tarzda 15-20 soniya hayolan tasavvurda kuzatadi. Bu
mashg‘ulotni har kuni 1-2 marotaba 21 yoki 40 kun davomida bajarish kerak…toki
o‘sha odamni chindan kechirib yubormaguncha. Bu mashg‘ulotni trener amaliyotda
bajarib ko‘rishni ishtirokchilarga taklif etadi. “Agar nafratlansang, demak seni
ustingdan g‘alaba qozonishdi!” Konfutsiy. Yuqoridagi xikmatli so‘zni asosan
xafagarchilik, aybdorlik hissi yuqori bo‘lgan o‘smirlar bilan birga muhokama qilish
hamda ularga salbiy his tuyg‘ularning salbiy taʼsirini tushuntirish kerak. Shuningdek,
agar guruhda bo‘lsa, o‘quvchilar bilan Konfutsiyning yuqoridagi sitatasi asosida
muhokama yoki debat o‘tkazish ham samara beradi.
“XAYR STRESS” trening mashg‘uloti.
Mashg‘ulot tavsiya etiladigan holatlar: guruhiy psixokorreksion faoliyatda
hamda individual psixokorreksion faoliyatda qo‘llanilishi mumkin bo‘lib *emotsional-
hissiy sohadagi buzilishlarni psixokorreksiya qilishda, ishtirokchilarni psixologik
stress yoki zo‘riqishdan halos qilish, ruhiy yengillikni vujudga keltirishda. Trener
mashg‘ulot avhamdalida ishtirokchilarga stress (ruhiy zo‘riqish) o‘zi nima hamda u
odamda qanday kechadi degan savollarga javob berishi lozim. Stresslarning odamg
faollashtiruvchi hamda passivlashtiruvchi ijobiy hamda salbiy taʼsirlarini tushuntirib
o‘tishi ham mashg‘ulot samaradorligini oshiradi. Jarayon: mashg‘ulot stulda o‘tirib
bajariladi. Ishtirokchilar ushbu mashqni bajarishdan oldin qorni och bo‘lmasligi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
225
ISSN:3030-3613
jismonan o‘ta charchamagan bo‘lishi, kasal bo‘lmasligi talab etiladi. Chunki, ushbu
mashq yuqoridagi hollarda ortiqcha jismoniy zo‘riqish, bosh aylanishi kabi qo‘shimcha
muammolarni yuzaga keltirishi mumkin, shuning uchun trener bunga eʼtibor qaratishi
joiz. Ishtirokchilar stulda joylashib iloji boricha o‘zlarini bo‘sh qo‘yib, erkin o‘tirib
olishlari kerak bo‘ladi. Mashq: ishtirokchilar qo‘llarini pastga tushirib musht qilib
olishadi hamda iloji boricha mushtlarini qattiq siqishlari lozim, shundan so‘ng
mushlarini ochib yubormagan holda yana-da mushtni qattiq siqib qo‘llarini sekin
ko‘tarishlari kerak, musht shunday qattiq siqilishi yaʼni qaltiraydigan darajada qattiq
siqilishi kerak. Qo‘llar sekin ko‘tarilib mushti ko‘zlar to‘g‘risigacha kelganda mushtni
qattiq siqib 4-5 sekund yana ushlab turiladi so‘ngra qo‘llarni baland ko‘tarib mushtlar
sekin ochib yuboriladi hamda kaftlarni sekin keng ochib qo‘llar yana pastda tushiriladi.
Bu mashq 2-3 martadan ortiq bajarilishi mumkin emas, chunki u jismoniy zo‘riqishni
paydo qilishi mumkin. Mashqni trener ham birgalikda ishtirokchilarga namoyish etib
bajarsa u yana-da samraliroq chiqadi. Shuningdek, trener ushbu mashqni ikkinchi
marotaba bajartirayotganida ishtirokchilarda quyidagi ustanovkalarni tasavvurda hosil
qilishni so‘rashi ham treningni yana-da samaradorligini taʼminlaydi: Faraz qiling, hozir
siz barcha charchoqalaringiz, tavshvish hamda muammolaringizni barchasini
qo‘lingizga yig‘ib olayapsiz hamda ularni qo‘lingizga qattiq ushlab, siqib oldindiz
(qo‘llar pasta musht qilindi); Endi bor kuchingizni yig‘ib ularni ko‘tarayapsiz (musht
yana-da qattiq siqib balandga sekin ko‘tariladi); Endi ularni qattiq siqib yanchib
tashladingiz hamda ular yengil parga aylanib g‘oyib bo‘ldi (ko‘z to‘g‘risida musht 4-5
sekund musht qaltiraydigan darajada qattiq siqib ushlab turiladi hamda kaftlarni keng
ochib qo‘llar tepaga ko‘tarilib sekin pastga tushiriladi). Mashg‘ulot so‘nggida trener
ishtirokchilardan taassurotlari hamda fikrlarini olishi kerak, hamda ularga ruhiy
zo‘riqish hamda stressni yengish bo‘yicha qo‘shimcha tavsiyalar berishi ham mumkin.
Agar ushbu treninglarni yoshlar o‘rtasida qo‘llab turilsa depressiyani oldini olish
mumkin.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, stress va depressiya chuqur psixologik
kasallikka olib keluvchi emotsional psixologik va patologik holatdir. Ushbu jarayonda
yoshlarning suistidga moyil bo’lmagan holatda hayotdda faol pozitiv xltda davom
etishlari ular uchun ham jamiyat va oila a’zolari uchun ham muhim ahamiyatga egadir.
Shuni aytib o’tish kerakki chuqur depression jarayonlar davomiy bo’lsa shizefreniya
kasalligiga olib kelishi va bu chuqur patalogik ruhiy kasallikka olib kelishi mumkin.
Depressiya va stressdan qutilishda avvalo yaqinlarining bildirilgan ishonchi va
psixologik bilimlar yordam berishi mumkin. Depressiyadan qutilishning aynan
choralari yuqoridagi keltrilgan treninglar orqali yoritib berildi. Bugungi kunda
depressiya va stressdan qutilish uchun juda ko’plab btreninglar ishlb chiqarilgan bo’lib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
226
ISSN:3030-3613
ularning juda ko’pi yoshlarni psixologik qiyinchiliklarga tuhib qolganlarida qutilishga
yordam beradi deb aytib o’tilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
S.A.Axunjanova hamda boshqalar “Shaxs inqiroz holatlari ijtimoiy-psixologik
sabablarini o‘rganish hamda ularni bartaraf etish” Toshkent 1997 15b.
2.
N.S.Jo‘rayev. N.Aliyehamda. TDPU. ”O‘smirlik davrida agressiv xulq-atvorni
shakllanish xususiyatlari.” “Pedagogika –psixologiya fanlarining taʼlim tizimini
rivojlantirishdagi
o‘rni”
(Resp.ilmiy
amaliy
anjuman
materiallari)
Qo‘qon.1qism.2015 yil. 108-110-betlar.
3.
Dosmetohamda G. Xotin-qizlar orasida sodir bo‘ladigan noxush holatlarning oldini
olish //Xalq taʼlimi.-Toshkent, 2004.-№ 2.-B. 116-119.
4.
Z.Ibodullayev. Tibbiyot psixologiyasi Toshkent 2008
a.
5.“Yoshlarda shaxsiy namuna hissini shakllantirishda Liderlik qobiliyatlarining
ahamiayati” mavzusidagi Respublika onlayn ilmiy konferensiyasi Materiallari
to‘plami Namangan 2021
