T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
216
ISSN:3030-3613
BOSHLANGʻICH SINFDA TAHSIL OLAYOTGAN BOLALARDA
MAS’ULIYAT HISSINI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK
USULLARI
Sharipov Yoqub Gʻapporovich
Jizzax viloyati Forish tumani MMTBga
qarashli 80-maktab psixologi
ANNOTATSIYA
Agar bolaning asosiy axloqiy, shuningdek hissiy va irodaviy fazilatlari yetarli
darajada rivojlanmagan bo‘lsa, yuqori mas’uliyat darajasiga erishish mumkin emas.
Shunga qaramay, boshlang‘ich maktab yoshidagi mas’uliyat namoyon bo‘lishining
xususiyatlarini aniqlash uchun o‘quvchilarning hissiy-irodaviy sohasining rivojlanish
xususiyatlarini o‘rganish talab qilinadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, mas’uliyat, axloq, tarbiya, psixologik holat,
mashg‘ulot.
KIRISH
Mas’uliyatni shaxsning ixtiyoriy sohasidagi eng murakkab hodisalardan biri deb
hisoblash kerak. Maqolada boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarda mas’uliyat
namoyon bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlari haqida so‘z boradi. Yana bir xususiyat
boladagi axloqiy tuyg‘ularning jadal rivojlanishi bilan bog‘liq: do‘stlik hissi, sinf
uchun javobgarlik, boshqalarning qayg‘usiga hamdardlik, adolatsizlikdan g‘azablanish
va boshqalar. Shu bilan birga, ular aniq ta’sirlar, ko‘rilgan misol va topshiriqni
bajarishda o‘z harakatlari ta’siri ostida shakllanadi. Shuni yodda tutish kerakki, yosh
o‘quvchi o‘zini tutish me’yorlari haqida bilib olganda, u o‘qituvchining so‘zlarini faqat
unga hissiyot bilan tegganda, buni qilish zarurligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri his qilganida
sezadi.
Kichik yoshdagi o‘quvchi yaxshi ish qilishi, achinishi va boshqalarga
hamdardlik bildirishi mumkin. Va shu bilan birga, shunga o‘xshash vaziyatlarda,
aksincha, u bu his-tuyg‘ularni ko‘rsatmasligi mumkin. Albatta, kattalarning hukmini
eshitib, u o‘z munosabatini tezda o‘zgartirishi va shu bilan birga rasmiy emas, balki
mohiyatan yana yaxshi bo‘lib chiqishi mumkin.
Boshlang‘ich maktab yoshida axloqiy his -tuyg‘ular, bola har doim yetilishi
kerak bo‘lgan axloqiy tamoyilni yetarli darajada aniq anglamasligi va tushunishi bilan
tavsiflanadi, lekin ayni paytda uning tajribasi unga nima yaxshi va nima ekanligini
aytib beradi. Shuning uchun, noqonuniy xatti-harakatlar qilganda, u odatda uyat
tuyg‘usini boshdan kechiradi. Ya’ni, boshlang‘ich maktab yoshida bolaning
manfaatlarida,
uning
hukmron
his-tuyg‘ularida,
uni band qiladigan va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
217
ISSN:3030-3613
hayajonlantiradigan narsalarda jiddiy o‘zgarishlar yuz beradi. Maktab – yosh avlodni
tarbiyalash tizimining asosiy bo‘g‘i. Bola ta’limining har bir bosqichida tarbiyaning
o‘ziga xos tomoni ustunlik qiladi. Kichik maktab o‘quvchilarining tarbiyasida axloqiy
tarbiya shunday bo‘ladi: bolalar oddiy axloq me’yorlarini o‘zlashtiradilar, turli
vaziyatlarda ularga rioya qilishni o‘rganadilar.
Axloqiy xulq-atvorning shakllanishi bolalarning ko‘p qirrali faoliyati (o‘yinlar,
o‘qish) jarayonida, ular turli vaziyatlarda tengdoshlari bilan, o‘zlaridan kichikroq
bolalar va kattalar bilan bo‘lgan munosabatlarda sodir bo‘ladi.O‘quv mashg‘ulotlarida
va tengdoshlar jamoasida, yosh o‘quvchi, birinchi navbatda, mustaqillik, o‘ziga
ishonch, mas’uliyat, qat’iyatlilik, chidamlilik kabi irodali xarakterli xususiyatlarni
shakllantiradi.
Kichik yoshdagi o‘quvchining irodali muhim xususiyati-o‘zini tuta bilishdir. Bu
xususiyat birinchi navbatda kattalarning talablariga bo‘ysunish qobiliyatida namoyon
bo‘ladi. Ko‘plab talabalar o‘z xohish -istaklari va dam olish ehtiyojlarini cheklab, o‘z
darslarini o‘zi tayyorlay oladilar. Kichik maktab o‘quvchisida o‘zini tutishning salbiy
xarakteri – impulsivlik kuzatiladi. Bu yoshdagi hissiyotning kuchayishi natijasida
bolani o‘zining yangiliklari bilan o‘ziga jalb etadigan hamma narsaga e’tiborni tez
kutilmagan rag‘batlantirishga qaratadi.
Leontyev shuni ko‘rsatdiki, ularning xatti harakatlarida eng impulsivi o‘g‘il
bolalar, qizlar esa o‘zlarini tutib turishadi. Mualliflar buni oiladagi alohida mavqei
bilan izohlaydilar, bu erda ular kundalik hayotini tartibga solish va ko‘proq
cheklovlarga ega bo‘lish uchun uy yumushlarini bajaradilar, bu esa ular o‘zini tuta
bilishga yordam beradi.
Yosh maktab o‘quvchilari ko‘pincha o‘z harakatlariga ishonmaydilar.
Noma’lum va qo‘rqinchli kichik maktab o‘quvchilari, ular uchun tez -tez
takrorlanadigan muvaffaqiyatsizliklar natijasida, mustahkam bilimlar bo‘lmaganda,
ular uchun yangi, notanish muhitda. Qat’iylik, eng muhim belgi sifatida, ayniqsa, 3-
sinfda uchraydi. Uning yordami bilan talabalar katta muvaffaqiyatlarga erishmoqdalar.
Boshlang‘ich maktab yoshida his -tuyg‘ular irodali harakatlarda muhim rol
o‘ynaydi, ular ko‘pincha xatti -harakatlarning motivlariga aylanadi. Bu bosqichda iroda
va hissiyotlarning rivojlanishi doimiy o‘zaro ta’sirda sodir bo‘ladi. Ba’zi hollarda, his
-tuyg‘ular irodaning rivojlanishiga hissa qo‘shadi, boshqalarda - ular inhibe qiladi.
Masalan, maktab jamoasining ta’siri ostida axloqiy his -tuyg‘ularning tez rivojlanishi
(burch hissi, do‘stlik va boshqalar) uchinchi sinf o‘quvchilarining ixtiyoriy
harakatlarining motiviga aylanadi. Avvaliga bu hissiy istaklar shaxsiy motivlar bilan
belgilanadi. Birinchi yoki ikkinchi sinf o‘quvchisi so‘ralganda tashqi oqibatlari bilan
javob beradi.
Yosh o‘quvchining xulq-atvori va faoliyatini ixtiyoriy tartibga solish nuqtai
nazaridan, vazifalar (vazifalar) optimal murakkablikda bo‘lishi muhim ahamiyatga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
218
ISSN:3030-3613
ega. Bu boshida muvaffaqiyat qozonish tajribasini beradi va shu bilan maqsadni yanada
qulay qiladi, bu esa o‘z navbatida keyingi harakatlarni faollashtiradi. Juda qiyin
vazifalar talabaning salbiy tajribasini, harakatlardan bosh tortishi mumkin. Juda oson
topshiriqlar irodaning rivojlanishiga hissa qo‘shmaydi, chunki talaba ko‘p harakat
qilmasdan ishlashga o‘rganadi.
O‘quvchilarning uyushqoqlik, mas’uliyat, qat’iyatlilik va boshqa irodali
fazilatlarni namoyon etishining yana bir sharti - bu uning maqsad sari intilayotganini
ko‘rgan va uni o‘z harakatlari va harakatlari natijasida amalga oshiradigan faoliyatni
tashkil etishdir. O‘qituvchi harakatlarning ketma -ketligi va maqsadga muvofiqligini
o‘rgatishi, ya’ni irodani rivojlantirish uchun zarur shart -sharoitlarni yaratishi kerak.
Mas’uliyat, A. Maslouning fikricha, o‘zini o‘zi boshqarish, o‘zini tutishning
ma’lum darajasining mavjud bo‘lishini, ya’ni emotsional irodali soha va
axloqiyaxloqiy shakllanishini nazarda tutadi. Bu qoidalarni aks ettiruvchi ta’lim tizimi
an’anaviy tizimdan ancha farq qiladi: talabalar mustaqil ravishda muayyan
vazifalarning bajarilishini rejalashtiradi, vazifalarni taqsimlaydi, bajarilishini nazorat
qiladi va o‘zlari uchun sanktsiyalar tizimini belgilaydi. O‘qituvchi topshiriqning barcha
bosqichlarida beg‘ubor yordam va yordam beradi.
Shaxsning boshqa fazilatlari va ko‘nikmalarining butun majmui mas’uliyatning
tarkibiy qismlari bo‘lib xizmat qiladi. Ular orasida halollik, adolatlilik, printsiplarga
rioya qilish, o‘z harakatlarining oqibatlari uchun javob berishga tayyorlik bor. Agar
odamda hissiy xususiyatlar rivojlanmasa, bu fazilatlarni muvaffaqiyatli amalga
oshirish mumkin emas: hamdardlik qobiliyati, boshqa odamlarga nisbatan sezgirlik.
Har qanday burchning bajarilishi boshqa irodali fazilatlarning namoyon bo‘lishini talab
qiladi: qat’iyatlilik, tirishqoqlik, qat’iyatlilik, chidamlilik. Shunday qilib, mas’uliyat
nafaqat xarakterda, balki his -tuyg‘ularda, idrokda, xabardorlikda, dunyoqarashda,
shaxsiyat xulq -atvorining turli shakllarida namoyon bo‘ladi.
Keling, boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarda bu fazilatning namoyon
bo‘lishini ko‘rib chiqaylik. Bu yosh guruhining mas’uliyat ko‘rsatkichlari orasida E.F.
Nikolayevaning ta’kidlashicha:
-
bolaning boshqalar uchun muhim bo‘lgan ko‘rsatmalarni bajarishning
zarurligi va ahamiyatini anglashi;
-
harakatlarning berilgan vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishga, vazifaning
hissiy tajribasiga, uning mohiyatiga va natijasiga qaratilishi;
-
tayinlangan ishni bajarish uchun javobgarlikka tortish zarurligini anglash
Yangi tajribalar paydo bo‘ladi, yangi vazifalar va maqsadlar paydo bo‘lib,
o‘zlarini o‘ziga jalb qiladi, bir qator hodisalar va voqelikning jihatlariga yangi, hissiy
munosabat tug‘iladi, bu esa maktabgacha yoshdagi bolani befarq qoldiradi. Yosh
maktab o‘quvchilari sezgir hissiy va irodali sohalar bilan ajralib turadi. Bu yoshda
axloqiy, hissiy va irodali soha shakllana boshlaydi, shu jumladan mas’uliyat.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
219
ISSN:3030-3613
Boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarda bu jarayonlarning shakllanishini ota -onalar
va o‘qituvchilar nazoratining ahamiyati va zarurligini ta’kidlash lozim.
XULOSA
Shunday qilib, boshlang‘ich maktab yoshida bolaning mavjud qoidalarni,
atrofdagi jamiyat unga nisbatan qo‘ygan cheklovlarini inobatga olgan holda, ijtimoiy
hissiyotlar ta’siri ostida mas’uliyat ayniqsa faol rivojlana boshlaydi. Mas’uliyat irodali
sohaning fazilatlaridan biri sifatida shakllanadi, bolalar esa hali ham hissiy holatlarning
impulsivligi va harakatchanligiga duchor bo‘ladilar, shiddatli hayajon sharoitida ular
ko‘pincha qoidalarni buzishi va o‘z ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda hissiy
portlashlarga duch kelishi mumkin. qiziqishlar, his -tuyg‘ular. Bolalar o‘z irodali
fazilatlarini yaxshiroq to‘play oladilar, qizlar esa o‘g‘il bolalarga qaraganda kamroq
dürtüsel va o‘zini tuta biladilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Поляков А. Г. Вопросы социализации, воспитания, образования детей и
молодежи. – Киров: Самобятная Вятка, 2017.
2.
Додусенко Н. А., Нетужилова, И. В. Проектная деятельность в начальной
школе. – Москва: Основа, 2010.
3.
Зудилина И. Ю. Возрастная психология: методические рекомендации. –
Кинель: РИО СГСХА, 2017.
4.
Леонтьев А. Н. Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Просвещение,
2015.
5.
Маслоу А. По направлению к психологии бытия. –Москва: ЭКСМО, 2016.
