T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
189
ISSN:3030-3613
RAQAMLI SOYALAR ORTIDAGI TAHDIDLAR: ZAMONAVIY DUNYODA
KIBERJINOYATLAR EVOLYUTSIYASI
SHERNAZAROV ELBEK ILHOMOVICH
Buxoro viloyati Peshku tumani ichki
ishlar bo‘limi boshlig‘i podpolkovnik
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi fonida
shakllanayotgan va tobora murakkablashayotgan kiberjinoyatlar evolyutsiyasi tahlil
qilinadi. Dastlabki xakerlik urinishlaridan tortib, bugungi kunda sun’iy intellekt,
ijtimoiy muhandislik va IoT (Internet of Things) qurilmalari orqali amalga
oshirilayotgan murakkab hujumlargacha bo‘lgan bosqichlar yoritiladi. Shuningdek,
maqolada kiberjinoyatlarning global va lokal ko‘rinishlari, ularning jamiyat,
iqtisodiyot va davlat xavfsizligiga ta’siri muhokama qilinadi. Tahlil davomida ilg‘or
tahdidlar, ularni aniqlash va oldini olish yo‘llari, shuningdek, xalqaro hamkorlikning
zaruriyati haqida fikr yuritiladi. Mazkur ish kiberxavfsizlik sohasidagi yangiliklarga
qiziqqan o‘quvchilar, tadqiqotchilar va mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
kiberjinoyat, raqamli tahdid, sun’iy intellekt, ijtimoiy
muhandislik, IoT xavfsizligi, xakerlik, kiberxavfsizlik, kibermuhit, raqamli
transformatsiya
KIRISH
XXI asrda axborot texnologiyalari hayotimizning ajralmas qismiga aylangan bir
davrda, insoniyat taraqqiyotining yangi bosqichi — raqamli muhit shakllanmoqda.
Internet, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar va mobil ilovalar kundalik faoliyatni
soddalashtirgan bo‘lsa-da, shu bilan birga ko‘zga ko‘rinmas, ammo jiddiy tahdidlar
manbai bo‘lib ham xizmat qilmoqda. Aynan mana shu raqamli muhit ortida
yashiringan, jamiyat xavfsizligi va shaxsiy erkinlikka tahdid soluvchi holatlardan biri
— bu kiberjinoyatlardir.
Dastlab oddiy xakerlik harakatlari sifatida boshlangan bu jarayon, bugungi
kunda sun’iy intellektdan foydalangan holda amalga oshirilayotgan, moliyaviy,
siyosiy, ijtimoiy sohalarga ta’sir ko‘rsatadigan murakkab hujumlarga aylandi.
Kiberjinoyatchilik
endilikda
nafaqat
jismoniy
shaxslar,
balki
yirik
korporatsiyalar va hatto butun davlatlar uchun ham dolzarb muammo sifatida
ko‘rilmoqda.
Ushbu maqolada kiberjinoyatlarning tarixiy shakllanishi, ularning zamonaviy
ko‘rinishlari va evolyutsiyasi, shuningdek, ularga qarshi kurashish mexanizmlari
hamda xalqaro hamkorlikning o‘rni atroflicha yoritiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
190
ISSN:3030-3613
ASOSIY QISM
Kiberjinoyatlar evolyutsiyasi, aslida, insoniyatning texnologik taraqqiyoti bilan
birga o‘sib borgan yashirin tahdidlar tarixidir. Dastlab oddiy elektron pochta orqali
firibgarlik qilish yoki parollarni buzish kabi primitiv harakatlar bilan boshlangan bu
jinoyatlar bugungi kunda sun’iy intellekt, mashinali o‘rganish va raqamli aniqlikdan
foydalanuvchi murakkab hujumlarga aylangan. Raqamli dunyo — bu nafaqat
imkoniyatlar makoni, balki xavflar, yolg‘onlar va manipulyatsiyalar makoni hamdir.
Kiberjinoyatlar bugungi kunda virtual haqiqat bilan real hayot o‘rtasidagi
chiziqni yo‘q qilmoqda. Misol uchun, birgina ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on shaxs
yaratish orqali odamlarning shaxsiy ma’lumotlarini qo‘lga kiritish, moliyaviy
firibgarliklar amalga oshirish yoki hatto siyosiy qarorlarni manipulyatsiya qilish
mumkin bo‘lib qoldi. Bunday holatlarda kiberjinoyatchi ko‘pincha ko‘zga ko‘rinmas
bo‘ladi — u "raqamli soyada" yashaydi va tahdid real hayotdagi oqibatlarga olib keladi.
Bugungi dunyoda eng zaif nuqtalardan biri — bu inson omilidir. Hujumlar
tobora ko‘proq texnik vositalarga emas, balki inson psixologiyasiga qaratilmoqda.
Ijtimoiy muhandislik (social engineering) kabi usullar orqali insonlarning ishonchiga
kirib, parollarni yoki maxfiy ma’lumotlarni olish hollari keng tarqalgan. Bu
esa
kiberxavfsizlikni faqat dasturiy himoya bilan emas, balki axborot madaniyati va ongli
yondashuv bilan ham mustahkamlash zarurligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, IoT qurilmalari, ya’ni narsalar interneti orqali amalga oshiriladigan
hujumlar tobora ko‘paymoqda. Har bir aqlli soat, kameralar, hatto sovitgichlar yoki
eshik qulf tizimlari — bularning barchasi potentsial kiberportallar hisoblanadi. Ushbu
qurilmalar xavfsizlik darajasi past bo‘lgan tarmoqlarga ulanganida, ular orqali uy
tarmog‘iga, shaxsiy fayllarga yoki biznes ma’lumotlarga kirish imkoniyati paydo
bo‘ladi.
Amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab tashkilotlar faqat muammo
yuzaga kelgach, kiberxavfsizlik choralarini ko‘rishni boshlaydilar. Bu esa ko‘p
hollarda kechikkan qaror bo‘lib, moliyaviy va axborot yo‘qotishlariga olib keladi.
Shuning uchun kiberxavfsizlik — bu reaktiv emas, balki proaktiv, ya’ni oldini olishga
yo‘naltirilgan yondashuv bo‘lishi kerak.
Kiberjinoyatlarga qarshi kurashda xalqaro hamkorlik alohida ahamiyat kasb
etadi. Chunki jinoyatlar chegara tanlamaydi, internet esa millat va davlatga
bo‘linmaydi. Bir mamlakatdagi xavfsizlik siyosati boshqasining zaif joylari bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bois xalqaro qonunchilik, birgalikdagi kiberpolitsiya
tizimlari va raqamli monitoring mexanizmlari zarur.
Bundan tashqari, ta’lim sohasida kiberxavfsizlik madaniyatini targ‘ib qilish,
o‘quv dasturlariga raqamli savodxonlikni kiritish, yosh avlodda xavfsiz internet
muhitini yaratish ko‘nikmalarini shakllantirish kiberjinoyatlar profilaktikasining
muhim qismidir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
191
ISSN:3030-3613
Kiberjinoyatlarga amaliy misollar jadvali
Kiberjinoyat turi
Amaliy holat (real hayotdagi
ko‘rinishi)
Amaliy yondashuv / Qarshi
choralar
Fishing (soxta
sahifalar)
Ijtimoiy tarmoqdan do‘stingiz
“qarz so‘rab” yozadi, ammo bu
xaker bo‘ladi.
Har doim telefon orqali
tasdiqlang; shaxsiy ma’lumotni
yozma shaklda bermang.
Zararli ilovalar
(malware)
Telefoningizga bepul Wi-Fi
topuvchi ilova yuklaysiz –
aslida bu ma’lumotlaringizni
yig‘adi.
Ilovani faqat rasmiy Play
Market yoki App Store orqali
yuklang. Sharhlarni va ruxsat
so‘rovlarini diqqat bilan o‘qing.
Parollarni buzish
Bitta parolni barcha saytlar
uchun ishlatasiz – bitta sayt
buzilsa, hammasi xavf ostida
qoladi.
Har bir sayt uchun alohida
kuchli parol yarating, parollarni
saqlash uchun ishonchli
managerlardan foydalaning.
Ijtimoiy
muhandislik
(social
engineering)
Kompaniyangizga qo‘ng‘iroq
qilib, “texnik xizmat” deb o‘zini
tanishtirib, serverga kirish
parolini so‘raydi.
Xodimlarni maxfiylik va
tasdiqlash protokollari asosida
o‘qitish, har qanday so‘rovni
tekshirish.
Deepfake videolar
Mashhur shaxs nomidan soxta
video tarqaladi va odamlar
moliyaviy yordam yuborishadi.
Rasmiy manbalarni tekshirish,
shubhali videolarni tahlil qilish
uchun faktchek vositalaridan
foydalanish.
QR-kod orqali
hujum
Restorandagi QR-kod orqali
menyu o‘rniga zararli saytga
kiriladi.
Faqat rasmiy joylarda
joylashtirilgan QR-kodlardan
foydalanish; havola
ochilayotganda domen nomini
tekshirish.
IoT qurilmalar
orqali hujum
Aqlli kamera paroli
o‘zgartirilmay qoladi – xaker
kirib, uyni kuzatadi.
IoT qurilmalarning standart
parolini darhol o‘zgartirish va
xavfsizlik yangilanishlarini
muntazam tekshirish.
Soxta antiviruslar
Kompyuteringizda “virus bor”
degan reklama chiqadi, uni
bosasiz – zararli dastur
o‘rnatiladi.
Kompyuterga faqat rasmiy va
litsenziyali antivirus
dasturlarini o‘rnatish;
reklamalarga ishonmaslik.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
192
ISSN:3030-3613
Kiberjinoyat turi
Amaliy holat (real hayotdagi
ko‘rinishi)
Amaliy yondashuv / Qarshi
choralar
Elektron pochta
firibgarligi
“Siz lotereyada yutdingiz”
degan xat keladi va bank hisob
raqamingiz so‘raladi.
Noma’lum manzildan kelgan
xatlarga javob bermaslik; hech
qachon shaxsiy ma’lumot
yubormaslik.
Bulutli tizimdagi
ma’lumotlar talon-
taroj qilinishi
Foydalanuvchi umumiy faylga
tasodifan muhim hujjatlarni
yuklaydi – bu fayl internetda
ochiq bo‘lib qoladi.
Fayllarni shifrlash, faqat
kerakli odamlarga ko‘rsatish
huquqini berish, umumiy
havolalarni ehtiyotkorlik bilan
tarqatish.
Kiberxavfsizlikda kuchli parol yaratish juda muhimdir.
Har bir hisob uchun
alohida va murakkab parollarni tanlash zarur. Parollar harflar, raqamlar va maxsus
belgilar aralashmasidan tashkil topishi kerak. Shu bilan birga, bir xil paroldan bir
nechta sayt yoki xizmatlarda foydalanmaslik kerak. Bu usul sizning hisoblaringizni
buzilishdan samarali himoya qiladi.
Ikki faktorli autentifikatsiyani yoqish hisobingiz xavfsizligini oshiradi.
Bu
usul yordamida parolingizni bilgan shaxs ham qo‘shimcha tasdiqlash bosqichidan
o‘tmasa, hisobingizga kira olmaydi. Telefoningizga keladigan kod yoki autentifikator
ilovalari yordamida qo‘shimcha himoya qatlamini tashkil etish mumkin.
Shubhali havolalarga juda ehtiyotkorlik bilan qarash kerak.
Elektron pochta
yoki ijtimoiy tarmoqlarda kelgan noma’lum havolalarni bosishdan avval ularning
haqiqiyligini tekshirish zarur. Ko‘pincha xakerlar soxta saytlar yaratib,
foydalanuvchilarni aldashga harakat qilishadi. Havolaning manziliga e’tibor bering va
kerak bo‘lsa, bevosita rasmiy saytga o‘zingiz kirib, ma’lumotlarni tekshiring.
IoT, ya’ni aqlli qurilmalarning xavfsizligini ta’minlash uchun ularning
standart parollarini o‘zgartirish kerak.
Ko‘pchilik odamlar yangi sotib olingan
kameralar, smart televizorlar yoki uy qurilmalaridagi standart parollarni
o‘zgartirmaydi. Bu esa xakerlarga kirish imkonini beradi. Shuning uchun darhol
murakkab va noyob parol o‘rnatish muhimdir.
Dasturlar va yangilanishlarni faqat rasmiy manbalardan yuklab olish
lozim.
Internetda ko‘plab zararli dasturlar tarqalmoqda, ular rasmiy do‘konlar yoki
ishlab chiqaruvchilar saytiga o‘xshash soxta saytlardan tarqatiladi. Ilovalaringizni
faqat Play Market, App Store yoki ishlab chiqaruvchi saytlaridan yuklab oling va
tizimingizni doimiy ravishda yangilab turing. Bu yangilanishlar ko‘pincha xavfsizlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Antivirus dasturini o‘rnatish va uni muntazam yangilab borish muhimdir.
Antiviruslar zararli dasturlarni aniqlash va bloklashda yordam beradi. Doimiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
193
ISSN:3030-3613
yangilanishlar orqali u yangi tahdidlarga qarshi kurasha oladi. Kompyuter yoki mobil
qurilmangizni muntazam tekshirib turing.
Axborot madaniyatini oshirish kerak.
O‘zingiz va atrofdagilaringizni
kiberxavfsizlik bo‘yicha muntazam o‘qiting. Firibgarlik usullari doimo o‘zgarib turadi,
shuning uchun yangiliklardan xabardor bo‘lish juda muhim.
Shubhali fayllarni yuklab olmaslik va ochmaslik kerak.
Elektron
pochtangizga noma’lum manbalardan kelgan fayllarga juda ehtiyot bilan qarang.
Ularni ochishdan oldin antivirus bilan skanerlang. Ko‘pincha zararli dasturlar aynan
shu yo‘l bilan tarqaladi.
Muhim ma’lumotlarni shifrlash va zahira nusxalarini yaratish xavfsizlikni
oshiradi.
Agar sizning ma’lumotlaringiz buzilgan yoki o‘g‘irlangan taqdirda, zahira
nusxalar yordamida ularni qayta tiklash mumkin bo‘ladi. Shifrlash esa ma’lumotlarni
o‘g‘rilash holatida ularni o‘qilmas qilib qo‘yadi.
XULOSA
Bugungi raqamli asrda kiberxavfsizlik har bir inson va tashkilot uchun eng
ustuvor masalaga aylangan. Internet va zamonaviy texnologiyalar hayotimizni
yengillashtirayotgan bo‘lsa-da, ular bilan birga yangi tahdidlar va xavf-xatarlar ham
yuzaga kelmoqda. Kiberjinoyatlar tobora murakkablashib, raqamli sohada yashirin
tahdidlar ko‘paymoqda. Shu sababli, kuchli parollar yaratish, ikki faktorli
autentifikatsiyani faollashtirish, qurilmalarni yangilab borish va shubhali manbalardan
ehtiyotkorlik bilan foydalanish kabi amaliy choralarga rioya qilish hayotiy zaruratga
aylanmoqda.
Aqlli qurilmalar va IoT texnologiyalari ham xavfsizlikni talab qiladi, chunki
standart sozlamalardagi zaifliklar xakerlarga kirish imkonini beradi. Shuningdek,
axborot madaniyatini oshirish va muntazam o‘qitish orqali foydalanuvchilarni himoya
qilish mumkin. Bu esa nafaqat shaxsiy ma’lumotlarni, balki butun jamiyatning raqamli
xavfsizligini mustahkamlaydi.
Natijada, kiberxavfsizlik bo‘yicha ongli yondashuv va amaliy chora-tadbirlar
hayotimizni raqamli xavflardan himoya qilishda eng samarali yo‘l hisoblanadi. Har bir
foydalanuvchi o‘z xavfsizligi uchun mas’uliyatni his qilishi, yangi tahdidlarga tayyor
turishi va zamonaviy texnologiyalarni xavfsiz ishlatishi lozim. Shunda raqamli dunyo
biz uchun haqiqiy imkoniyatlar makoni bo‘lib qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Abdullayev, O. (2021). Kiberxavfsizlik asoslari. Toshkent: «Ilm-Ziyo» nashriyoti.
2.
Islomov, S. (2020). Zamonaviy kiberhujumlar va ularning oldini olish usullari.
Toshkent: «Fan va Texnologiya» nashriyoti.
3.
Qodirov, A. (2019). Axborot xavfsizligi va kiberxavfsizlik. Toshkent: «O‘zbekiston
universiteti» nashriyoti.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
194
ISSN:3030-3613
4.
Raximov, D. (2022). Internet va kiberjinoyatlar: xavfsizlik choralarining
samaradorligi. Toshkent: «Taraqqiyot» nashriyoti.
