T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
114
ISSN:3030-3613
O‘SMIRLIK VA O‘SPIRINLIK YOSHIDA KASB TANLASH MOTIVLARI
Miltiqboyev Anvar Raxmonqul o‘g‘li
Jizzax viloyat Forish tumani MMTBga qarashli
69-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
Mazkur maqolada o'smirlik va o'spirinlik davrida kasb tanlash motivlari
psixologik va pedagogik nuqtai nazardan tahlil etiladi. Shaxsiy rivojlanishning muhim
bosqichi bo'lgan bu yoshda inson o'z qiziqishlari, qobiliyatlari va jamiyatdagi
ehtiyojlarni hisobga olgan holda kelajakdagi kasbini tanlaydi. Ushbu jarayonda
motivatsion omillar, oilaviy tarbiya, maktab muhiti, tengdoshlar va ommaviy axborot
vositalarining ta'siri ko'rib chiqiladi. Maqolada kasb tanlashga oid zamonaviy
nazariyalar, ilmiy qarashlar va amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so'zlar:
o'smirlik, o'spirinlik, kasb tanlash, motivatsiya, psixologik
rivojlanish, pedagogik yondashuv, kasbga yo'naltirish, shaxsiy qiziqish, ijtimoiy
omillar.
Yoshlarning kasb tanlashi masalasi hozirgi kunda ta'lim va tarbiyaning eng
muhim yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, o'smirlik va o'spirinlik davrida bu
jarayon murakkab va ko'p qirrali kechadi. Bu davrda o'smirlar o'z shaxsini anglay
boshlaydi, mustaqil qarorlar qabul qilishga urinadi va kelajagini rejalashtirishga
intiladi. Kasb tanlash esa aynan shu jarayonning markazida turadi.
O'smirlik va o'spirinlik yoshi psixologiyasi
O'smirlik yoshi (11-14 yosh) va o'spirinlik yoshi (15-18 yosh) inson hayotidagi
o'tish davrlari hisoblanadi. Bu bosqichda biologik, emotsional va ijtimoiy o'zgarishlar
yuz beradi. O'smirlar o'z "men"ini anglaydi, hayotda o'z o'rnini topishga intiladi, bu esa
kasb tanlash ehtiyojini yuzaga keltiradi.
Kasb tanlash motivlariga quyidagi omillar ta'sir ko'rsatadi:
1.
Ichki motivatsiya
: shaxsiy qiziqishlar, qobiliyatlar, orzular;
2.
Tashqi motivatsiya
: oila, ustozlar, tengdoshlar, jamiyat talablari;
3.
Axborot manbalari
: internet, OAV, kasb ko'rgazmalari;
4.
Mehnat bozoridagi holat
: kasbga bo'lgan talab va takliflar.
Kasb tanlash motivatsiyasi bir necha psixologik nazariyalar orqali tushuntiriladi:
D. Superning shaxsiy rivojlanish nazariyasi
: kasb tanlash shaxsning hayotiy
yo'nalishini belgilaydi;
J. Hollandning tipologik nazariyasi
: shaxs turi va kasb muhitining mos kelishi
muhim;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
115
ISSN:3030-3613
Maslou ierarxiyasi
: kasb tanlash inson ehtiyojlarini qondirish vositasi sifatida
qaraladi.
Maktabda olib boriladigan kasbga yo'naltirish ishlari, amaliy mashg'ulotlar,
psixologik maslahatlar o'smirlarning qaroriga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Ota-onalar esa
ko'pincha o'z istaklarini ustun qo'yadi, bu esa bolaning qiziqishlarini inkor etishga olib
keladi. Psixologik yondashuv bolaning ichki dunyosini tushunishga yordam beradi.
Ko'plab o'spirinlar kasb tanlashda:
yetarli axborotga ega emas;
bosim ostida tanlov qiladi;
o'z qobiliyatini baholay olmaydi;
modaga ergashadi yoki noto'g'ri idealga suyanadi.
Bu holatlarning oldini olish uchun psixologik-pedagogik yordam zarur.
Amaliy tavsiyalar
Maktablarda kasbga yo'naltirish bo'yicha testlar o'tkazish;
Ota-onalar uchun treninglar tashkil qilish;
Psixologlar tomonidan o'quvchilarga shaxsiy maslahatlar berish;
Kasb egalari bilan uchrashuvlar tashkil qilish;
O'quvchilarda ongli ravishda tanlov qilish malakasini shakllantirish.
XULOSA
O'smirlik va o'spirinlik davrida kasb tanlash – bu shunchaki tanlov emas, balki
shaxsiy o'sish, o'zini anglash va ijtimoiy moslashuv jarayonidir. Bu murakkab
bosqichda ta'lim muassasalari, psixologlar va ota-onalar birgalikda harakat qilib,
bolalarning o'z salohiyatini to'g'ri yo'nalishga yo'naltirishi zarur. Har bir yosh ongli
ravishda kasb tanlay oladigan darajada ma'lumotli va qo'llab-quvvatlangan bo'lishi
lozim.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Qodirova N.M. "O‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish psixologiyasi". — Toshkent:
O‘qituvchi, 2020.
2.
Super D.E. "The Psychology of Careers". — New York: Harper & Row, 1957.
3.
Holland J.L. "Making Vocational Choices: A Theory of Vocational Personalities
and Work Environments". — Florida: Psychological Assessment Resources,
1997.
4.
Karimova M.S. "Pedagogik psixologiya asoslari". — Toshkent: Iqtisodiyot,
2018.
5.
Gardner H. "Multiple Intelligences: New Horizons in Theory and Practice". —
New York: Basic Books, 2006.
