T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
100
ISSN:3030-3613
OILAVIY MUNOSABATLARNI SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGIK
OMILLARINING AHAMIYATI
Musayeva Latofat Qodirnazarovna
Sirdaryo viloyati Sayxunobod tuman MMTBga qarashli
4-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
ushbu maqolada yosh oila to’g;risidagi umumiy tassavurlar hamda
yosh oiladagi er-xotin munosabatlarning psixologik xususiyatlari keltirib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
Qadriyat, halollik, rostgo‘ylik, or-nomus, sharmu-hayo,
mehruoqibat, mehnatsevarlik, beqarorlik, genogramma, semptomatik, diagramma,
psixoterapiya, ota-onalik.
Oila - har bir shaxsda ilk yoshligidan boshlab shakllanadigan insoniy fazilatlar,
ezgu-istaklar, qadriyatlar takomil topadigan, ming yillar davomida shakllangan o‘zbek
xalqining qadriyatlari va ma’naviy merosi ravnag‘ini ta’minlovchi tarbiya maskanidir.
"Halollik, rostgo‘ylik, or-nomus, sharmu-hayo, mehru-oqibat, mehnatsevarlik kabi
barcha insoniy fazilatlar, eng avvalo, oilada shakllangan". Bola shakllanishining ilk
maktabi esa ota-onaning o‘zaro munosabatlari majmui bo‘lib hisoblanadi. Ayniqsa
yosh oilalarda ota-onalik ma’suliyatini o’z zimmasiga olib o’zaro munosabatlar
tizimini to’g’ri shakllantirish jarayonlarida kuzatiladi. Avvalo, oilani so'z bilan
tavsiflash qanday odat tusiga kirganligini ta'kidlashimiz mumkin. Ya'ni,
terminologiyaga murojaat qilish. Ta'rifda aytilishicha, u ijtimoiy institut va jamiyatning
asosiy birligidir. Va u ma'lum xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Xususan, bir-birini
sevadigan ikki kishining birlashishi va ixtiyoriy nikoh. Keyinchalik ular umumiy hayot
bilan bog'lanadi. Lekin eng muhimi, oila, eng avvalo, eng muhim ijtimoiy qadriyatdir.
Foyda Kattalar uchun bu juda boshqacha tabiatning ma'lum ehtiyojlarini qondirish
manbai: g'amxo'rlik va yaqinlikdan uydagi sherikning yordami va uning ishini
bajarishgacha. Jamiyatning yosh a'zolari uchun oila - bu rivojlanish uchun qulay
sharoitlar shakllanadigan muhit. Hatto jismoniy, hissiy, aqliy va intellektual emas.
Bularning barchasi bolaning ota-onasining mas'uliyati. Bu esa, o'z navbatida,
tsivilizatsiyalashgan jamiyatning to'la huquqli a'zosini tarbiyalashga qodir bo'lgan
shaxslar sifatida o'zini namoyon qilishi kerak. Shuning uchun, bolaning tug'ilishi, agar
rejalashtirilgan bo'lsa, eng katta mas'uliyat bilan munosabatda bo'lish kerak.
Zamonaviy jamiyatda, afsuski, ko'pchilik buni anglamaydi.
Yosh oila deb, avvalo, er va xotinning ikkalasi ham 30 yoshdan oshmagan yoki
oilaviy turmush qurish tajribasi 10 yildan oshmagan yoshlar oilasi nazarda tutiladi.
Birinchi yondashuv, yaʼni, er va xotinning pasport yoshini inobatga olib, oilaga maqom
berish toʼgʼriroq boʼlib, qachon turmush qurganligidan qatʼiy nazar, albatta, shu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
101
ISSN:3030-3613
muddat orasida xali yigit ham qiz ham tom maʼnoda katta mehnat stajiga ega
boʼlmaydi, va koʼp hollarda ayol-ona aynan shu davrda farzandli boʼlib, uy bekasi
boʼlib oʼtirib qolishi ehtimoli katta. Аgar ikkinchi yondashuv boʼyicha yosh oilani
oilada yashash muddatiga koʼra tabaqalashtirilsa, unda u yoki bu jamiyatda nikoh
yoshining oʼrtacha koʼrsatgichi ortib yoki kamayib borishini nazarda tutish lozim.
Chunki ayrim davlatda va ayrim milliy-madaniy muhitda yoshlarni juda erta turmush
qurishi ragʼbatlantirilsa, boshqalarida, ayniqsa, oxirgi yillarda aksincha, yigit va
qizlarning kasb-hunar orttirish boʼyicha professional malakaga erishish asosiy qadriyat
hisoblangan sharoitlarda 30 yoshdan oshgan odam endi oila qurgan yoki xali ham
turmush qurmagan boʼlishi ham mumkin.
Umuman, fanda yosh oilani tavsiflaganda quyidagi mezonlar inobatga olinadi:
• juda yosh oila - nikohga kirgan vaqtdan toki 4 yilgacha;
• yosh oila - 5 yildan 9 yilgacha;
• oʼrta oilaviy hayot muddati - 10 yildan 19 yilgacha;
• katta oilaviy hayot muddati - 20 yil va undan ortiq muddat turmush kechirganlar
oilasi.
Koʼplab olimlarning taʼkidlashlaricha, yosh oilaning mustahkamlanib, oyoqqa
turib ketishi, turli maishiy muammolarni oʼzi mustaqil xal qilishi uchun zarur boʼlgan
muddat aslida turmush qurgan ikki shaxsning bir-biriga boʼlgan samimiy
munosabatiga, oila va uning atrofidagi turli qadriyatlarga nisbatan uygʼun qarashlariga,
ota-ona oilasida ibrat sifatida koʼrgan-kechirganlarini uchun oʼz oilasida qoʼllay bilish
mahoratiga bevosita bogʼliqdir.
Lekin baribir har bir oila aynan yoshlik davridagi qiyinchiliklarni boshdan
kechiradiki, bu muammolar quyidagi holatlarga bogʼliq tarzda namoyon boʼladi:
• oilaviy hayotni bir maromda kechishini taʼminlash, ishlash, oʼqish yoki boshqa
masalalarni xal qilish uchun vaqtning yetishmasligi;
• vaqtni yaxshi oʼtkazish, koʼngilxushliklarning cheklanganligi;
• yangi sharoitda erkakning ham ayolning jismonan toliqishi, asablarning
charchashi;
• iqtisodiy qiyinchiliklar.
Yosh oilalarda munosabat tizimi asosiy rol o’ynaydi bunda ikki yoshning bir
birini tushunishi evaziga oiladagi tashqi ta’sirlarning yuzaga kelishining oldini olinadi.
Psixologik nuqtai nazardan biologik,psixologik hamda ijtimoiy qovushish turlarining
o’zaro almashib turishi yosh oilalardagi o’zaro munosabatlarda muhim ahamiyatga ega
hisoblanadi. Tarixiy ma’lumotlarning guvohlik berishicha, oilaviy munosabatlar
madaniyati sharq xalqlarida juda qadimdan rivojlangan ijtimoiy voqelik ekanligini
ko‘rsatadi. Semptomatik odamda to‘g‘ridan-to‘g‘ri davolanishga majbur bo‘lmaslik,
og‘ir klinik holatlarga yangi moslashuvchanlikni keltirib chiqardi - masalan,
simptomatik odam terapiyadan voz kechgan yoki faqat oila bosimi ostida terapiyaga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
102
ISSN:3030-3613
borgan. Binobarin, agar oilaning bir a’zosi o‘zining hissiy faoliyatini o‘zgartirishi
mumkin bo‘lsa, agar u o‘zi mavjud bo‘lsa va u oilada hisobga olinadigan bo‘lsa, butun
oila o‘sha odamning o‘zgarishi qobiliyatiga javoban o‘z faoliyatini yaxshilaydi. Bu
sinaluvchilarga «oilaviy terapiya», albatta, butun oila a’zolari bilan
maslahatlashuvlarni anglatishini tushunishiga yordam berishi kerak.
Ushbu asosda Bouen o‘zining nazariyasini aks ettiruvchi sakkizta prinsipni ishlab
chiqdi:
1) o‘zlikni farqlash,
2) uchburchak,
3) yadroviy oilaviy hissiy jarayon,
4) oilani proektsiyalash jarayoni,
5) ko‘p avlodlarni uzatish jarayoni,
6) birodarlarning pozitsiyasi,
7) hissiy uzilish va
8) jamiyatdagi hissiy jarayonlar. An’anaviy nazariy til ushbu kuzatuvlarni yetarli
darajada tavsiflamaganligi sababli, Bouen oilaviy diagrammalarni chizgan.
Ushbu diagrammalar yoki «oilaviy daraxtlar» bebaho bo‘lib chiqdi, chunki ular
1) o‘yinchilarni to‘g‘ri ushlab turishga yordam berishdi,
2) muhim oilaviy faktlarni tuzishdi,
3) murakkab oilaviy naqshlarni aniq geshtaltini taqdim etishdi
4) terapevt va mijozga qanday qilib faraz qilishda yordam berishdi klinik
muammo oilaviy kontekst bilan bog‘liq edi va muammo va kontekst vaqt o‘tishi bilan
qanday rivojlandi va 5) terapevt va bemor uchun tizimlarning fikrlashini osonlashtirdi.
Oilaviy diagrammalarni chizish amaliyoti Monika Makgoldrik tomonidan
«Genograms in Family Assessment» nomli nashrida yagona terapevtik vosita sifatida
ishlab chiqilgan. Keyinchalik, genogramma oilaviy tizimlar nazariyasining ramziga
aylandi..
Yuqoridagi ilmiy nazariyalarning amaliy ahamiyati sifatida yosh oilalarda
munosabatlar tizimini tashkillashtirish asosida quyidagi vazifalar muhim ahamiyatga
ega sifatida izohlanadi.
1. Ikki yoshning bir-birini hurmat qilishi
2. Er-xotin rolidagi o’zaro bog’liqlik holati
3. Bir-birini tushunish va qo’llab quvvatlash asosida oila tizimini shakllantirish
4. Ota-onalik hamda kelin-kiyov ma’suliyatini to’g’ri anglash orqali
munosabatlarni shakllantirib borish
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Пcихология семъя: Учебник для педагогических Вузов // Автор:
В.М.Каримова. – Т.:, 2007. – 316 с.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
103
ISSN:3030-3613
2.
Bowen, Murray (1966), "Klinik amaliyotda oila nazariyasidan foydalanish", Klinik
amaliyotda oilaviy terapiya (qayta nashr etilgan), Lanham, MD: Rowman and
Littlefield (nashriyot 2004), 147-181 betlar,
3.
Психология семейных отношений с основами семейного консультирования
ред. Е. Г. Силяева М.: Издательский центр «Академия», 2002.
4.
Тойирова Ш. И., Тойирова Л. И. Психологическая роль геронтологии в
республике Узбекистан //Инклюзивное образование и психолого
педагогическое сопровождение лиц с ОВЗ и инвалидов: от раннего возраста
до профессиональной подготовки. Региональные практики и модели. – 2020.
– С. 202-205.
