T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
53
ISSN:3030-3613
ISLOMDAGI TA’LIM VA AXLOQ
Xayriyev Rahmonjon Otabek o’g’li
-
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali,
Kompyuter injiniringi fakultet talabasi
e-mail – xayriyevrahmonjon@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Samatov Xurshid O’lmasjonovich
Falsafa fanlari doktori, Dotsent.
Annotatsiya
Ushbu maqolada Islom dinida ta’lim va axloqning tutgan o‘rni, uning tarixiy
rivojlanishi hamda Qur’on va Hadis asosida ta’lim va axloqiy qadriyatlarning
ahamiyati tahlil qilingan. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) hayoti va amaliyotidan
namunalar orqali musulmonlar uchun ilm olish va axloqiy kamolotning naqadar
muhimligi yoritilgan. Shuningdek, Islom tarixidagi mashhur ulamolar faoliyati, ta’lim
markazlarining roli va axloqiy me’yorlarning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati keng
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Islom, ta’lim, axloq, Qur’on, hadis, musulmon, ilm, odob, tarix,
axloqiy tarbiya, Muhammad (s.a.v.), axloqiy qadriyatlar, ilm markazlari.
Kirish
Islom dini nafaqat e’tiqod tizimi, balki hayotning har bir jabhasini qamrab
oluvchi komil bir turmush tarzini taqdim etadi. Bu dinning eng asosiy tamoyillaridan
biri bu ta’lim va axloqdir. Qur’on va Hadisda ta’lim olish, ilm izlash, axloqiy
yetuklikka erishish, odob-axloq me’yorlariga rioya qilish ko‘plab joylarda
ta’kidlanadi. Islom dinining ilk davrlaridan boshlab, ta’lim va axloq inson hayotining
ajralmas qismi bo‘lib kelgan.
Islomda ta’limning o‘rni
Islomda ilm olish har bir musulmon erkak va ayol uchun farz qilingan.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) bunday deganlar:
“Ilm olish har bir musulmon
(erkak va ayol) uchun farzdir”
[ 3 (Ibn Moja rivoyati)]. Bu hadisdan anglashiladiki,
Islom dini ilmga katta ahamiyat beradi. Ilm orqali inson haqiqatni anglaydi, Allohni
taniydi va jamiyatda foydali shaxsga aylanadi.
Qur’oni Karimning birinchi nozil bo‘lgan oyati ham ilm haqida:
“O‘qi!
Yaratuvching Robbing nomi bilan o‘qi!”[2
(Al-‘Alaq surasi, 1-oyat)]. Bu oyat orqali
Alloh ta’limni, o‘qishni, ilm olishni buyurmoqda. Bu esa musulmonlar uchun ilm-
fanga bo‘lgan yuksak rag‘batning manbasidir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
54
ISSN:3030-3613
Islom tarixiga nazar solsak, ilk musulmonlar ta’limga katta e’tibor berishgan.
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) davrida “Suffa” nomli ilk maktab tashkil etilgan bo‘lib, bu
yerda sahobalar Qur’on va hadislarni o‘rganishgan. Keyinchalik xalifalik davrlarida
Bag‘dod, Kufa, Damashq, Buxoro, Samarqand kabi shaharlar ilm markazlariga
aylangan. Ulamolar, olimlar hadis, fiqh, tafsir, tibbiyot, matematika, astronomiya kabi
fanlar bilan shug‘ullanishgan.
Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino kabi buyuk
allomalar Islom ta’lim tizimining yuksak namunasi sifatida tarixda o‘chmas iz
qoldirishgan.
Islomda axloqiy qadriyatlar
Axloq — insonning odobi, xulqi, boshqalar bilan munosabatini ifoda etuvchi
asosiy tushunchadir. Islom dini axloqiy tarbiyaga katta ahamiyat beradi.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.):
“Men go‘zal axloqni mukammallashtirish uchun
yuborildim”
[3 (Ahmad, Bayhaqiy)] — deganlar. Bu hadisdan ko‘rinib turibdiki, Islom
dini asosan axloqiy yetuklikni targ‘ib etadi.
Islomiy axloqning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
·
Rostgo‘ylik
·
Adolat
·
Halollik
·
Kamtarinlik
·
Sabr-toqat
·
Rahm-shafqat
·
Boshqalarga yordam berish
Qur’oni Karimda va Hadislarda insonning axloqiy kamolotiga oid ko‘plab
saboqlar keltirilgan. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) hayotlari esa mukammal axloqiy
namunadir. U zot hech qachon yomon so‘z aytmagan, hatto dushmanlariga ham yaxshi
muomalada bo‘lganlar. Ular odamlar orasida eng rostgo‘y, eng halol va eng
xushmuomala inson sifatida tanilgan.
Axloqiy tarbiya, eng avvalo, oila bag‘rida boshlanadi. Islom dinida ota-onaning
farzand tarbiyasidagi mas’uliyati juda yuqori baholangan. Qur’onda ota-onalar
farzandlariga faqatgina moddiy emas, balki ma’naviy boylik – ya’ni odob, e’tiqod va
axloqni o‘rgatishlari lozimligi qayd etilgan. Rasululloh (s.a.v.):
“Ota-onaning farzand
oldidagi eng katta haqqi – bu unga yaxshi tarbiya berishidir”
[3]deganlar.
Shuningdek, jamiyat va maktab ham axloqiy tarbiyada muhim rol o‘ynaydi.
Maktab – bu nafaqat ilm beruvchi muassasa, balki yosh avlodning ma’naviyatini
shakllantiruvchi muhitdir. Islomiy ta’lim tizimida o‘qituvchilarning odobi, bilimi va
axloqi bolalar uchun ibrat bo‘lishi shart. Maktabdagi har bir dars, har bir muomala
bolalarga axloqiy saboq bo‘lishi kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
55
ISSN:3030-3613
Bugungi zamonaviy texnologiyalar, globallashuv va ijtimoiy tarmoqlarning
keng tarqalishi bilan birga axloqiy inqiroz hodisalari ham ko‘paymoqda. Yoshlar
orasida befarqlik, xulq-atvorning buzilishi, qadriyatlarga bo‘lgan munosabatning
susayishi kuzatilmoqda. Bu esa ta’lim tizimi va axloqiy tarbiyaning kuchaytirilishini
talab etadi.
Islom bu borada aniq va qat’iy yo‘l ko‘rsatadi. Har bir musulmon ota-ona,
o‘qituvchi, davlat va jamiyat bu borada birgalikda harakat qilishi kerak. Ayniqsa, yosh
avlodni Islomning ilmga va axloqqa asoslangan qadriyatlari bilan qurollantirish
bugungi kunning eng dolzarb masalasidir.
Ilm va axloqning uyg‘unligi
Islomda ilm va axloq bir-biridan ajralmas tushunchalardir. Ilm axloq bilan
bezatilmasa, u zararli bo‘lishi mumkin. Shuningdek, faqat axloqli bo‘lish, lekin
jaholatda qolish ham yetarli emas. Qur’on bu haqda shunday deydi:
“Biladiganlar
bilan bilmaydiganlar barobar bo‘lurmi?”
[2 (Az-Zumar, 9-oyat)]. Ilm Allohni
tanitadi, axloq esa unga yaqinlashtiradi. Shuning uchun ham haqiqiy musulmon ilmli
va axloqli inson bo‘lishi kerak.
Zamonaviy jamiyatda halollik, adolat, inson huquqlari, tenglik kabi qadriyatlar
tobora muhim bo‘lib bormoqda. Bu qadriyatlarning ko‘pi Islom dini tomonidan XIV
asrdan buyon ilgari surilgan. Misol uchun, halollik — haromdan tiyilish, birovning
haqini yemaganlik; adolat — qarorlar chiqarishda, muomalada tenglik; sabr — og‘ir
holatlarda ruhiy barqarorlik — bularning barchasi Islom axloqining asosi bo‘lib, har
qanday jamiyatda tartib va totuvlikni ta’minlaydi.
Xulosa
Islom dini ilm va axloqni inson hayotining ikki asosiy ustuni sifatida qaraydi.
Bu ikki tushuncha bir-birini to‘ldiradi va uyg‘unlikda mavjud bo‘lgandagina inson
komillikka erishadi. Qur’on oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)
hadislarida ilm olishga, tafakkur qilishga, anglashga chaqiriqlar juda ko‘p. Shu bilan
birga, axloqiy yetuklik, go‘zal odob, boshqalar bilan yaxshi munosabatda bo‘lish ham
Islomning ajralmas tarkibiy qismidir.
Islomda ta’lim jarayoni faqatgina diniy bilimlar bilan cheklanmaydi. Aksincha,
bu jarayonni keng qamrovli — ya’ni dunyoviy fanlar, tibbiyot, astronomiya,
matematika kabi sohalarni ham o‘z ichiga olgan holda ko‘rib chiqadi. Bu esa
musulmon jamiyatlarida qadimdan ilmiy markazlarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan.
Islom tarixidagi buyuk allomalar — Imom Buxoriy, Ibn Sino, Forobiy, Beruniylar
bunga yorqin misoldir.
Axloq esa — insonning har kuni hayotda tutadigan yo‘li, unga boshqalar bilan
qanday munosabatda bo‘lishni, qanday so‘zlashni, qanday yashashni ko‘rsatadigan
muhim qadriyatdir. Axloqiy me’yorlarga rioya qilish orqali jamiyatda tinchlik,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
56
ISSN:3030-3613
birdamlik, adolat va hurmat qaror topadi. Islom axloqiy me’yorlarni shunchaki tavsiya
etmaydi, balki ularni hayotiy zarurat sifatida ko‘rsatadi.
Zamonaviy davrda insoniyat ko‘plab muammolarga duch kelmoqda: axloqiy
inqiroz, ilmga befarqlik, yoshlar orasida ma’naviy tushkunlik, ijtimoiy adolatsizlik —
bularning barchasi Islom dini ta’lim va axloqqa bergan yondashuv bilan bartaraf
etilishi mumkin. Har bir musulmon ilm olishga intilishi, axloqiy yetuklikka erishishga
harakat qilishi, boshqalarga hurmat bilan yondashishi kerak. Faqat shundagina biz
komil jamiyat barpo eta olamiz.
Shunday ekan, Islomdagi ta’lim va axloq masalasi nafaqat diniy, balki ijtimoiy
va madaniy hayotning ham muhim asosi bo‘lib qoladi. Bu yo‘ldan borish har bir inson
uchun, ayniqsa musulmon yoshlar uchun eng sog‘lom, eng to‘g‘ri va eng barakali
yo‘ldir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. — Toshkent: Ma’naviyat, 2008. — 176 b.
2.
Qu’roni Karim
3.
Tarjimasi va tafsiri: Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. — Toshkent:
Hilol-nashr, 2016. — (Al-‘Alaq surasi, 1-oyat)-597-bet.
4.
.(Az-Zumar, 9-oyat) 542-bet.
5.
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf.
Hadis va hayot. 1-jild: Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)
. — Toshkent: Hilol-
nashr, 2012. — 288 b.
6.
Nosirov A.
Islomda axloqiy tarbiya masalalari
. — Toshkent: O‘zbekiston fan va
texnologiyalar nashriyoti, 2009. — 204 b.
7.
Azizi M.
Islom tarixi: Ilk davr
. — Toshkent: Sharq, 2011. — 320 b.
8.
Abdulaziz Mansur.
Islom va zamonaviylik
. — Toshkent: Movarounnahr, 2010. — 244 b.
9.
Qodirov M.
Islomda ilm va tafakkur
. — Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari
bo‘yicha qo‘mitasi, 2013. — 180 b.
10.
Said Ahmad.
Odobnoma: yoshlar uchun axloqiy qo‘llanma
. — Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi, 2007. — 128 b.
11.
Ibn Sino.
Donishnoma
. — Toshkent: Fan, 1997. — 496 b.
12.
Jaloliddin Rumiy.
Masnaviy Ma’naviy
(tanlangan qism). — Toshkent: Sharq, 2004. — 216 b.
