T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
290
ISSN:3030-3613
XAVOTIRLANISH DARAJASI YUQORI BOLALARNING PSIXOLOGIK
HOLATI VA BARTARAF ETISH MASALALARI
Abdulloyeva Dilnoza Sharifovna
Buxoro viloyati Vobkent tumani
35-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Annotatsiya
: Qo‘rquvlar bir tomondan, tashvishlanishning o’zi bo’lib, unda
odam o’zini noqulay his qiladi va shuning uchun imkon qadar tezroq bu tuyg’udan
xalos bo’lishga intiladi. Boshqa tomondan, tashvish haqiqiy va mumkin bo’lgan
“nosozliklar” haqida signal beradi.
Kalit so’zlar
qo’rquv, tashvish
muammosi , xavfga reaktsiya , qo’rquv sabablari
KIRISH
Psixologik lug‘atda xavotirlilikka quyidagicha ta’rif berilgan: “Bu turli hayotiy
vaziyatlarda, shu jumladan, bunga asos bo‘lmasa-da, xavotirni his qilishga yuqori
moyillikdan iborat individual psixologik xususiyatdir”. Xavotirni xavotirlilikdan
farqlash zarur. Agar xavotir – bola bezovtaligining epizodik ko‘rinishi bo‘lsa,
xavotirlilik mustahkam holat hisoblanadi. Masalan, bolada bayramda chiqish qilish
oldidan yoki sinfda mavzuni gapirib berishda bezovtalanish hollari kuzatiladi. Biroq
bu bezovtalik har doim namoyon bo‘lmaydi, boshqa vaziyatlarda u sokin bo‘lishi
mumkin. Bu o‘quvchining tayyorgarlik darajasiga bog‘liq. Agar xavotir holati tez-tez
va turli vaziyatlarda (dars payti javob berishda, notanish odamlar bilan muloqotda va
h.k.) takrorlansa, bu holda xavotirlilik haqida gapirish mumkin.
Xavotirlilik qandaydir muayyan vaziyat bilan bog‘liq bo‘lmaydi va deyarli doim
namoyon bo‘ladi. Bu holat odamga faoliyatning har qanday ko‘rinishida hamroh
bo‘ladi. Qachonki odam aniq nimadandir qo‘rqsa, biz qo‘rquvning ko‘rinishi haqida
gapiramiz. Masalan, qorong‘ilikdan, balandlikdan, bo‘sh joydan qo‘rquv. K. Izard
“
” va “xavotir” atamalarining farqini shu tarzda tushuntiradi: xavotir – bu ba’zi
hislarning uyg‘unlashuvi, qo‘rquv esa faqat shu hislardan biridir. Qo‘rquv odamda
istalgan yoshda rivojlanishi mumkin. A.I.Zaxarov fikriga ko‘ra, bir yoshdan uch
yoshgacha bo‘lgan bolalarda tungi qo‘rquvlar, hayotining ikkinchi yilida – birmuncha
ko‘proq kutilmagan tovushlar, yolg‘izlik, og‘riq, shuningdek, tibbiy xodimlardan
qo‘rquv namoyon bo‘ladi. Hozirgi vaqtgacha xavotirlilikning paydo bo‘lish sabablari
yuzasidan muayyan nuqtayi nazar ishlab chiqilmagan. Ammo ko‘pchilik olimlar
maktabgacha tarbiya va kichik maktab yoshidagi bolalarda xavotirlilikning asosiy
sabablaridan biri bola va ota-ona o‘rtasidagi munosabatlarning buzilishi deb
hisoblaydilar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
291
ISSN:3030-3613
“Maktab o‘quvchisining hissiy turg‘unligi” kitobi mualliflari B.I.Kochubey va
Y.V.Novikova xavotirlilik bolada quyidagi holatlarda paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan
ichki nizolarning mavjudligi oqibatida rivojlanadi deb yozadi:
1. Ota-onalar yoxud ota-ona va maktab (maktabgacha tarbiya muassasasi)
tomonidan taqdim etiladigan qarama-qarshi talablar. Masalan, ota-ona bola o‘zini
yomon his qilayotgani uchun maktabga yubormaydi, o‘qituvchi esa jurnalga “ikki”
baho qo‘yadi va boshqa bolalarning yonida uni dars qoldirgani uchun tergaydi.
2. Noteng (ko‘pincha yuqori) talablar. Masalan, ota-onalar bolaga a’lochi
bo‘lishi kerakligi haqida qayta-qayta takrorlaydilar, o‘g‘il yoki qizlari “besh” baho
olishiga qaramasdan, sinfning eng yaxshi o‘quvchisi bo‘lmaganliklariga ko‘nikishni
istamaydilar.
3. Bolani kamsituvchi, uni tobe holatga qo‘yuvchi salbiy talablar. Masalan,
tarbiyachi yoki o‘qituvchi bolaga: “Agar sen men yo‘qligimda kim o‘zini yomon
tutganligini aytib bersang, sening boshqa bolalar bilan urushganingni onangga
aytmayman” deydi.
Maktabgacha tarbiya va kichik maktab yoshida o‘g‘il bolalar, 12 yoshdan keyin
esa qiz bolalar ancha xavotirlidirlar. Bunda qiz bolalar o‘zaro boshqa odamlar bilan
munosabat yuzasidan hayajonlanadilar, o‘g‘il bolalarni esa ko‘proq darajada
zo‘ravonlik va jazo xavotirga soladi. Nojo‘ya xatti-harakat sodir etgan qizlarni oyisi
yoki pedagog u haqida yomon fikrga borishi, dugonalari u bilan o‘ynashdan voz
kechishi tashvishga soladi. Bunday vaziyatda o‘g‘il bolalar ko‘proq kattalar ularni
jazolashlari yoki tengdoshlari urishlaridan qo‘rqadilar. Kitob mualliflari
ta’kidlaganlaridek, o‘quv yili boshlanganidan 6 hafta o‘tgach o‘quvchilarda xavotirlilik
darajasi oshadi va ular 7-10 kunlik ta’tilga ehtiyoj sezadilar. Bolaning xavotirliligi
uning atrofidagi kattalar xavotirliligining darajasiga bog‘liq. Pedagog yoki ota-onaning
yuqori xavotirliligi bolaga o‘tadi. Xayrixoh munosabatda bo‘lgan oilalardagi bolalar
tez-tez janjal bo‘ladigan oila bolalaridan ko‘ra kamroq xavotirlanadilar.
Shunisi qiziqki, ota-onalar ajrashgach, oiladagi janjallar tugaganida bolaning
xavotirlilik darajasi pasaymaydi, aksincha birdan oshib ketadi. Psixolog Y. Brel
shunday qonuniyatni ham aniqladi: bolalar xavotirliligi ota-onalar o‘z ishi, yashash
sharoiti, moddiy ahvolidan qoniqmagan hollarda ham o‘sar ekan. Ehtimol, shuning
uchun ham bugungi kunda xavotirli bolalar soni uzluksiz oshayotgandir. Oilada ota-
ona tarbiyasining hukmron usuli ham bolaning ichki xotirjamligi yo‘qolishiga sabab
bo‘ladi. Shunday fikr mavjudki, o‘quv xavotiri maktabgacha tarbiya yoshidayoq
shakllanishni boshlaydi. Bunga tarbiyachi ishining turli usullari, bolani boshqalar bilan
doimiy solishtirish, qo‘yiladigan yuqori talab ham sabab bo‘lishi mumkin.
Xavotirli bola esa tashvishli kattalarga aylanadi. Uning hayoti, u nima
bo’lishidan qat’i nazar, muvaffaqiyatga erisha olmasligini his qilish bilan to’yingan. U
xato qilishdan qo’rqadi, o’zgarishdan qo’rqadi. U o’zi uchun noqulay bo’lsa ham
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
292
ISSN:3030-3613
barqarorlikni tanlaydi, chunki barqarorlik bo’lmagan joyda bu juda qo’rqinchli va
xavfli. U yerda g’ayrioddiy, tayanadigan hech narsa yo’q va ichkarida hech qanday
yordam yo’q. Agar o’zingizda yordam bo’lmasa, unda siz kimdandir yoki biror
narsadan yordam izlashingiz kerak: boshqa odamlarda, spirtli ichimliklar, giyohvand
moddalar. Hamma oqibatlar bilan qaramlik shunday shakllanadi.
Ma’lumotlarga
qaraganda yer yuzi aholisining 10-11 % turli xil fobiyalardan aziyat chekadi. Bu holat
insonda kutilmaganda va anglanmagan sababga koʻra paydo boʻlishi mumkin.
Ayniqsa, bolalarda qoʻrquv va fobiyalar ularning jamiyatga, oʻrab turgan olamga
moslashish jarayonlarida koʻproq uchraydi. Koʻrsatilishicha, fobiyalar fantaziyasi
yaxshi rivojlangan, xavotirlanuvchan xarakterga ega boʻlgan, oʻziga ishonmaydigan,
oʻziga past baho beradigan, muloqatga kirishish malakalari yaxshi shakllanmagan
insonlarda koʻproq kuzatilar ekan. Bu jarayonga irsiyat hamda tarbiya ham katta ta’sir
koʻrsatadi. Fobiya erkaklarga qaraganda ayollarda koʻproq uchraydi. Bu holat
ayollarning hissiyotga beriluvchanliklari va koʻpincha agressiyaning ob’yektiga
aylanib qolishlari bilan bogʻliqdir.
Fobiyaning juda ham koʻp turlari mavjud: odamlar biror xayvondan,
xashoratdan, balandlikdan, yolgʻiz qolishdan, kasalikka chalinishdan, ochiq yoki berk
boʻshliqdan qoʻrqadilar. Xatto insonlarda fobofobiya, ya’ni biror fobiyaga duchor
boʻlishdan qoʻrqish kabi turi xam uchraydi. Odamlarning doimo qoʻrquv hissini
koʻzgʻatuvchi vaziyatdan qochishlari fobiyaning belgisidir.
Fobiyalar vaqtida inson qoʻrquv ob’yektiga nisbagan vegetativ nerv
sistemasidagi koʻzgʻalishlar natijasida 2 xil usulda javob reaksiyasini koʻrsatishi
mumkin:
1 - holatda, simpatik nerv sistemasi qoʻzgʻalib, yurak urishining tezlashuvi, qon
bosimining koʻtarilishi, terining qizarishi kabi belgilar kuzatilsa, 2 - holatda esa
parasimpatik nerv sistemasining qoʻzgʻalishi natijasida yurak urishining sekinlashuvi,
qon bosimining pasayishi, teri rangining oqarishi, sovuq ter chiqishi kabi holatlar
namoyon boʻladi. Ma’lumotlarda koʻrsatilishicha, fobiya nasldan-naslga oʻtadi. Ota-
onada biror fobiya mavjud boʻlgan boʻlsa, farzandga ham shu holatga nisbatan moyillik
nasliy yoʻl bilan uzatiladi, ammo bu moyillik aynan shu fobiya turiga nisbatan
boʻlmasligi mumkin.
Fobiyalar inson hayoliy faoliyatining deyarli hamma jabxalarida uchrashi
mumkin:
1)
Insonning uyda boʻlish, xoʻjalik ishlari, shaxslararo munosabatlar va
xokazolar bilan bogʻliq fobiyalar: yongʻin chiqishidan, gaz bilan zaxarlanishdan, tok
zarbasidan (urishidan), suv bosib ketishidan, balandlikdan, ifloslikdan, yuvish
vositalaridan, dorilardan, maishiy asboblar portlab ketishidan, uyning qulab
tushishidan, yolgʻizlikdan yoki qorongʻulikdan qoʻrqish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
293
ISSN:3030-3613
2)
Ish faoliyati bilan bogʻliq fobiyalar (hamkasblar va boshliqlar bilan
munosabatlardan, atrof - muhitdan va xokazolardan qoʻrqish): ishni boshlashdan, ishni
yoʻqotib qoʻyishdan, yangi mutaxassisligiga mos boʻlmaslikdan, ish joyida
shikastlanish yoki baxtsiz xodisadan, nafaqaga chiqishdan, hamkasblari bilan oʻzaro
bir-birini tushuna olmaslikdan, boshliqlardan, nazorat — tekshiruvchi tashkilotlardan,
muhim muzokaralardan, mas’uliyatni oʻz zimmasiga olishdan qoʻrqish.
3)
Insonning shaxsiy, jinsiy hayoti bilan bogʻliq fobiyalar: homiladorlikdan,
farzandsizlikdan, zoʻrlanishdan, jinsiy yuqumli kasalliklar yuqishidan, turli kasalliklar
bilan kasallanishdan, qarilikning qiyin kechishidan, soch toʻkilishidan, allergik
reaksiyalardan qoʻrqish va boshqalar.
4)
Yashirin fobiyalar: qarama - qarshi jins vakillaridan; biror illatga berilib
qolishdan; alkogol, narkotik mahsulotlariga, dori vositalariga va boshqa xil tobelik
yuzaga kelishidan; omadsizlikning takrorlanishidan, kimningdir joniga qasd qilishdan;
oʻldirilishdan; yolgʻiz joylardan, binolardan, oʻzini oʻldirishdan, boyligini
yoʻqotishdan, aqldan ozishdan, oʻzga sayyoraliklar bilan uchrashuvdan, turli
ranglardan, rux va arvohdardan qoʻrqish.
5)
Ota-onalarda kechadigan fobiyalar: oʻz bepushtligidan, homiladorlikdan
homilaga zarar yetishdan, tugʻruq ogʻriqlaridan, turmush oʻrtogʻi bolani
sevmasligidan, bolada qandaydir illat aniqlanishidan, unga ziyon yetkazishlaridan
qoʻrqish.
XULOSA
Xavotirli odamlar o’zlarini past baholaydilar, o’zlarini zaif his qiladilar. Ular
kuchli bo’lishdan qo’rqishadi, chunki aks holda ularning yonidagi kimdir o’zini
yomon his qiladi. Bu mustaqil yashashga yana bir to’siqdir.Psixologning tashvishli
odam bilan qanday ishlashi.Terapiyada biz ota-onalardan ajralish bilan ishlaymiz.
Ajralish - bu ajralish. Inson onasidan ajraladi, mustaqillikni o’rganadi. U bolaligida
egallamagan ko’nikmalarni egallaydi. U yangi shaxs bilan tanishadi, o’z shaxsiyatini
topadi, onasidan ajralgan, o’z shaxsiy hayoti bilan yashashga qodir.
Stressga
chidamlilik rivojlanadi va tashvish uchun o’z-o’ziga yordam berish usullari
to’planadi. O’z-o’zini hurmat qilish asta-sekin o’sib bormoqda, chunki endi u ko’p
narsani qila oladi va buni o’zi ham biladi. Harakat qilish uchun onasining roziligi va
ruxsatiga muhtoj emas.Jarayon uzoq va mashaqqatli, ammo juda qiziqarli.
Psixologik jihatdan yetuk shaxsning o’sishi va kattalar erkin hayotiga kirish davri.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Zaxarov, A.I. Farzandlarimizga qo’rquvdan xalos bo’lishga qanday yordam berish
kerak. Sankt-Peterburg: Gippokrat, 1995. 126 b.
2.
Parishoniylar A.M. Bolalar va o’smirlardagi tashvish: psixologik tabiat va yosh
dinamikasi. M. Voronej, 2000.
3.
Anksiyete va tashvish. O’quvchi / komp. V.M. Astapov. - SPb., 2001 yil.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
294
ISSN:3030-3613
4.
Rabbimova U., Khasanova D., Sanaev A. Professional pedagogical ethics of a
modern pedagogue // Problems and trends of modern innovation assessment:
solutions and perspectives. - 2022. - Volume 1. - No. 1. - S. 422-423
5.
Malika Ortikova and Alisher Sanaev. «Human Quality: Signs». Contemporary
Innovation Assessment by Problems and Trends: Solutions and Perspectives 1.1
(2022): 415-419.
6.
PN Ustin, KB Murotmusayev «Psychological adjustment factors of first-year
students» Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. Brussels, Belgium -
7.
2022. P 115-121 https :// geniusjournals . org / index . php / ejhss / index
