T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
272
ISSN:3030-3613
“RAQAMLI AXBOROT VA VIRTUAL BORLIQ”
Mahkamova Maftuna Odiljon qizi
Baliqchi tuman 1-son politexnikumi ishlab chiqarish ta'limi ustasi
Namangan davlat texnika universiteti talabasi
Annotatsiya
Raqamli axborot texnologiyalari inson hayotining deyarli barcha sohalariga
chuqur kirib bormoqda. Virtual borliq esa ushbu texnologiyalar yordamida yaratilgan,
real olamga o‘xshash, lekin sun'iy muhit hisoblanadi. Ushbu maqolada raqamli axborot
va virtual borliqning mazmuni, ular orasidagi bog‘liqlik va zamonaviy jamiyatga ta'siri
tahlil qilinadi. Asosiy e'tibor virtual borliqning ta'lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat va
kundalik hayotdagi o‘rniga qaratiladi. Maqolada axborot-kommunikatsiya vositalari
yordamida shakllangan raqamli dunyoning ijtimoiy ong va madaniyatga ko‘rsatadigan
ta’siri ham yoritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli axborotning
to‘g‘ri boshqarilishi va virtual borliqdan oqilona foydalanish orqali inson faoliyatining
samaradorligi oshiriladi. Shu bilan birga, ushbu sohalarning rivojlanishi bilan bog‘liq
ayrim xavf-xatarlar ham mavjud bo‘lib, ular maxfiylik, shaxsiy axborot xavfsizligi va
psixologik sog‘liq bilan bog‘liq masalalarni o‘z ichiga oladi. Maqola zamonaviy
texnologiyalar ta’sirida shakllanayotgan virtual haqiqatning ijobiy va salbiy jihatlarini
ilmiy tahlil asosida yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli axborot, virtual borliq, sun’iy muhit, raqamlashtirish,
axborot xavfsizligi, ijtimoiy tarmoq, raqamli ong, texnologik taraqqiyot.
"DIGITAL INFORMATION AND VIRTUAL EXISTENCE"
Abstract
Digital information technologies penetrate deeply into all spheres of human life.
Virtual reality is a technologically assisted, but artificial environment similar to the real
world. Three articles provide a modern analysis of the content of digital information
and virtual reality, their relevance and impact on society. The main focus is on the role
of virtual reality in education, health, culture and everyday life. The article also
highlights the impact of the computer world formed through information and
communication technologies on social consciousness and culture. Direct control of
security assistance and management of human activities by receiving assistance from
virtual reality. At the same time, there are some risks associated with the development
of these areas, which include issues related to personal information and medical health.
The article helps to develop a scientific analysis of the development and development
of virtual reality, which is being formed under the influence of modern technologies.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
273
ISSN:3030-3613
Keywords:
electronic information, virtual reality, artificial environment,
digitization, information, social network, computer intelligence, technological
progress.
«ЦИФРОВАЯ ИНФОРМАЦИЯ И ВИРТУАЛЬНОЕ
СУЩЕСТВОВАНИЕ»
Абстрактный
Цифровые информационные технологии глубоко проникают во все
аспекты жизни человека. Виртуальная реальность — это созданная с помощью
технологий искусственная среда, напоминающая реальный мир. В трех статьях
представлен современный анализ содержания цифровой информации и
виртуального существования, их актуальности и влияния на общество. Основное
внимание уделяется роли виртуальной реальности в образовании,
здравоохранении, культуре и повседневной жизни. В статье также
подчеркивается
влияние
компьютерного
мира,
сформированного
информационно-коммуникационными технологиями, на общественное сознание
и культуру. Непосредственное управление поддержкой безопасности и
управление деятельностью человека с помощью виртуального субъекта. Однако
существуют и некоторые риски, связанные с развитием этих отраслей, включая
вопросы, связанные с персональными данными и медицинским обслуживанием.
Статья позволяет провести научный анализ развития и совершенствования
виртуальной реальности, формирующейся под влиянием современных
технологий.
Ключевые слова:
электронная информация, виртуальная реальность,
искусственная среда, оцифровка, информация, социальная сеть, компьютерный
интеллект, технический прогресс.
Kirish
XXI asr — bu axborot asri. Raqamli texnologiyalarning tezkor rivojlanishi
tufayli inson hayoti virtual maydonlar bilan yanada chambarchas bog‘lanib bormoqda.
Virtual borliq endilikda nafaqat ko‘ngilochar soha balki ta’lim, tibbiyot, iqtisodiyot va
hatto siyosiy jarayonlarning ajralmas qismiga aylanmoqda. Ushbu o‘zgarishlar
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli rivojlanish bo‘yicha qarorlarida ham
o‘z aksini topmoqda. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida
raqamlashtirish orqali davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va ijtimoiy sohalarni
modernizatsiya qilish asosiy yo‘nalish sifatida belgilangan.
Raqamli axborot — bu elektron formatda mavjud bo‘lgan, tezkor uzatiluvchi,
saqlanuvchi va qayta ishlanuvchi ma’lumotlardir. Bu axborot turlari inson idroki orqali
emas, balki texnik vositalar yordamida qabul qilinadi. Shu jihatdan, raqamli axborot
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
274
ISSN:3030-3613
real borliq bilan virtual borliq o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini o‘taydi. Virtual borliq esa
inson tomonidan sun’iy tarzda yaratilgan, real hayotga o‘xshash fazoviy va
vaqtinchalik tizim bo‘lib, u orqali turli faoliyatlarni amalga oshirish mumkin.
Maqolaning dolzarbligi shundaki, virtual borliqning jamiyatga ta’siri tobora
ortib bormoqda. Masofaviy ta’limdan tortib, virtual maslahat markazlarigacha bo‘lgan
imkoniyatlar insoniyatning yangi bosqichdagi evolyutsiyasini ifodalaydi. Biroq bu
imkoniyatlar bilan birga xavf-xatarlar ham mavjud: axborot haddan tashqari ko‘pligi,
ijtimoiy aloqalarning zaiflashuvi va real hayotdan uzoqlashish kabi. Shunday ekan,
raqamli axborot va virtual borliqni chuqur o‘rganish, ularning imkoniyatlarini aniqlash
va xatarlarini minimallashtirish zamonaviy jamiyat oldida turgan dolzarb masalalardan
biridir. Ushbu maqola ana shu masalalarni ilmiy asosda tahlil qilishga qaratilgan.
Usullar
Birinchi navbatda,
deskriptiv (tasviriy) metod
orqali raqamli axborot va virtual
borliq tushunchalarining nazariy asoslari, tarixiy shakllanishi va hozirgi holati
o‘rganildi. Bu jarayonda zamonaviy ilmiy adabiyotlar, xorijiy tadqiqotlar va
O‘zbekiston Respublikasining rasmiy hujjatlari tahlil qilindi.
Ikkinchidan,
taqqoslov
(komparativ) metod
asosida virtual borliq va an’anaviy real borliqning o‘zaro
farqlari, ustunlik va kamchilik jihatlari solishtirildi. Masalan, ta’lim jarayonida yuzma-
yuz o‘qitish bilan onlayn ta’lim shakllari o‘rtasida samaradorlik darajasi tahlil qilindi.
Uchinchidan,
empirik tahlil
doirasida foydalanuvchilarning virtual muhitdagi faolligi,
vaqt sarflanishi, psixologik holati haqidagi statistik ma’lumotlar ko‘rib chiqildi. Bunda
ijtimoiy tarmoqlar, raqamli ta’lim platformalari va mobil ilovalardagi foydalanuvchi
odatlari asos qilib olindi.
Shuningdek, SWOT-tahlil orqali raqamli axborot va virtual borliqning
ijobiy va salbiy jihatlari, imkoniyatlari va xavflari tizimlashtirildi. Ushbu
metodlar orqali mavzu yuzasidan ilmiy asoslangan xulosalar chiqarishga
erishildi.
Natijalar (400 so‘z)
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, raqamli axborot va virtual borliq
zamonaviy inson faoliyatining ajralmas qismiga aylangan. Statistik ma’lumotlarga
ko‘ra, O‘zbekistonda aholi orasida internet foydalanuvchilar soni yildan-yilga ortib
bormoqda. 2024-yil holatiga ko‘ra, 23 milliondan ortiq foydalanuvchi internet
tarmog‘idan faol foydalanmoqda. Ularning asosiy qismi ijtimoiy tarmoqlar, onlayn
ta’lim platformalari va raqamli xizmatlardan muntazam foydalanmoqda. Bu esa virtual
borliqning real hayotdagi ahamiyatini tasdiqlaydi.
Tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki, raqamli axborot texnologiyalarining kengayishi
bilan insonlarning axborotga bo‘lgan qaramligi kuchaygan. Bu ijobiy jihatdan tezkor
axborot almashinuvi, masofaviy muloqot va tezkor qaror qabul qilish imkoniyatlarini
yaratgan bo‘lsa-da, salbiy jihatdan inson psixologiyasiga bosim, diqqatning tarqoqligi,
yolg‘izlik hissi kabi muammolarni ham yuzaga keltirmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
275
ISSN:3030-3613
Virtual borliqning ta’lim tizimiga ta’siri ijobiy baholanishi mumkin. Onlayn kurslar,
raqamli kutubxonalar va masofaviy darslar orqali ta’lim olish imkoniyati oshmoqda.
Shu bilan birga, o‘quvchilarning mustaqil bilim olishga bo‘lgan ehtiyoji va mas’uliyati
ham ortmoqda. Shunga qaramay, yuzma-yuz muloqotning yetishmasligi va texnik
cheklovlar ayrim hollarda o‘quv jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Madaniyat va
san’at sohasida ham virtual borliq keng imkoniyatlar yaratmoqda. Virtual muzeylar,
raqamli ekskursiyalar va 3D tasvirlar orqali foydalanuvchilar dunyo madaniy merosiga
interaktiv uslubda yaqinlashmoqda. Biroq raqamli kontentga haddan tashqari
bog‘lanish insonning estetik didiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Xavfsizlik
masalalariga to‘xtalsak, raqamli axborotdan foydalanishda shaxsiy ma’lumotlar
muhofazasi, kiberhujumlar va yolg‘on axborot tarqatish holatlari eng muhim
muammolar sirasiga kiradi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, foydalanuvchilarning
aksariyati axborot xavfsizligi qoidalariga yetarli darajada amal qilmaydi. Bu esa
ijtimoiy tarmoqlarda firibgarlik va kiberjinoyatlarning ko‘payishiga olib kelmoqda.
Umuman olganda, raqamli axborot va virtual borliq inson faoliyatining yangi
bosqichini boshlab berdi. Ular imkoniyatlar va xavflarni o‘zida jamlagan murakkab
tizim sifatida baholanadi.
Muhokama
Yuqoridagi natijalar asosida quyidagi muhim xulosalarga kelish mumkin.
Birinchidan, raqamli axborot va virtual borliq zamonaviy jamiyat uchun inqilobiy
o‘zgarishlar keltirib chiqardi. Ular orqali odamlar o‘z hayot faoliyatini tez, samarali va
interaktiv tarzda tashkil qila boshladilar. Ammo bu o‘zgarishlar ijtimoiy va psixologik
muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Virtual borliq imkoniyatlari cheksizdek
ko‘rinadi: masofadan ishlash, masofaviy ta’lim, raqamli xizmatlar, onlayn do‘stlik va
hattoki virtual shaxslar bilan muloqot qilish imkoniyati mavjud. Ammo bu
imkoniyatlar ortidan insonlar real hayotdagi ijtimoiy aloqalardan uzoqlashib, o‘ziga
xos “raqamli izolyatsiya” holatiga tushmoqda. Bu esa jamiyatda yolg‘izlik, psixologik
tushkunlik va hissiy befarqlik kabi muammolarni kuchaytiradi. Raqamli axborotdan
foydalanishda axloqiy me’yorlarga amal qilish dolzarb muammo sifatida ko‘rilmoqda.
Virtual makonda anonimlik va erkinlik chegaralarining aniq belgilanmagani yolg‘on
axborotlar, kiberjinoyatlar va axloqiy inqirozlarga sabab bo‘lmoqda. Shu bois,
foydalanuvchilarning axborot madaniyatini oshirish va raqamli savodxonlikni
rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli axborot va virtual borliqdan
foydalanishda davlat siyosati va qonunchilik bazasi ham muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanuvchilar huquqlarini himoya qilish, axborot xavfsizligini ta’minlash va milliy
axborot makonini barqaror saqlash bugungi kunning ustuvor vazifalaridan biridir.
Xulosa
Raqamli axborot va virtual borliq bugungi kunda insoniyat hayotining barcha
jabhalarini qamrab olgan kuchli va ta’sirchan vosita sifatida shakllandi. Ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
276
ISSN:3030-3613
maqolada o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish inson faoliyatini
soddalashtirish, tezlashtirish va interaktivlashtirish orqali ko‘plab ijobiy natijalarni
yuzaga keltirgan. Ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat, savdo, hatto kundalik muloqot
tizimlarida raqamli texnologiyalar faol qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, bu
texnologiyalar jamiyat oldiga bir qator muammolarni ham qo‘ygan: insonlarning real
ijtimoiy aloqalardan uzoqlashuvi, yolg‘izlik, axborotning haddan ziyod ko‘pligi,
kiberxavfsizlik bilan bog‘liq tahdidlar. Ayniqsa, yosh avlod vakillarining virtual
dunyoga haddan tashqari bog‘lanishi ularning psixologik holatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Raqamli axborot va virtual borliq – zamonaviy jamiyatning ajralmas bo‘lagidir.
Bu jarayonlar axborot madaniyati va raqamli savodxonlik darajasini oshirish
zaruratini keltirib chiqarmoqda.
Shaxsiy ma’lumotlar himoyasi, axborot xavfsizligi va qonuniylik prinsiplari
virtual makonda ustuvor ahamiyatga ega bo‘lishi zarur.
Ta’lim, sog‘liqni saqlash va madaniyat sohalarida virtual texnologiyalarning
integratsiyasi davom etmoqda va ijobiy samara bermoqda.
Kelajakda raqamli axborot va virtual borliqning yanada barqaror va xavfsiz
rivojlanishini ta’minlash uchun davlat siyosatini takomillashtirish, innovatsion
yondashuvlarni kuchaytirish va ijtimoiy ongni yuksaltirish talab etiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch.
— Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaati. —
2023 yil.
3.
Baxtiyorov M.
Raqamli texnologiyalar va axborot xavfsizligi
. — Toshkent: Innovatsiya,
2021.
4.
Tuxliyev N.
Virtual borliq va yoshlar psixologiyasi
. — Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi statistik hisobotlari. — 2024.
6.
Xolmurodov A.
Axborot makonidagi axloqiy me’yorlar
. — Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
7.
Rasulov D.
Onlayn ta’limning ijtimoiy ta’siri
. — "Yosh olim" jurnali, 2023, №4.
8.
UNESCO.
Digital literacy: Policy Briefs and Recommendations
. — Paris, 2022.
9.
10.
Stat.uz — O‘zbekiston Respublikasi statistika agentligi rasmiy sayti.
