THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
37
TEMIR YO‘L AVTOMATIKA VA TELEMEXANIKA QURULMALARIGA
TEXNIK XIMAT KO‘RSATISH USULLARI
Otaqulova Shaxnoza Burxon qizi
Toshkent davlat transport universiteti (Toshkent,O‘zbekiston)
https://doi.org/10.5281/zenodo.13734437
Annotatsiya:
ushbu maqolada avtomatika va telemexanika qurulmalariga
texnik xizmat ko‘rsatish usullari bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
avtomatika,telemexanika,nosozlik,diagnostika,tashxis.
Abstract:
the article provides recommendations on methods of technical
maintenance of automation and telemechanics installations.
Keywords:
automation, telemechanics, fault, diagnostics,diagnosis.
AT qurilmalarining ishonchliligini yuqori darajada ushlab turish uchun
ularga texnik xizmat ko‘rsatish choralari ko‘rilmoqda. Texnik xizmat ko‘rsatishni
tashkil etishda bir nechta yondashuvlar (1-rasm) mavjud. Birinchi yondashuv
qurilmaga jiddiy texnik xizmat ko‘rsatishni talab qilmaydi va uning ishlamay
qolish muddati bilan belgilanadi. Texnik xizmat ko‘rsatishning ikkinchi
yondashuvi vaqt oralig‘i bilan belgilanadigan xizmatdir. Bu amalga oshirilgan
tadbirlar uchun belgilangan muddatlar bilan texnik xizmat ko‘rsatish rejasini
tayyorlashni shuningdek, qurilmalarga xizmat ko‘rsatish uchun maxsus
guruhlarning mavjudligini talab qiladi. Ushbu turdagi texnik xizmat ko‘rsatish
ancha qimmat va har doim ham maqbul emas (ta’mirlash ishlari haqiqiy
nosozlikdan keyin rejalashtirilishi mumkin ya’ni juda kech yoki aksincha,
muddatidan oldin amalga oshirilishi mumkin). Qurilmaning (tizimning) haqiqiy
(joriy) holati bilan belgilanadigan texnik xizmat ko‘rsatishning uchinchi
yondashuvi eng mukammal hisoblanadi. Bu qurilmaning ish parametrlarining
joriy holatini diagnostika qilish uchun vositalar mavjudligini talab qiladi. Ushbu
usul nisbatan arzon va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning katta qismini talab
qilmaydi. Bundan tashqari, haqiqiy holatga asoslangan texnik xizmat ko‘rsatish
qurilmalarning resurslarini maksimal darajada oshirishga imkon beradi
ta‘mirlash va almashtirish rejaga muvofiq emas, balki ish vaqti va joriy texnik
holatga muvofiq amalga oshiriladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
38
Texnik xizmat strategiyalari
Buzulishga qadar xizmat
ko‘rsatish
Ta‘mirlash muntazam ravishta
amalga oshirilad
i
Qurulmaning holatiga qarab
texnik xizmat ko‘rsat
ish
1-rasm.Texnik xizmat ko‘rsatish strategiyalari
Avtomatika va telemexanika qurulmalariga texnik xizmat ko‘rsatish
usullari:
O‘zbekiston temir yo‘llarida ikkinchi yondashuv qo‘llaniladi, bu
rejalashtirilgan profilaktika yoki rejalashtirilgan ta’mirlash usuli deb ham
ataladi. U maxsus ishlab chiqilgan jadvalga muvofiq ma’lum bir chastota bilan
amalga oshiriladigan bir qator tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Yuqorida ta’kidlab
o‘tilganidek, bu yondashuv har doim ham maqbul emas va juda qimmatga
tushadi. Bundan tashqari, texnik xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar ishning bir
qismini bajarmaslik yoki yomon bajarish vasvasasi mavjud, chunki texnik xizmat
ko‘rsatish operatsiyalari ko‘pincha odatiy holdir va ularning ishlashi ustidan
nazorat yo‘q.
Uchinchi yondashuv - zamonaviy qurilmalarni haqiqiy holatiga ko‘ra
ta’mirlash. Muntazam texnik xizmat ko‘rsatish usulidan qurilmalarning haqiqiy
holatiga ko‘ra xizmat ko‘rsatish usuliga o‘tish uchun o‘rnatilgan va qo‘shimcha
boshqaruv vositalaridan foydalangan holda funksional birliklarning doimiy
monitoringini
ta’minlash
kerak.
Ishlayotgan
rele
texnologiyasida
ixtisoslashtirilgan sensorlarni o‘rnatish qiyin va juda qimmatga tushadi va o‘z-
o‘zini boshqarish funksiyasi bilan jihozlangan faqat mikroprotsessor
texnologiyasidan foydalanishga tez o‘tish mumkin emas. Shu munosabat bilan
texnik diagnostika va monitoringning qo‘shimcha vositalaridan (TDM)
foydalanish dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Texnik diagnostika vazifalari
:
Tashxis qo‘yishda tizim joylashgan holatni
aniq aniqlash yoki u joylashgan ko‘plab holatlarni aniqlash muammolari hal
qilinadi. Bu diagnostika ob’ektini o‘rganishda qanday vazifa qo‘yilganligi bilan
belgilanadi. Diagnostikaning beshta vazifasi mavjud.
Diagnostikaning birinchi vazifasi-bu xizmat ko‘rsatish holatini tekshirish,
bunda ob’ektda har qanday nosozlikni aniqlash vazifasi hal qilinadi, diagnostika
obektini ko‘plab xizmat ko‘rsatish holatlaridan va ko‘plab nosoz holatlarga
o‘tkazadi (2-rasmda keltirilgan). Bu fabrikalarda qurilmalar ishlab chiqarishda,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
39
ularni uzoq vaqt saqlash yoki ta’mirlashdan keyin yoqishda paydo bo‘ladi.
Ko‘pincha bu juda ko‘p vaqt talab qiladigan jarayon bo‘lib, uni soddalashtirish
uchun texnik diagnostika usullaridan foydalanish kerak.
Diagnostikaning ikkinchi vazifasi-bu nosozliklarni aniqlash vazifasi hal
qilinadigan ish faoliyatini tekshirish.Diagnostikaning uchinchi vazifasi – to‘g‘ri
ishlashini tekshirish diagnostika obektining ishlashi paytida hal qilinadi. Shu
bilan birga, ob’ektda hozirgi vaqtda uning normal ishlashini buzadigan
nosozliklar paydo bo‘lmasligini ta’minlash va nosozliklarning normal ishlashi
uchun qabul qilinishi mumkin bo‘lmagan ta’sirini istisno qilish kifoya. To‘g‘ri
ishlashini tekshirish diagnostika ob’ektining faqat ushbu rejimda va ma’lum bir
vaqtda to‘g‘ri ishlashi to‘g‘risida xulosa chiqarishga imkon beradi. Umuman
olganda, hozirgi vaqtda to‘g‘ri ishlaydigan qurilma ishlamay qolishi mumkin.
Ushbu vazifa poyezdlar harakatini tartibga solish uchun mas’uliyatli
funksiyalarni bajaradigan temir yo‘l avtomatikasi qurilmalari uchun juda
muhimdir. Ularda ishlash algoritmining buzilishi boshqaruv ob’ektlariga ta’sir
qilishda xavfli oqibatlarga olib kelmasligini ta’minlash kerak.
Diagnostikaning to‘rtinchi vazifasi nosozliklarni (nuqsonlarni) izlashdir,
bunda nosoz ob’ektida aniq ko’rsatma muammosi hal qilinadi.Diagnostik obekt
diagnostikasi samaradorligiga diagnostika vazifalari ob’ekt hayotining barcha
bosqichlarida hisobga olingan taqdirda erishiladi.
Xulosa
Loyihalashda diagnostika tizimini tashkil etishning umumiy masalalari hal
qilinadi. Diagnostik ob’ekt tahlili asosida uning diagnostika modeli tuziladi,
texnik diagnostika vositalari ishlab chiqiladi va diagnostika samaradorligi
baholanadi. Ob’ektni ishlab chiqarishda bir vaqtning o‘zida SD (diagnostik
samaradorlik) qilish tavsiya etiladi. Shu bilan birga, asosiy vazifa diagnostik
ob’ekt va SD uchun barcha talablarni ta’minlashdir. Diagnostik ob’ektni yig‘ish
va sozlashda nuqsonlarni topish vazifasi paydo bo‘lishi mumkin. Yakuniy
bosqichda chiqish nazorati amalga oshiriladi va ob’ektning sozligi tekshiriladi.
Ish paytida diagnostika ob’ektning to‘g‘ri ishlashi yoki nosozligini nazorat
qilish doimiy yoki vaqti-vaqti bilan amalga oshiriladi. Agar kerak bo‘lsa,
profilaktika yoki tiklash ishlarini bajarish uchun yuzaga kelgan nuqsonni
bashorat qilish yoki qidirish amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda diagnostika
ob’ektni kerakli vaqtda ishlatish to‘g‘risida oqilona qaror qabul qilishga imkon
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Б.Дперникис,
Р.Ш.Ягудин.
Предупреждение
и
устранение
неисправностей в устройствах СЦБ. Москва 1994.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
40
2. Сапожников Вл.В., Елкин Б.Н., Кокурин И.М. и др. Станционные систэмы
автоматики и телэмеханики: Учебник для вузов ж.-д. транспорта. - М.:
Транспорт, 1997.
3. railway.uz
4. Арипов Н. М., Баратов Д. Х. Перспективы развития высокоскоростного
движения и вопросы внедрения электронного оборота технической
документации на железных дорогах Узбекистана //Инновационный
транспорт. – 2016. – №. 2. – С. 10-14.
5. Baratov D., Aripov N. The problems of electronic document management
technical documentation on the basis of the hierarchical formalization //Proc. of
VII International Scientific Conference and IV International symposium of young
researchers: Transport problems. – 2015. – Т. 22. – С. 620.
