THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
140
TADBIRKORLIK KAPITALI
Boymatov Xoliyor Qurbonovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti “Tarmoqlar
iqtisodiyoti” kafedrasi o‘qituvchisi
xoliyorboymatov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14868543
Annotatsiya:
Tadbirkor iqtisodiy faoliyatini shakllantirishda va
rivojlantirishda kapitalning o’rni eng asosiy o’rinni egallaydi.Tadbirkorlik
sub’ektlarida kapitalni vujudga keltirish har xil usullar bilan amalga oshiriladi.
Ushbu maqola korxona kapitali haqida to’laroq ma’lumot beradi.
Tayanch iboralar:
Tadbirkorlik kapitali, boshlang‘ich kapital va uning
manbaalari, kapital samaradorligi, asosiy kapital, aylanma mablag‘lar,
kapiatlning doiraviy aylanishi, amortizatsiyaning iqtisodiy mazmuni.
Kapitalning samaradorligi va kuchi turli tushunchalardir. Natija kichik
miqdordagi kapital bilan ham juda muhim bo‘lishi mumkin (bu har doim sodir
bo‘ladi), masalan , yangi ilmiy g‘oyaning tug‘ilishi va asoslanishi, prinsipial
jihatdan yangi texnik kashfiyot, ixtiro (innovatsiya).
Kapitalga egalik qilmasdan tadbirkorlik bo‘lishi mumkin emas .
Tadbirkorning ixtiyoridagi kapital qanchalik samarali yoki kuchli, uning faoliyati
natijasi qanchalik daromadli bo‘lsa, shunchalik ko‘p ijtimoiy ehtiyojlarni
qondirishi mumkin.
Kapital deganda faqat ayrim moddiy mulk ob'ektlarini tushunish mumkin
emas. Kapital moddiy yoki aqliy shaklda mavjud bo‘lishi mumkin (bilim,
ko‘nikma, qobiliyat, ba‘zi iste‘dodlarga, qobiliyatlarga, kasbiy sirlarga ega bo‘lish,
ya‘ni nou-xau ham tovar va kapital sifatida qaraladi).
Kapital deganda moddiy yoki moliyaviy resurslar, shuningdek, ishlab
chiqarish jarayonida foydalaniladigan va foyda olish vositasi sifatida xizmat
qiluvchi intellektual ishlanmalar va tashkiliy qobiliyatlar tushuniladi.
Tadbirkor ixtiyorida bo‘lib, foyda olish maqsadida ishlatiladigan va
yollanma mehnat tomonidan harakatga keltiriladigan barcha moddiy vositalar,
tovarlar va pul mablag‘lari birgalikda
tadbirkorlik kapitali
deb ataladi.
Dastlabki tadbirkorlik kapitalining shakllanishi
Boshlang‘ich kapital
tadbirkorni biznes rejasini amaliy amalga oshirish
boshlangan paytda yoki tadbirkorlik faoliyatining dastlabki bosqichida
muomalaga kiritilgan kapital deb ataladi. Odatda, boshlang‘ich kapital deganda
biznes rejani amalga oshirish va kutilgan samarani olish uchun amalga
oshirilishi kerak bo‘lgan naqd puldagi barcha xarajatlar tushuniladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
141
Boshlang‘ich kapital biznes rejani amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan
mezon, shuningdek sheriklar sizning biznes vakolatingizni baholashi mumkin
bo‘lgan kafolatlardan biri hisoblanadi.
Boshlang‘ich kapitalning zarur miqdori g‘oya asosidagi muayyan reja uchun
tadbirkorlik hisob-kitoblari bilan ko‘rsatiladi. Avvalo shuni yodda tutish kerakki,
har qanday korxona kapitali asosiy va aylanmaga bo‘linadi.
Asosiy kapital
ishlab chiqarishning barcha texnik vositalarini (yoki uzoq
muddat foydalaniladigan tovarlarni) o‘z ichiga oladi, ularsiz normal ishlaydigan
ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish mumkin emas. Asosiy kapitalga yer
uchastkalari, binolar, mashina va jihozlar, avtotransport va boshqa
harakatlanuvchi tarkiblar, orgtexnika, asbob-uskunalar va asboblar kiradi.
Aylanma mablag‘lar
- bu korxona orqali "o‘tadigan" va ishlab chiqarish
yoki shaxsiy (ishchilar jamoasi tomonidan) iste‘mol qilish yoki sotish uchun
mo‘ljallangan hamma narsa. Bular, birinchi navbatda, xomashyo va materiallar
(xom ashyo va inventarlar), tayyor mahsulotlar – hali sotilmagan, shuningdek
sotilmagan, lekin xaridor tomonidan hali to‘lanmagan (xaridor qarzi), kassadagi
va bank hisobvaraqlaridagi naqd pul mablag‘lari, shu jumladan ish haqi uchun
mablag‘lar.
Yangi korxona tashkil qilishda, shuningdek, har qanday yangi loyiha yoki
g‘oyani amalga oshirishda kapitalning asosiy va aylanmaga bo‘linishini yodda
tutish kerak. Aylanma mablag‘larning qaytarilishi asosiy kapitalga nisbatan
ancha tez sodir bo‘ladi (asosiy kapital eskirishi munosabati bilan amortizatsiya
ko‘rinishida qismlarga bo‘lib qaytariladi, aylanma mablag‘ esa tovar sotilgandan
va to‘langanidan keyin darhol qaytariladi).
Tadbirkorlik kapitalini shakllantirish manbalari
Endi asosiy savol tug‘iladi: kerakli miqdordagi boshlang‘ich kapitalni
qaerdan olish kerak? Bunday holda, biz yana faqat keyingi harakatlarimizni
rejalashtirish bilan shug‘ullanamiz va qiyosiy tahlil orqali biz uchun mumkin
bo‘lgan va eng samarali bo‘lgan boshlang‘ich kapitalni shakllantirish usulini
tanlashga harakat qilamiz. Bunday holda, odatda, boshlang‘ich kapitalni
shakllantirishning mumkin bo‘lgan usullariga alohida e‘tibor beriladi. Bularga
quyidagilar kiradi:
1) oldingi tadbirkorlik faoliyatining moliyaviy natijalari (o‘ziga xos yoki
merosxo‘rlik);
2) shaxsiy jamg‘armalar (nafaqat naqd pulda, balki moddiy , tovar
ko‘rinishida ham, masalan, siz o‘zingizning korxonangizga kapital sifatida
shaxsiy avtomobilni kiritasiz);
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
142
3) qarz mablag‘lari, ya‘ni ba‘zi muayyan majburiyatlar bo‘yicha qarzga
olingan mablag‘lar (masalan, yarim foiz ).
Ko‘pgina davlatlarda boshlang‘ich kapitalni shakllantirishning uchinchi
usuli juda keng tarqalgan, bu noldan o‘sish deb ataladi. To‘g‘ri, bu holda kredit
olish unchalik oson emas: qat'iy kafolatlar kerak. Ba‘zi hollarda bunday
kafolatlar tadbirkorlik loyihasining mazmuni, aniqrog‘i, hisob-kitoblarning
to‘g‘riligi, sezilarli ta‘sirning yuqori ehtimoli va kapitalning tez aylanishi talab
etiladi.
Qarz - bir tomon (qarz beruvchi)
boshqa tomonning (qarz oluvchining)
mulkiga pul yoki tovarlarni (narsalarni) o‘tkazadigan va qarz oluvchi bir xil
miqdordagi tovarlarni (narsalarni) qaytarish majburiyatini oladigan bitim
turidir. Ma‘lum bir vaqt ichida (ayrim vaqtda) bir xil va sifatli, oddiy tilda qarz
"qarz olmoq", ya‘ni qaytarib olish bilan birga olmoq degan ma‘noni anglatadi,
lekin qaytarilish o‘sishni anglatmaydi.
Iqtisodiy ma‘noda kreditni ssuda bilan aralashtirib yubormaslik kerak
(garchi ssuda ham ba‘zan kredit vazifasini bajaradi - foizsiz kredit).
Kredit - bir tomon boshqa tomonga pul yoki tovarlarni kreditga
(qaytariladigan muddatga foydalanish uchun) va qoida tariqasida, foizlarni
to‘lash bilan ta‘minlaydigan bitim shakli.
Bank krediti
- bu bank tomonidan vaqtincha foydalanish uchun mablag‘lar
taqdim etiladigan qarz shakli.
Kredit operatsiyalarini quyidagi belgilariga ko‘ra tasniflash mumkin .
1. Xavfsizligiga qarab (garovsiz va garovli)
2. Foydalanish davriga qarab (qisqa va uzoq)
3. To‘lovning xususiyatiga ko‘ra (bo‘lib-bo‘lib to‘lanadi, bir martalik to‘lov
bilan qaytariladi)
4. Foizlarni undirish usuliga qarab (foizlar ssuda berish vaqtida ushlab
qolinadi (masalan, veksel bo‘yicha ssuda berishda), kreditni qaytarish vaqtida
foizlar ushlab qolinadi, kreditning butun muddati davomida teng qismlarda
to‘lanadi)
Tadbirkorlik kapitali ishlab chiqarish va muomala jarayonida doimo
harakatda bo‘ladi va bu harakat jarayonida bir qator bosqichlarni bosib o‘tadi.
Tadbirkorlik kapitalining o‘z harakatida uch bosqichni izchil bosib o‘tib,
muntazam ravishda bir shakldan boshqa bir shaklga aylanib, yana dastlabki
shakliga qaytib kelishi uning
doiraviy aylanishi
deyiladi.
Asosiy va aylanma kapitallar bir-biridan quyidagi belgilar asosida
farqlanadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
143
1. Ishlab chiqarish jarayonida harakat qilish xususiyatlari.
Asosiy
kapital uzoq davr (masalan stanok 10 yil, bino 50-100 yil) davomida faoliyat
qiladi, o‘zining oldingi natural-buyum shaklini shu davrdagi doiraviy aylanishlar
davomida saqlab qoladi. Aksincha, aylanma kapital (masalan paxta, jun, metall
va b.) har bir doiraviy aylanishda to‘liq unumli iste‘mol qilinadi, o‘zining
ashyoviy-buyum shaklini yo‘qotadi va yangi turlari bilan almashinadi.
2. Qiymatini ishlab chiqarish natijalariga o‘tkazish xususiyati.
Asosiy
kapital ishlab chiqarish jarayonida qator yillar davomida faoliyat qilib, ularning
qiymati tovarlarga qisman-qisman o‘tib boradi. Xomashyo va materiallar,
yoqilg‘i va energiya kabi aylanma kapital elementlari har bir doiraviy aylanishda
to‘liq unumli iste‘mol qilinadi va ularning qiymati mahsulot va xizmatlar
qiymatiga to‘liq o‘tadi.
3. Kapital qiymatining aylanish usuli.
Qiymatining
aylanish usuli bo‘yicha asosiy kapital qiymati ikkiga bo‘linadi. Qiymatning
mahsulotga o‘tgan qismi tovarlar va xizmatlar bilan birga muomalada bo‘ladi va
doiraviy aylanish jarayonida tovar shaklidan pul shakliga o‘tadi hamda qoplash
fondi shaklida asta-sekin jamg‘ariladi. Mahsulotga o‘tmagan qismi ishlab
chiqarish doirasida mavjud bo‘lgan asosiy kapitalda gavdalanganicha qolaveradi.
Iste‘mol qilingan mehnat predmetlari qiymati to‘la-to‘kis aylanib, yangi
mahsulotlar qiymati tarkibiga kiradi.
4. Qayta tiklanish usuli.
Qayta tiklanish usulida asosiy kapitalning ishlab
chiqarish natijlariga o‘tkazilgan qiymati, bu vositalar bir qator doiraviy
aylanishlarni o‘z ichiga olgan muayyan davr davomida yeyilib, ishdan
chiqqandan keyin pul shaklidan yangi asosiy kapital shakliga aylanadi. Aylanma
kapital har bir doiraviy aylanishdan keyin ashyoviy-buyum shaklida qaytib
tiklanadi.
Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish va undan foydalanish
samaradorligi
Asosiy kapitalning tarmoq tarkibi ularning ayrim tarmoqlar bo‘yicha
taqsimlanishi va har bir tarmoqning kapitalning umumiy qiymatidagi hissasi
bilan tavsiflanadi. Agar asosiy kapital tarkibida ko‘proq texnika taraqqiyoti va
ishlab chiqarish samaradorligini belgilaydigan tarmoqlarning ulushi oshsa,
ularning tarmoq tarkibining yaxshilanganligini bildiradi. Asosiy kapitalning
turlari bo‘yicha tarkibi ular har bir turining kapital umumiy qiymatidagi hissasi
va nisbati bilan tavsiflanadi.
Kapital qiymati dastlab pul shaklida avanslashadi, qO‘shimcha qiymat esa,
aksincha, avval boshdanoq yalpi mahsulotning ayrim bir qismining qiymati
sifatida mavjuddir. Agar mana shu mahsulot sotilib, pulga aylantirilsa, unda
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
144
kapital qiymati yana o‘zining dastlabki shakliga kiradi, qo‘shimcha qiymat esa
o‘zining avval boshdagi mavjud bo‘lish usulini o‘zgartiradi. Biroq, shu paytdan
boshlab, ularning har ikkalasi, kapital qiymati ham, qo‘shimcha qiymat ham, pul
shaklida bo‘ladi va ularning qaytadan kapitalga aylanishi aynan bir xil usulda
sodir bo‘ladi. Kapital egasi unisini ham, bunisini ham tovarlar sotib olishga
harajat qiladi, shu tufayli u o‘z mahsulotini yana boshqatdan tayyorlash
imkoniyatiga, bu safar kengaygan masshtabda tayyorlash imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
1
Respublika hukumati tadbirkorlik kapitalini ko‘paytirishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri
xorijiy investitsiyalarni jalb etish va qo‘shma korxonalarni rivojlantirishga katta
e‘tibor bermoqda. Mamlakatimizdagi barqarorlik va qulay investitsiya muhiti
natijasida tashqi iqtisodiy aloqalar izchil rivojlanmoqda. 2021 yilda jami 10
milliard dollardan ortiq, jumladan, 8 milliard 100 million dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri
xorijiy investitsiya o‘zlashtirilgan. Buning natijasida 318 ta yirik va 15 mingdan
ziyod hududiy loyihalar amalga oshirilib, 273 mingdan ortiq ish o‘rni tashkil
etilgan. Yangi korxonalar jami 1 milliard dollardan ziyod eksport va 530 million
dollarlik import o‘rnini to‘ldirish imkoniyatiga ega.
Albatta, koronavirus pandemiyasi hali-hamon iqtisodiy jarayonlarga jiddiy
ta‘sir o‘tkazmoqda. Shunga qaramay, eksportda izchil o‘sishga erishilmoqda.
Xususan, 2020 yilda mamlakatimizda eksport miqdori 9 milliard dollardan
oshgan bo‘lsa, 2021 yilda 12 milliard dollarni tashkil etgan. E‘tiborlisi, bunda
tayyor va yarim tayyor mahsulotlar ulushi sezilarli ko‘paygan
2
2022 yilda 9 milliard 500 million dollardan ziyod to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
sarmoyalarni o‘zlashtirish, 282 ta yirik va 9 mingdan ortiq hududiy loyihalar
ishga tushirish mo‘ljallangan. Eksport hajmini 14 milliard dollarga yetkazish
hisob-kitob qilingan.
Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish uchun qilingan xarajatlarning bir
qismi
amortizatsiya fondi
yordamida qoplanadi.
Amortizatsiya asosiy kapital eskirib borishiga qarab, uning qiymatini asta-
sekin ishlab chiqarilgan mahsulotga o‘tkazish, asosiy kapitalni keyinchalik qayta
tiklash maqsadlarida mahsulotning amortizatsiya miqdoriga teng qismini ajratib
borish jarayonidan iborat.
Amortizatsiya normasi
amortizatsiya ajratmalari yillik summasining shu
asosiy kapital qiymatiga nisbati sifatida aniqlanadi va foizda ifodalanadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
145
Amortizatsiya ajratmalarining umumiy normasi asosiy kapitalni takror ishlab
chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlariga muvofiq ravishda ikki qismdan iborat
bo‘ladi: bir qismi asosiy kapitalni to‘la qoplashga (qayta tiklashga), ikkinchisi
ularni qisman qoplashga (kapital ta‘mirlashga) mo‘ljallanadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Boltaboev M.R., Qosimova M.S., Ergashxodjaeva SH.J., G’oyipnazarov B.K.,
Samadov A.N., Xodjaev R.S. Kichik biznes va tadbirokrlik. –
T.:ADIBNASHRIYoTI, 2011.
2. Xodiev B.Yu., Qosimova M.S., Samadov A.N. Kichik biznes va tadbirkorlik. T.:
TDIU, 2010.
3.
G’ulomova F. Buxgalteriya hisobini mustaqil o’rganuvchilar uchun
qo’llanma. –T.: “NORMA” nashriyoti, 2010. -507 b.
4. O’zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining Milliy standart (BXMS)lari
to’plami.Toshkent “ NORMA”-2021.
