Barcha maqolalar

1-60 52 0

Яримўтказгичли структураларнинг динамик характеристикаларига деформация ва кучли электромагнит майдоннинг таъсири

Абдурасул Гулямов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда жахонда тинимсиз ривожланишдаги яримўтказгичли материаллар хамда яримўтказгичли структураларнинг фото ва тензо хоссаларини ўрганиш соҳасида, айникса, бу хоссаларни ёруғлик, деформация ва ўта юқори частотали электромагнит майдон таъсирида бошқариш йўналишида интенсив тадқиқотлар олиб борилмокда. Бу борада яримўтказгичли материалларнинг функционал характеристикаларини бошкариш орқали яримўтказгичли асбобларнинг ноёб хоссаларини аниқлаш мухим вазифалардан бири хисобланади.
Мустақиллик йилларида Республикамиз илм-фан соҳасида, хусусан яримўтказгичлар физикасининг ривожланишига, жумладан, тензосезгир ва фотосезгир яримўтказгичли структураларни олиш технологияларига катта эътибор қаратилди. Бу йўналишда чуқурэнергетик сатхлар хосил килувчи аралашмали яримўтказгичли материаллар ва аномал катта фотокучланишга эга юпқа яримўтказгичли пардалар олинди, фотоўтказувчанлик эффектларини, тор сохали ва катламли материаллар асосида фото- ва тензосезгир структураларни олиш бўйича сезиларли натижалар олинди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясига кўра илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини рагбатлантириш, илмий ва инновация ютуқларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш, яримўтказгич ва яримўтказгичли структураларда кечадиган физик жараёнларга кучли электромагнит майдон, ёруглик ва деформация таъсири масалаларига алохида эътибор каратиш мухим ахамиятга эга.
Хозирги кунда жаҳонда яримўтказгипли структураларнинг динамик характеристикаларига деформация ва купли электромагнит майдон таъсирини ўрганишда купли электромагнит майдон, деформация ва ёруглик таъсирида юзага келувпи ток ва электрюритувпи куплар табиатини опиб беришда олиб критик нуқта яқинидаги пастота билан ёритилганда юзага келувпи эффектларга катта эътибор каратилмокда. Бу борада максадли илмий тадқиқотларни амалга ошириш, жумладан, вакуумли панглатиш натижасида олинган тензосезгир пленкаларда юзага келувпи аномал катта кийматга эга тензосезгирлик коэффициентини тушунтириб берувпи потенциал тўсиқлар системаси моделини куриш; потенциал тўсиқлар системаси модели асосида деформация потенциали доимийсини бахолаш; хусусий ёруглик билан ёритилган р-п-ўтишда доимий деформация таъсирида тензосегирликни бошкариш мумкинлигини аниклаш; яримўтказгиплардаги генерацион-рекомбинацион жараёнларни тушунтиришда фазалар портретидан фойдаланиш мумкинлигини аниқлаш; квазибирўлпамли электрон газнинг ҳолатлар зиплиги ва энергетик сатхдарининг иссиқлик кенгайишини тадқиқ қилиш; кристалл панжара тебраниши ва энергетик сатхдарнинг иссиклик кенгайиши билан боғлиқ энергетик тирқишларнинг температуравий боғлиқлигини тадқиқ килиш мухим масала ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4997-сонли «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонини ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ - 1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадкиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади яримўтказгич ва яримўтказгичли структураларда кечадиган физик жараёнларга кучли электромагнит майдон, ёруглик ва деформация таъсирини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлигн қуйидагилардан иборат:
фундаментал ютилиш чегарасида деформация таъсирида тақиқланган соҳа кенглигини ўзгариши ҳисобига ютилиш коэффициентининг кескин ортиши натижасида p-n-ўтиш тензосезгирлигининг аномал катта қийматларга эришиши аниқланган;
р-п-ўтишнинг вольтампер характеристикасининг ёруғлик, деформация ва кучли ўта юқори частотали электромагнит майдони таъсирида ўзгариши электрон ва ковакларнинг Ферми квазисатхдарининг фарки билан тушунтирилиши назарий асосланган;
ёруглик ва деформация таъсирида фотоэлектрон ва фотоковаклар генерацияланиши натижасида диодларда манфий электр юритувчи куч ҳосил бўлиши, ўта юкори частотали тўлқин таъсирида эса электрон ва коваклар қизиши натижасида мусбат ишорали электр юритувчи куч пайдо бўлиши аниқланган;
ўзгарувчан деформация частотасининг заряд ташувчилар яшаш вақтига кўпайтмаси бирдан катта бўлганда фазалар портретининг шакли горизонтал кесмага айланиши, бирдан кичик бўлганда фазалар портретининг шакли вертикал кесма тусини олиши ва бирга тенг бўлганда эса фазалар портретининг шакли энг катта юза ҳосил қилиши аниқланган;
ўзгарувчан деформация таъсирида рекомбинация марказларининг ортиши фазалар траекториясининг спиралсимон равишда кичик қийматлар томон ўралиб бориши, рекомбинацион марказларнинг камайиши эса фазалар траекториясини спиралсимон равишда катта қийматлар томон очилиб бориши аникланган;
MnlnsSg.s, ҒеНгЗд ва CuInsSs монокристалларида электронларнинг панжара тебраниши билан бирга рухсат этилган соҳалардаги энергетик сатхларнинг термик кенгайиши тақиқланган соҳа кенглигини тўлиқ ўзгаришига олиб келиши аниқланган.
Хулоса
Ўтказилган тадикодлар асосида қуйидаги хулосалар қилинди:
1. Кетма-кет потенциал тўсиқлар тизими модели вакуумли чанглатиш натижасида олинган яримўтказгичли пленкалардаги аномал катта бўлган тензосезгирлик коэффициентининг юзага келишини асослаб берилган.
2. Ёритилган p-n- ўтишнинг тензосезгирлигини ўзгармас деформация s , ёруглик частотаси ш ва интенсивлиги I орқали бошкариш мумкин. Критик нуқталар якинида ютилиш коэффициента кескин ўсиши мумкин ва бунинг натижасида p-n-ўтишнинг тензосезгирлик коэффициента аномал катта қийматлар кабул килиши кўрсатилган.
3. Фундаментал ютилиш чегарасида хусусий ёруглик билан ёритилганда, яримўтказгич деформацияга таъсирчан бўлиб ташқи деформация ёрдамида электрон ва коваклар фотогенерацияси тезлигини бошкариш мумкинлиги аникланган.
4. Р-п-ўтишга ташки таъсир килинганда унинг вольтампер характеристикаси j-U текислигининг жойлашиш чорагидан ўтишига караб р-п-ўтиш кайси режимда эканлигини аникланган.
5. Ўзгарувчан деформация частотасининг заряд ташувчиларнинг яшаш вақтига кўпайтмаси бирдан катта бўлганда <в г»1, фазалар портретининг (п ни дя/ га богликлиги) шакли горизонтал кесмага айланиши, ы • г«i бўлганда эса фазалар портретининг шакли вертикал кесма тусини олиши ва <в-г = 1 бўлганда эса фазалар портретининг шакли энг катта юза хосил килиши аникланган.
6. Фазалар портретининг шакли бизга кўрилаётган генерацион-рекомбинацион жараёнларда рекомбинациянинг кайси тури (квадратик ёки чизикли) кечаётганлиги таъкидланган.
7. Рекомбинацион марказларнинг ортиб бориши яримўтказгичдаги заряд ташувчиларнинг камайиши билан ифодаланади ва фаза траекторияси спирал кўринишида хам п, хам — ўқлари бўйича кичик қийматлари томон ўралиб
бориши кўрсатилган.
8. Рекомбинацион марказларнинг камайиб бориши яримўтказгичдаги заряд ташувчиларнинг ортиши билан ифодаланади ва фаза траекторияси „ дп „ ___
спирал кўринишида хам и, хам — ўклари бўиича катта кииматлари томон
очилиб бориши аникланган.
9. Тақикланган зона кенглигининг хароратга богликлигини тушунтириш учун энергетик сатхдарнинг термик кенгайиши улушини хисобга олиб, тақиқланган зона кенглигининг тўлиқ ўзгариши электронларнинг кристалл панжара таъсирлашуви ҳисобига бўлганидек, рухсат этилган зоналардаги энергетик сатхдарнинг термик кенгайиши ҳисобига ҳам содир бўлиши
топилган.

1-11 158 0

Яримўтказгичлар физикаси» ихтисослиги бўйича: «CdTe дан тайёрланган фотосезгир парда ва BiTeSb-BiTeSe термоэлектрик материаллари асосида кўп максадли фототермоўзгартиргичларнинг яратишни тадкиқот килиш

Lola Mamadaliyeva

Тадқиқот объектлари: аномал фотокучланншга эга CdTc қатламлари, юпқа пардасимон куёш элементлар ва Bi2Te; каттиқ коришмалари асосидаги термоэлектрогенератор.
Ишнинг максади*. ЗОО-5ООК ишчи хароратлар оралиғи учун, пардасимон куёш элементлари. ёки фотосезгир тузилмалар асосида, фототермоэлектрик генератор ва асбоблар тузилмаларини ишлаб чикиш ва яратиш.
Тадкиког методларн: инерт газ мухитида эритиш, термовакуум бугланти-риш. газки мёвий синтез, иссиклик ишлови бериш, структуравий таҳлил, вольтам-пер, температуравии ва спектрал тавсифларни ўрганиш, термо - ЭЮК, электр ва иссиклик ўтказувчанлик хамда Холл эффектини ўлчаш.
Олинган натижа.тар ва уларнинг янгилиги. Фотосезгир тузилмалардан глйёрланган пардасимон фотоэлеменглардан ва кадмий халькогенидларидан хамда BijTe^-xSex ва Bi2.xSbxTej асосидаги (ермоэлементлардан бевосита қуёш энергия-сини электр энергиясига айлантириш учун, фототермоэлектрик генераторлар кон-с1рукциясини яратиш тартиб-коидалари белгиланган.
Амалий ахамияти. Ўтказилган тадкикотлар натижалари асосида кўриш диапазонига мос кслувчи сигналларни кадмий халкогенидларидан гайёрланган электр сигналларга ўзгартиргичлар тайёрлашга имкониятлар очилади. Уларда Bi2Tej асосидаги термоэлектр генераторлар автоном манбаи сифатида юритилади.
Татбик этиш даражаси ва нктисоднй самарадорлнги. Нурланиш фото-термоўзгартиргичини конструкциялаш усули ишлаб чикилган (Ўзбекистон Респуб-ликаси Патенти). Фаргона водийсининг иссиклик трассаларида авария ёрип ичла-рини энергия билан озиклантириш учун термоэлектрик батарея гадбиқ этилган.
Қўлланиш сохаси. Қуёш электростанниялари, автоном озука манбалари. ас-бобсозлик, метрология, ярим ўтказгичлар тсхникаси.

1-18 38 0

Яримўтказгич-диэлектрик чегара бўлими хоссаларига ҳар томонлама сиқув таъсирини тадқиқ этиш

Муқаддасхон Эргашева

Тадқиқот объектлари: металл (А1)-қўрғошин-бор-силикатли шиша (SiCh-PhO-BiOj-AhOj-ТагФО-структураси, Шоттки диодлари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: босим таъсирига учраган ярим-ўтказгичли тагликдаги металл-шиша-яримўтказгич тузилмаларда 2Vr=31012 см'3 концснтрацияли, Ес =0,4 ±0,03 эВ, ионлашиш энсргиясига эга марказларни қайта за-рядланиши кузатилди ва уларни Ес -0.4 эВ энергия қийматига якин сохадаги сирт холат дифференциал зичлигига таъсири натижасида ўзгариши ўрнатилди; металл (4/)-шиша (PbO-SiCE-BiCh-AliOj-TaiOp)- яримўтказгич (п-Si) тузилмаларни Р=8 кБар га қадар хар томонлама сиқувга учратилганда сиғимни узок муддатли релаксацияси донор типидаги марказ юзага келиши туфайли руй бсриши аниқланди; сиғимнинг нотскис ўзгариш сабаблари камаювчи кучланишларда, акцептор типидаги нуқсонларга эга бўлган компоненталари масса фоизи мое равишда 49:32:15:3:1 бўл-ган PbO-SiCh-BiOrAEOj-TcbO; таркибдаги шиша асосида тайёрланган металл-ши-ша-яримўтказгич тузилма билан боғлиқлиги ўрнатилди; металл (А1)-шиша (РЬО-ЗЮз-ВэОз-АЬОз-ТазОз) - яримўтказгич (Si) тузилмаларнинг генсрацион-рскомбина-цион тавсифларига яримўтказгичдаги Cs киришмасининг таъсири ўрганилди; тагликни сирт сохасида Cs концснтрациясини ортиши билан сирт холат зичлиги камайиши кузатилди.
Амалий ахамияти: олинган натижалар хар томонлама сикув таъсирида мсталл-шиша-яримўтказгичли тузилмаларда рўй бсрадиган жараёнлар ва бунда киришма марказларини ўрни хақидаги физик тасаввурларни кснгайтиришга ёрдам беради.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: яримўтказгичли асбобларни тензометрик хусусиятларини яхшилаган холда олинган натижалар ва ўрнатилган конуниятларни яримўтказгичли асбоблар тайёрлашда фойдаланиш мумкин.
Қўлланиш сохаси: микроэлектроника, яримўтказгичли асбоблар яратилиши.

1-42 74 0

Ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкаларни кичик энергияли ионлар билан бомбардимон қилганда ҳосил бўлувчи нанопленкалар ва нанокристалларнинг электрон спектроскопияси

Дилноза Ташмухамедова

Тадкикот объекти: Қаттик жисм юзасига ион - нурли ишлов бериш ва электрон спектроскопия килиш.
Ишнинг максади: Кичик энергияли ионли бомбардировка килиш ва ундан кейинги киздириш усули билан ярим ўтказгичли ва диэлектрик пленкалар асосида бир ва кўп компопептли папокристаллар, папоплепкалар ва ўтапанжараларнинг шаклланиш копуниятларипи ва физик механизмларини апиклаш.
Тадкикот усули: оже - электрон спектроскопия (таркибни ўрганиш учун), тез электроплар дифракцияси, растрли электрон микроскопия (кристалл тузилиш ва топографияни ўргапиш учун), ультрабипафша фотоэлектронлар спектроскопияси, эластик каштан электроплар спектроскопияси, характерли энергиясини йўкотгап электроплар спектроскопияси (электрон тузилишни ўрганиш учун).
Олинган иатижалар ва улариннг янгилиги: Биринчи марта кичик энергияли ионлар имплантацияси (Ео = 0,5-5 кэВ) ва кейинги киздириш (хароратли + лазерли) усулидан фойдаланиб ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкалар асосида папокристаллар ва папоплепкалар олиш усули ишлаб чикилди. Уларпи косил килиш мехапизмлари аникланди. Ҳар хил калипликдаги силицид наноплепкаларпипг энергетик зопалари ва кристалл панжара параметрлари биринчи мартта апикланган. Қалиплиги 9 < 5 - 6 нм бўлган пленкаларда калинлик камайиши билан таъкикланган зона кепглиги ва панжара доимийси а нинг киймати ошиши кузатилгап. Электронларпинг туннель ўтиши рўй берадиган нанокристалларнинг критик ўлчамларипи бахолаш усули ишлаб чикилгап. Силицид панокристалларига эга бўлган Si сиртипинг модели ишлаб чикилди.
Амалий ахамияти: Олинган иатижалар микро-, опто- ва папоэлектропика асбоблари учун керак бўлгап япги материалларпи олиш ва кўп катламли наноўлчамли гетеротизимлар яратишда кулланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Электрон сапоатида олинган натижаларни келажакда татбик этиш учун амалий тавсиялар ишлаб чикилди. Иатижалар грантларни бажаришда фойдаланилди (IAP 04080 ракамли ЎзР патента. Способ получения панокристаллов силицида металла; IAP 04081 ракамли ЎзР патента. Способ получения трехкомпонентных наноструктур на основе арсенида галлия), хамда ўкув жараёнида кўлланилмоқда (ТошДТУ ўкув жараёнига қўлланилганлиги тўғрисида акт мавжуд).
Қўлланиш сохаси: Физикавий электроника ва сирт физикаси, микро-, опто-ва наноэлектроника, ион - нурли ва лазерли технология, ярим ўтказгичли асбоблар ишлаб чикариш.

1-24 85 0

Янги Шифф асослари билан 3d–металларнинг (Co, Ni, Cu, Zn) координацион бирикмалари

Мукаддас Алиева

Тадқиқот объектлари: кўпфункционал алкил-алмашинган
азометинтиадиазоллар, оралиқ металлар - Co, Ni, Си ва Zn.
Ишнинг мақсади: қатор оралиқ мсталларнинг кўпфункционал алкил-алмашинган азометинтиадиазоллар асосидаги координацией бирикмаларининг синтези, тадкиқоти, комплекс ҳосил бўлиш қонуниятларини ўрганиш ҳамда синтез қилинган комплекс бирикмаларнинг биологик фаоллигини аниқлаш.
Тадқиқот методлари: элемент, тсрмик, рентгенфазавий анализлар, ЭСДО, ИҚ- ва ПМР-спсктроскопияси, моляр электрутказувчанлик, квант-кимёвий ҳисоблашлар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Co, Ni, Си ва Zn хлорид, ацетат ва нитратларининг азометинтиадиазол хосилалари асосидаги 36 та янги комплекс бирикмалари синтез килинди. Янги комплекс бирикмаларнинг эритма ва каттиқ ҳолатдаги таркиби, тузилиши, физик-кимсвий хоссалари ҳамда вирусга қарши фаоллиги ўрганилди.
Амалий аҳамияти: алкил-алмашинган азометинтиадиазол ҳосилалари асосида олинган комплекс бирикмаларни синтези учун яратилган синтез услублари ўхшаш бўлган координацион бирикмаларни мақсадли йўналтирилган синтез олиб бориш учун амалий тавсиялар сифатида ишлатиш хамда гетероциклик лигандлар билан оралик мсталларнинг комплекс бирикмалари хоссаси ва тузилишини башорат килиш мумкин. Синтез қилинган янги мисли комплексларнинг вирусга карши фаоллиги аниқланган, келажакда улардан ўсимликларда учрайдиган вирусли касалликларини даволашда дори-дармон сифатида фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: олинган натижалар УзМУ кимё факультета ноорганик ва аналитик кимё кафсдрасининг ўқув жараёнига жорий қилинган.
Қўлланиш сохаси: координацией кимё, аналитик кимё, органик кимё, тиббиёт.

1-80 80 0

Янги олигомер антиоксидант ва коррозия ингибиторларини маҳаллий хом ашёлардан олиш технологияси

Ҳасан Бекназаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ҳозирги вақтда жаҳоннинг кимё ва нефть-кимё саноати ривожланган мамлакатларида металлар коррозияси натижасида етказиладиган зарар ишлаб чиқариладиган металлар йиллик микдорининг 20 фоизини ташкил килади. Ишлаб чиқаришни янада кенгайтириш режалари ва ишлаб чиқарувчи ташкилотларнинг модернизация қилинишида ўз-ўзидан полимер материаллари ва металларнинг хизмат қилиш доирасини ошириш муаммоси келиб чикмоқда1.
Республикамиз мустақилликка эришгандан кейинги йилларда қишлоқ хўжалигида, маиший хизмат ва ишлаб чиқаришда ишлатилувчи металл трубаларни коррозиядан асраш бўйича кенг камровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли ингибиторлар ишлаб чиқариш, уларни коррозияга карши курашишда ва полимер материалларининг эксплуатацией даврини узайтиришда қўллашда муайян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда ингибиторларни ишлаб чиқаришда хозирги кунда асосий хом ашё сифатида пиридин асослари, қуйи ва юқори молекулали бирикмаларнинг аминлари ва оксиаминлари, синтетик ёғ кислоталари, юкори молекулали спиртлар, хинолин асослари, имидозолинлар, тиомочевина ва уротропин хосилалари, фосфор тутган бирикмалар хамда синтетик каучук ишлаб чикаришда ҳосил бўлган кўшимча махсулотлар, коксокимё ва нефт кимё маҳсулотлари ишлатилади. Шу мақсадда ингибитор ва антиоксидантларнинг янги турларини яратиш бўйича кўпгина илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Қўлланилаётган ингибиторларга бўлган талабнинг ўсиб бориши, етакчи технологияларга асосланган универсал ингибиторларни яратиш мақсадга мувофиқлигини кўрсатади. Келтирилган муаммоларни хал килишда янги хомашёлар ва нанотехнологиялар асосида талаб этилган хусусиятларга эга бўлган олигомер таркибли ингибиторларни олиш технологиясини яратиш ва ишлаб чикариш долзарб муаммолардан хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисидаги» ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сон «Кимё саноати корхоналарини модернизация килиш, техник ва технологик кайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги карорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг макса ди таркибида азот, фосфор ва олтингугурт тутган олигомерлардан куп функцияли антиоксидантлар, коррозия ингибиторлари олиш технологияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
госсиполнинг олигомер таркибли ҳосилалари, полиметиленди(тио)-амидофосфатлар, эпихлоргидрин билан ди(тио)амидофосфатлар олигомерлари ва диметилтерефталатнинг полиэтиленполиамин билан олиго-мерлари асосидаги органик кимёвий кўшимчаларнинг физик-кимёвий хосса-лари ва тузилиши аникланган;
олинган N-, S- ва Р-сақловчи олигомер ингибиторларининг полимер материаллар ва металл маҳсулотларининг физик-кимёвий ва механик хоссаларига таъсири аниқланган;
госсипол асосида синтез килинган олигомерли антиоксидантларнинг эффективлиги фенол асосидаги ишлаб чикаришда кенг кўлланиладиган антиоксидантлар билан тақкосланган ва уларнинг сифат ва микдор таъсири ва кимёвий боғлардаги фарқлари асосланган;
олинган олигомер таркибли коррозия ингибиторларининг металларда хлорид ва сульфид кислота муҳитларидаги ингибирлаш хоссалари аникланган;
металларни коррозиядан химояловчи олигомер таркибли коррозия ингибиторларини хамда полимерлар баркарорлигини ошириш учун антиоксидант махсулотларини олиш технологиялари яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Госсиполнинг эпихлоргидрин ва аллилтутган бирикмалар билан реагентларининг хар хил шароит ва нисбатларда олигомер антиоксидантлар олиш усуллари тавсия этилди.
2. Таркибида N-, S-, Р-тутган полифункционал олигомер
антиоксидантлар ва коррозия ингибиторлари тавсия килинди ва улар асосида госсиполнинг олигомерли ҳосилалари, полиметиленди(тио)амидофосфатлар, эпихлоргидрин билан ди(тио)амидофосфатлар асосидаги олигомерлар, диметилтерефталат билан полиэтиленполиамин олигомерлари олинди.
3. ИҚ-спектри, масс-хроматография, дифференциал-термик ва бошқа анализ усуллари асосида олигомер антиоксидантларнинг полиэтилен деструкциясида ингибирлаш активлиги ўрганилиб, улар полимерларнинг термооксидланишини тўхтатишини ва самарадорлиги бўйича амалиётда қўлланиладиган «Ирганокс-1010» ўрнига тавсия килинди.
4. Стабилизацияланмаган ва стабилизацияланган ҚЗПЭ ни хар хил босимдаги молекуляр кислородни ютиш кинетикаси ўрганилиб, пероксид ва гидропероксидлар ҳосил бўлишига карамай олигомерли антиоксидантлар полимер композицияларида деструкция жараёнини тўхтатиш имконини беради.
5. Госсипол асосидаги олигомер антиоксидантлар СКИ-3 и СКМС-30 АРКМ-15 резина коришмаларида антиоксидантлик хосаларини намоён килиши натижасида Ирганоск-1010 антиоксиданта ўрнига ишлатишга тавсия килинди.
6. Олигомер стабилизаторларнинг аралашмалари СКИ-3 и СКМС-30 АРКМ-15 каучукларига кўшилганда, уларнинг аралашмаларида синергизм ҳодисаси кузатилиб индивидуал стабилизатор самарадорлигидан 2,4-3 маротаба баланд бўлиши билан изоҳланади.
7. Олиб борилган тажрибалар асосида олигомер коррозия ингибиторларининг ингибирлаш қобилиятини баҳолаш ўрганилганда, уларнинг коррозиядан ҳимоялаш самарадорлиги 98-99% эканлиги кўрсатилиб, минераллаштирилган муҳитда ИК-4 ва ИК-5 ингибиторлари, кислотали муҳитда эса ИК-3 ингибиторларини ишлатишга тавсия этилди.
8. Изланишлар натижасида олигомер антиоксидантлар ва коррозия ингибиторларини олиш технологияси таклиф этилди.

1-23 59 0

Ядроли синфлаштириш усули билан маълумотларни тузилмали таҳлил қилишда минимаксли ёндашув

Рифкат Давронов

Таянч сўзлар: маълумотларни структурали таҳлили, якинлик монотон функцияси, ядроли синфлаш, тасвирларни сегментлаш, оқсил кетма-кетликларини тўпламли текислаш.
Тадқиқод объектлари:яқинлик матрицаси, тасвирлар, графлар.
Ишнинг мақсади:яқинлик монотон функциялари асосида қатламли синфлаш моделини ишлаб чикиш ва тадбиқ қилиш.
Тадқиқод методлари:дискрст математика, маълумотларни лингвистик тахдил килиш, класификациялаш, кластер - таҳлил, тасвирни кайта ишлаш методлари. Яратилган алгоритмлар C++, MATLAB, C# тилларида дастурлаштирилиб қўлланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- якинлик монотон функция зичлиги тушунчаси асосида ядроли синфлашнинг парамстрли модели ишлаб чиқилган;
- ядроли синфлаш методи билан тасвирни сегментлаш масаласи ечилган, унинг эффсктивлиги k-ўртача ва нормаллаштириб киркиб олиш методи билан солиштириб баҳоланган.
- ядроли синфлаш методи билан оқсил кетма-кетликлари тўпламли текислаш процедураси ишлаб чиқилган,унинг эффсктивлиги CLUSTAL ва DIALIGN пакетлари билан киёслаб баҳоланган;
Амалий ахамияти:тадкиқотлар натижасида олинган алгоритмлар ва дастурлар маълумотларни катта массивларини қайта ишлашда, тўпламли текислаш процсдурасида ва тасвирларни ссгментлашда қўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:дисссртация иши натижалари Узбекистан Рсспубликаси Соғликни сақлаш вазирлиги Республика тез тиббий ёрдам кўрсатиш илмий марказида холециститларнинг турли кўринишларини компьютсрли диагностика қилишда, шунингдек Владимир давлат унивсрситетининг Муром института ахборот тизимлари кафсдрасида тасвирларни қайта ишлаш масалаларини счишда ва ўқув жараёнида дастурлар мажмуаси кўринишида фойдаланилди. Тадбик этиш самарадорлиги - ижтимоий.
Қўлланиш сохаси: тадқиқот натижалари маълумотларни интелектуал таҳлил қилишда, биология ва тиббиётдаги бошқарув ечимларини қабул қилишни қўллаб кувватлаш тизимларида фойдаланилиши мумкин.

1-64 71 0

Ягона алгоритмга асосланган функционал Лай–Месси тармоғи назарияси ва амалиёти

Ғулом Туйчиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда криптография ахборот хавфсизлиги соҳасида муҳим ўрин эгаллайди. «Криптографиянинг ахборотни химоялашдаги ахамияти у кўлланиладиган ва кўпчилик инсонларнинг манфаатларига дахл қиладиган соҳалар кенгайиши баробарида ошиб бормокда»1. Дунё миқёсида ахборот технологияларининг жадал ривожланиши билан ахборотни химоялашга бўлган эҳтиёж ортмокда ва кенг қамровли илмий изланишлар олиб борилмокда. Бу борада шифрлаш алгоритмлари операцией тизимларнинг ажралмас кисмига айланган ва ахборотларни узатиш, сақлаш, қайта ишлаш жараёнида кенг татбик этилишига талаб ортиқ бормокда. Шу сабабли, шифрлаш ва дешифрлашда битта алгоритмдан фойдаланиладиган тармоклар, тармок асосида шифрлаш алгоритмлари, шифрлаш алгоритмлари учун S-блоклар ишлаб чикиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Блокли шифрлаш алгоритмлари, S-блоклар ишлаб чикиш сохасида жахонда маълум ютукларга эришилган бўлиб, шифрлаш ва дешифрлашда битта алгоритмдан фойдаланиладиган тармок, тармок асосида шифрлаш алгоритмлари, бардошли S-блоклар ишлаб чикиш, шифрлаш алгоритмларини бардошлигини бахолаш мухим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда криптография соҳасини самарали ривожланишига ҳамда бардошлиги юқори бўлган шифрлаш алгоритмларипи ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, жумладан бардошлилиги юкори бўлган шифрлаш алгоритмларини ишлаб чиқиш, шифрлаш алгоритмлари асосида тузилган дастурий таъминот ва дастурий аппарат воситалари, функционал Фейстел тармоқларини яратиш, криптографик акслантиришлар бардошлилигини баҳолаш усулларини яратишга бағишланган катор илмий-тадқикотлар олиб борилган ва сезиларли натижаларга эришилмокда. Узбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси асосида ахборот хавфсизлигини таъминлаш, ахборотни ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш, ахборот соҳасидаги тахдидларга ўз вақтида муносиб қаршилик кўрсатишни таъминлаш муҳим аҳамиятга эга.
Жаҳон амалиётида шифрлаш ва дешифрлашда битта алгоритмдан фойдаланиладиган ва раунд функциядан ташкил топган тармок, бу тармокга асосланган шифрлаш алгоритмлари ва улар учун бардошлилиги юқори бўлган S-блоклар ишлаб чикиш алоҳида ахамият касб этиб бормокда. Бу борада мақсадли илмий тадқиқотлар, жумладан, қуйидагиларга алоҳида эътибор каратилмокда: шифрлаш ва дешифрлашда битта алгоритмдан фойдаланиладиган тармоклар ва улар асосида шифрлаш алгоритмларини яратиш, шифрлаш алгоритмлари бардошлигини бахолаш, бардошли S-блок ишлаб чиқиш каби йўналишларда максадли илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 3 апрелдаги ПК-614-сон «Ўзбекистон Республикасида ахборотнинг криптографик химоясини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 21 ноябрдаги 242-сон «Ахборотнинг криптографик химоя воситаларини лойиҳалаштириш, ишлаб чикариш, реализация қилиш, таъмирлаш ва улардан фойдаланиш фаолиятини лицензиялаш тугрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақидаги»ги қарори, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»га фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Лай-Месси тармоғи, бу тармоқга асосланган янги шифрлаш алгоритмлари ишлаб чикиш ва бардошли S-блоклар генерация килишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
IDEA шифрлаш алгоритми структураси ва Лай-Месси схемасидан фойдаланган ҳолда IDEAX-Y, RFWKIDEAX-Y кўринишдаги Лай-Месси тармоклари яратилган;
PES шифрлаш алгоритми структураси ва Лай-Месси схемасидан фойдаланган ҳолда PESX-Y, RFWKPESX-Y кўринишдаги Лай-Месси тармоклари яратилган;
AES шифрлаш алгоритми раунд функциясини Лай-Месси тармоклари раунд функцияси сифатида қўллаш натижасида AES-IDEAX-Y, AES-RFWKIDEAX-Y, AES-PESX-Y, AES-RFWKPESX-Y кўринишдаги шифрлаш алгоритмлари ишлаб чикилган;
ГОСТ 28147-89 шифрлаш алгоритмлари раунд функциясини Лай-Месси тармоклари раунд функцияси сифатида қўллаш натижасида GOST28147-89-IDEAX-Y, GOST28147-89-RFWKIDEAX-Y, GOST28147-89-PESX-Y, GOST28147-89-RFWKPESX-Y кўринишдаги шифрлаш алгоритмлари ишлаб чикилган;
Ниберг конструкцияси асосида бардошли 8x8, 4x4 ўлчамли S-блоклар ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Ягона алгоритмга асосланган функционал Лай-Месси тармоги назарияси ва амалиёти» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Раунд функциялардан ташкил топтан IDEAX-Y, RFWKIDEAX-Y, PESX-Y, RFWKPESX-Y (Х-кисм блоклар сони, Y-раунд функциялар сони) кўринишдаги Лай-Месси тармоклари ишлаб чикилди. Тармоқларда шифрлаш ва дешифрлашда битта алгоритмдан фойдаланиши исботланди.
2. Ишлаб чикилган тармоклар блоклари сони тўртта, саккизта, ўн олтита, ўттиз иккита ва 2т та бўлиб, кием блоклари узунликлари 8, 16 ва 32 битта тент бўлиб, IDEAX-Y, RFWKIDEAX-Y, PESX-Y, RFWKPESX-Y кўринишдаги тармоклар раунд функциялари сифатида узунлиги 8, 16 ва 32 бит бўлган битта, иккита, тўртта, саккизта, ўн олтита, ўттиз иккита ва т та кириш ва чиқиш кием блокларга эта акслантиришлар олинади, тармок асосида кием блоклари узунликлари 8, 16 ва 32 битта тент бўлганда блок узунлиги 8Х, 16Х ва 32Х бит бўлган шифрлаш алгоритмларини яратиш имконини беради.
3. Ниберг конструкцияси асосида ишлаб чикилган ўлчами 4x4, 8x8 бўлган бардошли S-блоклар янги блокли шифрлаш алгоритмларини яратишда хизмат килади.
4. AES шифрлаш алгоритми раунд функциясини Лай-Месси тармоклари раунд функцияси сифатида қўллаш натижасида AES-IDEAX-Y, AES-RFWKIDEAX-Y, AES-PESX-Y, AES-RFWKPESX-Y кўринишдаги шифрлаш алгоритмлари ишлаб чикилди. Шифрлаш алгоритмлари тезликлари ва бардошлиги AES шифрлаш алгоритмидан юқори. Шифрлаш алгоритмлари раундлар сони 10, 12, 14 га тенг бўлиб, калит узунлиги 256 битдан 1024 битгача ўзгаради. Маълумот махфийлиги ва шифрлаш тезлигига боғлиқ ҳолда раундлар сони ва калит узунлигини танлаб олиши имконини беради. Алгоритмларни қўллаш тезликни 16-38% оширишга олиб келади ва чизикли криптотахлил усулига бардошлиги 60% гача ошади.
5. ГОСТ 28147-89 шифрлаш алгоритми раунд функциясини Лай-Месси тармоклари раунд функцияси сифатида қўллаш натижасида GOST28147-89-IDEAX-Y, GOST28147-89-RFWKIDEAX-Y, GOST28147-89-PESX-Y, GOST28147-89-RFWKPESX-Y кўринишдаги шифрлаш алгоритмлари ишлаб чикилди. Шифрлаш алгоритмлари раундлар сони 8, 12, 16 га тенг бўлиб, калит узунлиги 256 битдан 1024 битгача ўзгаради. Маълумот махфийлиги ва шифрлаш тезлигига боглик холда раундлар сони ва калит узунлигини танлаб олиши имконини беради.
6. Барча 8-раундли алгоритмларнинг ва 12-раундли GOST28147—89— IDEA4-2, GOST28147-89-RFWKIDEA4-2, GOST28147-89-PES4-2,
GOST28147-89-RFWKPES4—2, GOST28147-89-IDEA8^l, GOST28147-89-RFWKIDEA8-4, GOST28147-89-PES8-4, GOST28147-89-RFWKPES8^ шифрлаш алгоритмларининг тезлиги ГОСТ 28147-89 шифрлаш алгоритмининг тезлигидан юқори. Шифрлаш алгоритмлари бардошлиги ГОСТ 28147-89 шифрлаш алгоритмидан юқори. Алгоритмларни қўллаш чизиқли криптотахлил усулига бардошликни 60% гача оширишга, баъзи ҳолатларда эса тезликни оширишга хизмат қилади.

1-18 56 0

Юқори тоқ тартибли, бузилувчан, каррали характеристикали тенгламалар учун чегаравий масалалар

Бахром Иргашев

Тадқиқот объектлари: Юқори тоқ тартибли, бузилувчан, каррали характеристикали тенгламалар.
Ишнинг мақсади: Юқори ток тартибли, бузилувчан, каррали характеристикали тенгламалар учун чегаравий масалаларнинг кўйилиши, ечимининг мавжудлиги ва ягоналигини тадқиқ қилиш, хос қийматларни аниқлаш, автомодел ечим куриш.
Тадқиқот усули: Фурье усули ва хусусий хосилали тенгламаларни ечишдаги бошқа усуллардан кенг фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Юқори ток тартибли, бузилувчан, каррали характеристикали, тенгламалар учун қўйилган чегаравий масалалар ечимининг мавжудлиги ва ягоналигини ўрганилган, хос қийматлар топилган, автомодел ечимлар қурилган.
Диссертацияда олинган барча натижалар янги.
Амалий ахамияти: диссертация назарий ахамиятга зга.
Фойдаланиш сохаси: диссертация натижалари хусусий хосилали, бузилувчан тенгламалар назариясига дойр илмий изланишларда хамда физика ва механика масалаларини ечишда фойдаланилиши мумкин.

1-30 30 0

Юрак ишемик касалликлари билан оғриган беморларда контраст-индуцирланган нефропатия (прогностик ва привентив жиҳатлари)

Шовкат Муминов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида олиб борилаётган кўплаб илмий-амалий тадқиқотлар аксарият ҳолларда комплекс структураларни киритиш орқали комплекс ўзгарувчили функцияларнинг геометрик назарияси масалаларини ўрганишга келтирилади. Комплекс ўзгарувчили функциялар назарияси Республикамизда кенг илдиз отган, кучли ривожланаётган соҳа ҳисобланади. Унингг шаклланиши, ривожланиши ўтган аср бошларига тўғри келиб, А. Пуанкаре ва Ф. Хартогс номи билан богланган. Кейинчалик А.Картан, К.Ока ишларида назария алгебраик геометрия ва топология услубияти билан богланди ва бойитилди. Айникса, ушбу назарияни математик физика, хусусий хосилали дифференциал тенгламалар, Банах алгебраси каби йўналишларга татбиқ қилиниши, бу ердаги катор муаммоларнинг муваффақият билан хал килиниши аналитик функцияларга бўлган қизиқишни янада кучайтирди ва бу сохада кучли олимлар оқимини шакллантирди. Ушбу йўналишда комплекс фазоларда алоҳида аҳамият касб этган плюриполяр тўпламларни геометриясини тадқиқ қилишга оид тадқиқотларни ривожлантириш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Ҳозирги кунда жаҳонда квазианалитик функцияларни графикларини тадқик қилиш, хусусан уларни плюрипотенциаллар назарияси билан узвий боғлиқлигини тавсифлаш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Квазианалитик функциялар аналитик функциялар каби ягоналик хоссасини қаноатлантириши билан бирга турли олимлар томонидан турлича таърифланиб келинади. Бугунги кунда Бернштейн, Данжуа, Гончар маъноларида тавсифланган кавазинанлитик функциялар синфлари ажратиб кўрсатилади ва бу синфларнинг геометрик характеристикалари ўрганиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада: квазианалитик функциялар графиклариини плюриполярлиги ўрганиш; квазигармоник функциялар ва уларни тавсифлаш; квазианалитик функциялар учун ягоналик теоремаларини исботлаш; квазианалитик функцияларни турли синфларини солиштириш; квазианалитик функциялар хоссаларини комплекс анализда ва плюрипотенциаллар назарияси масалаларида тадбиқ этиш мақсадли илмий тадкикотлар хисобланади.
Мамлакатимизда фундаментал фанларнинг амалий татбикига эта бўлган математик анализнинг долзарб йўналишларига эътибор кучайтирилди. Жумладан, кўп комплекс ўзгарувчили функциялар назарияси ва плюрипотенциаллар назарияси масалаларга алохида эътибор қаратилди. Квазианалитик ва квазигармоник функциялар уларни графикларини таснифлаш бўйича салмокли натижаларга эришилди. Алгебра, математик анализ, динамик системалар назарияси, амалий математика ва математик модделлаштириш фанларининг устивор йўналишлари бўйича халқаро стандартлар даражасида илмий тадкикотлар олиб бориш асосий вазифалар ва фаолият йўналишлари этиб белгиланди1. Қарор ижросини таъминлашда Квазианалитик ва квазигармоник функциялар назариясини ривожлантириш муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Рсспубликаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чикаришга татбик этишни рағбатлантириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий-тадқикот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ва 2017 йил 8 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади. Квазианалитик функцияларнинг графиклари плюриполярлигини кўрсатиш, квазианалитик функциялар синфида ягоналик теоремасини исботлаш ва квазигармоник функцияларни графикларининг топологик хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Гончар маъносида квазианалитик бўлган кўп аргументли функциялар учун ягоналик теоремаси исботланган;
Гончар маъносида квазианалитик бўлган функциялар графикларининг плюриполярлиги исботланган;
Алгеброид функцияларнинг графикларини плюриполярлиги исботланган;
Данжуа маъносида квазианалитик бўлган функциялар графикларининг плюриполярлиги исботланган;
Геврей синфидан бўлган функцияларг графикларининг плюриполярлиги исботланган;
Квазигармоник функциялар синфи аниқланган ва квазигармоник функциялар графикларининг “нозиклиги” ҳақидаги теорема исботланган.

1-41 26 0

Энергия тизимлари электр истеъмолчиларининг юкламаларини оптимал бошқариш

Камал Реймов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда электр энергияни ишлаб чиқариш, узатиш ва таксимлашда энергия ресурслари сарфини камайтиришга каратилган тадкиқотлар етакчи ўринни эгалламокда. Юклама графигини зичлаштириш оркали электр энергия ишлаб чиқаришнинг техник-иктисодий кўрсаткичларини яхшилаш ва янги истеъмолчиларни электр энергия билан қўшимча станцияларни ишга туширмасдан таъминлаш имконини яратиш «ривожланган мамлакатларда юклама графикларини меъёрлаш бўйича тадбирлар максимал юклама шароитларида қувват берувчи янги станцияларни ишга туширишга нисбатан 3 марта кам маблагни талаб қилади»1. Шу жиҳатдан, энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда ростланувчан электр истеъмолчиларининг юклама графикларини оптимал бошқариш оркали энергия самарадорлигини оширишга алоҳида аҳамият қаратилмокда.
Жаҳонда электр энергетика тизимларининг оптимал иш режимларини таъминлаш учун истеъмолчиларнинг рационал электр юкламаларини аниқлаш масалаларини ечишнинг самарали алгоритмларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор берилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан, энергетика тизимининг киска муддатли режимларини электр истеъмолчилари юкламаларини оптимал бошқаришни эътиборга олиб режалаштириш ва бунда давлатлараро энергетик бирлашмага кирувчи тизимлар ўртасида кувват оқимларини оптималлаштириш, бирламчи энергия ресурси чекланган электр станцияларини ҳисобга олиш ва тармоқ факторини хисобга олиш алгоритмларини ишлаб чиқиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишларига алоҳида эътибор берилмоқда.
Ҳозирги кунда республикамизда энергетика соҳасини сифат жиҳатидан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада энергетика тизимининг иктисодий жиҳатдан самарали бўлган ишончли ва сифатли қисқа муддатли режимларини режалаштириш учун зарурий алгоритмларни ишлаб чиқиш ишлари амалга оширилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда ростланувчан истеъмолчиларнинг юкламаларини оптималлаштириш ҳисобига ёқилғи сарфини камайтириш алгоритмларини яратишга йўналтирилган илмий-тадқикот ишларини олиб бориш зарур ҳисобланмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар Стратегиясида, жумладан «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш, кайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш...»2 бўйича вазифалари белгиланган. Мазкур вазифани амалга оширишда, жумладан, энергетика тизимларининг режимларини режалаштиришда электр истеъмолчилар юкламаларини ва давлатлараро энергетик бирлашмаларда тизимлар орасида қувват оқимларини оптималлаштириш, бунда бирламчи энергия ресурси чекланган станцияларни ва тармоқ факторини хисобга олишнинг самарали алгоритмларини ишлаб чикиш мухим масалалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи ҳажмини қисқар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади энергетика тизимларининг қисқа муддатли ҳолатини режим ва технологии чеклашларни хисобга олиб электр истеъмолчиларнинг юкламаларини оптимал бошқариш оркали режалаштириш масаласини математик модели ва ечиш алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда электр истеъмолчилари юкламаларини оптимал бошқаришнинг математик модели ишлаб чикилган;
энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда электр истеъмолчиларининг юклама графикларини режим ва технологик чеклашларни хисобга олиб оптималлаштириш алгоритми ишлаб чикилган;
энергетика тизимининг киска муддатли режимларини оптималлаштиришда бирламчи энергия ресурси чекланган станцияларни хисобга олиш алгоритми ишлаб чикилган;
электр истеъмолчиларининг юкламаларини оптимал бошқаришда тармоқ факторини хисобга олиш алгоритми ишлаб чикилган.
Хулоса
Ушбу диссертация иши бўйича олиб борилган тадқикот натижаларини умумлаштириш асосида куйидаги хулосаларга келиш мумкин:
1. Мавжуд ҳолатни тадқиқ килиш асосида энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини режалаштиришда ростланувчан электр истеъмолчиларнинг юкламаларини оптималлаштириш масаласининг математик модели ишлаб чикилган. Натижада юкламаларни ростлаш шароитларида энергетика тизимининг оптимал режимини юкори аниқликда ифодалаш имкони яратилган.
2. Оптималлаштиришнинг градиент усули асосида энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини истеъмолчиларнинг юкламаларини бошкариб оптимал режалаштириш алгоритми ва дастури яратилган. Натижада электр станциялари ва ростланувчан электр истеъмолчиларининг оптимал юкламаларини режим ва технологик чеклашларни эътиборга олиб аниқлаш ва бу оркали рухсат этилган соҳада энергетика тизимининг энг самарали иш режимини таъминлаш имкони яратилган.
3. Давлатлараро энергетик бирлашма таркибига кирувчи энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини режалаштиришда тизимлараро кувватлар оқимини оптималлаштириш алгоритми ишлаб чиқилган. Натижада тизимлараро электр узатиш линияларини оркали ўтувчи кувватларнинг хар иккала энергетика тизими учуй оптимал бўлгап қийматипи апиклаш имкони яратилган.
4. Бирламчи энергия ресурси захираси чекланган станцияларни хисобга олиш масаласини математик ифодаси ва ечиш алгоритми яратилган. Натижалар таркибида бирламчи энергия ресурси захираси чекланган станциялар мавжуд бўлган энергетика тизимларининг самарали иш режимларини аниқлаш ва таъминлаш имконини берган.
5. Тугунлар ҳақида дастлабки маълумотларнинг эҳтимолли характердалиги шароитларида энергетика тизимларининг режимларини тенгсизлик кўринишидаги оддий ва функционал чеклашларни хисобга олиб оптималлаштириш алгоритми таклиф этилган. Натижада истеъмолчи юкламалари эҳтимолли характерда бўлган шароитларда энергетика тизимининг киска муддатли режимларини тенгсизлик кўринишидаги чекашларни хисобга олиб юкори аникликда оптимал режалаштириш имкони яратилган.
6. Мавжуд алгоритмларни такомиллаштириш асосида энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини электр истеъмолчиларининг юкламаларини бошқариш орқали оптимал режалаштиришда тармоқ факторини хисобга олишнинг исроф нисбий ўсишини хисобий станцияли ва юкламали тугунларнинг кувватларига богланишларидан фойдаланишга асосланган самарали алгоритми и дастури ишлаб чикилган. Натижада энергетика тизимларининг оптимал киска муддатли режимларини электр истеъмолчиларининг юкламаларини бошкариш шароитларида тармок факторини хисобга олиб топиш имкони яратилган.
7. Тадқиқот натижалари «Узбекэнерго» АЖ Миллий диспетчерлик марказида Ўзбекистон энергетика тизимининг суткали режимини ростланувчан электр истеъмолчиларининг юкламаларини бошқариб оптимал режалаштиришда жорий килинган. Илмий тадкикот натижасида сутка давомида 63,6 тонна шартли ёқилғини тежаш имкони яратилган.
Ростланувчан электр истеъмолчиларининг юкламаларини оптимал бошкариш масаласини математик модели ва ечиш алгоритмини кўллашдан олинган умумий иқтисодий самарадорлик бир кварталга 146 млн сўмни ташкил этган.

91-92 110 0

Эмульсии пикеринга, стабилизированные микрочастицами глины

А Ертаева , А Адильбекова , П Лукхэм, К Мусабеков

Интерес к созданию безопасных материалов для потребления человеком, а также для окружающей среды, способствует изучению Пикеринг систем, в которых высокодисперсные твердые частицы могут действовать как стабилизаторы дисперсных систем. Например, для получения стабильных эмульсий Пикеринга были успешно использованы различные коллоидные частицы, включая природные глины, крахмал, частицы кремнезема, магнитные частицы, графен, наночастицы металлов, наночастицы углерода и многие другие частицы [1-3]. Использование стабилизированных твердыми веществами эмульсий и пен, представляет собой альтернативу обычным эмульсиям и пенам, поскольку необходимость органических поверхностно активных веществ в качестве стабилизаторов будет устранена или снижена [4-5].

1-19 64 0

Эллиптик операторлар билан боғлик спектрал ѐйилмаларнинг жамланувчанлигининг зарурий шартлари

Шамшод Пирматов

Тадқиқот объектлари: тадқикотнинг асосий объекта ҳар кандай физик процессларни тасвирловчи функциялар спектрал ёйилмалари ва Рисс ўртачалари.
Ишнинг мақсади: эллиптик операторлар билан боғлиқ спектрал ёйилмаларнинг жамланувчанлигининг зарурий шартларини ўрганиш.
Тадқиқот методлари: диссертация ишида функциялар назарияси, функционал анализ, операторларнинг спектрал назарияси усуллари қўлланилади.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: диссертацияда олинган барча асосий натижалар янги бўлиб, улар қуйидагилардан иборат:
1) Лаплас оператори хос функциялари бўйича спектрал ёйилмаларнинг Рисс ўртачалари бўйича яқинлашишининг зарурий шартлари ўрнатилган.
2) полигпрмоник ва бигармоник операторлар хос функциялари бўйича спектрал ёйилмалар якинлашувчанлигининг зарурий шартлари топилган.
3) ихтиёрий уч ўлчовли сохада Шредингер оператори хос функциялари бўйича спектрал ёйилмалар жамланувчанлигининг зарурий умумлашган узлуксизлик шарти олинган.
4) Лаплас-Бельтрам оператори хос функциялари бўйича Соболев синфи функцияларнинг спектрал ёйилмалари яқинлашишининг зарурий шарти аникланган.
Амалий ахамияти: олинган натижалар илмий - назарий ахамиятга эга.
Тадбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: олинган натижалар асосида магистрантларга махсус курс ўқилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: диссертация ишида олинган натижалар ва усуллар математик физик, математик анализ ва функционал анализ сохаларидаги илмий изланишларида қўлланилиши мумкин.

1-67 70 0

Эллиптик ва параболик турдаги тенгламаларга қўйилган чегаравий масалалар ечимлари учун эҳтимолий моделлар

Гулнора Раимова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон микёсида олиб борилаётган илмий-амалий тадқиқотлар кўпгина амалий муаммоларнинг ечими иккинчи тартибли ҳусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар учун қўйилган чегаравий масалалар билан таснифланиши ва бундай масалаларни сонли ечишда статистик моделлаштириш (Монте Карло) усулларини тадқиқ этиш долзарб эканлигини кўрсатмокда. Статистик моделлаштириш — бирор объектнинг тадкиқ этилаётган таснифларини шу объектнинг эҳтимолий моделини компьютерда моделлаштириш ва катта сонлар конуни асосида баҳолашдир. Монте Карло усулини тасодифий факторлар таъсири кузатиладиган ихтиёрий жараёнларни моделлаштиришда қўлланилиши табиий бўлиб, ушбу усулни статистик физика, турбулентлик назарияси, нурланишни кўчириш назарияси масалалар ечишга оид тадқиқотларни ривожлантириш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда фундаментал фанларнинг амалий татбиқига эга бўлган йўналишларга эътибор кучайтирилди. Ҳозирда статистик моделлаштириш усуллари тадбиқлари спектори жуда кенг бўлиб, нурланишни кўчириш масалалари (ядровий реакторлар; атмосфера оптикаси), газ динамикаси масалалари (Бёрд усули, коагуляция жараёнларини моделлаштириш), молиявий математика масалалари (қимматбаҳо қоғозлар ва бозор вазиятларининг бошқарувини моделлаштириш), оммавий хизмат кўрсатиш масалаларига (мураккаб ишлаб чиқариш тизимлари, алоқа тизимлари ва компьютер тармоқларини моделлаштириш) оид тадқиқотларни ривожлантириш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмокда. Вазирлар Маҳкамасининг қарорида «Эҳтимоллар назарияси ва математик статистика, амалий математика ва математик моделлаштириш фанларнинг устивор йўналишлари бўйича халқаро стандартлар даражасида илмий тадкикотлар олиб бориш асосий вазифалар ва фаолиятлар йўналишлари» этиб белгиланди1. Қарор ижросини таъминлашда сонли усуллар, ҳисоблаш математикаси, эҳтимоллар назарияси ва статистик моделлаштиришни ривожлантириш мухим ахамиятга эга.
Ҳозирги кунда жаҳонда статистик моделлаштириш усулларининг қўлланиш доирасини математик физиканинг турли масалалари, айникса, чизиқсиз чегаравий масалалар соҳасини кенгайтириш мухим аҳамият касб этмокда. Бундай чизиксиз масалаларни сонли ечими, одатда, сезиларли қийинчиликлар билан боғлиқ. Бу борада детерминистик усуллар билан бир қаторда статистик моделлаштириш усулларини ишлаб чикиш, ривожлантириш ҳамда қўллаш, шу жумладан, газ динамикаси, молиявий математика, биология ва бошка соҳаларининг мунтазам равишда мураккаблашиб бораётган моделларига мос келувчи амалий масалаларни ечишда сонли натижалар олиш мақсадли илмий тадқикотлардан ҳисобланади.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошкариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ва 2017 йил 8 февралдаги ПФ-4947-сон «"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка норматив-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади иккинчи тартибли ҳусусий ҳосилали эллиптик ва параболик турдаги чизиқсиз тенгламалар ва чизикли системалар учун қўйилган чегаравий масалалар ечимлари учун эҳтимолий моделлар қуриш ва уларни асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
чексиз даражали қатор қўринишидаги чизиқсизликка эга бўлган эллиптик тенгламалар учун қўйилган биринчи ва иккинчи тур чегаравий масалалар ечимлари учун махсус эҳтимолий кўринишлар ҳосил қилинган ва улар асосида масалалар ечимларининг берилган нуқтадаги қиймати учун силжимас баҳолар қурилган;
чизиқсиз эллиптик тенгламаларга қўйилган чегаравий масалалар ечимлари учун эҳтимолий моделларга асосланган ҳисоблаш усуллари қурилган;
чексиз даражали қатор қўринишидаги чизиқсизликка эга бўлган ўзгармас ва ўзгарувчи коэффициентли параболик тенгламалар учун қўйилган чегаравий масалалар ечимлари учун махсус эҳтимолий кўринишлар ҳосил қилинган ва улар асосида масалалар ечимларининг берилган нуқтадаги қиймати учун силжимас баҳолар олинган;
чизиқсиз параболик тенгламаларга қўйилган чегаравий масалалар ечимлари учун эҳтимолий моделларга асосланган ҳисоблаш усуллари ишлаб чиқилган;
эллиптик тенгламалар системаси учун кўйилган чегаравий масала ечими учун махсус эҳтимолий кўриниш ҳосил қилинган ва унинг асосида сфералар бўйича тасодифий жараён траекториясида масала ечимининг берилган нуқтадаги қиймати учун силжимас бахолар курилган, сонли усуллар яратилган;
параболик тенгламалар системасига қўйилган чегаравий масала ечими учун махсус эҳтимолий кўриниш ҳосил қилинган бўлиб, ушбу кўриниш асосида сфероидлар бўйича тасодифий жараён траекториясида масала ечимининг берилган нуқтадаги қиймати учун силжимас баҳолар қурилган ва уларга асосланган сонли ечиш схемалари ишлаб чиқилган.
Хулоса
Диссертация иши эллиптик ва параболик турдаги чизиқсиз тенглама ва чизиқли системаларга қўйилган чегаравий масалалар ечимлари учун эҳтимолий моделлар яратишга бағишланган. Тадқиқотнинг асосий натижалари куйидагилардан иборат.
Чизиқсиз масала ечимлари учун тасодифий микдорларнинг математик кутилмаси шаклидаги эҳтимолий кўринишлар олинган; эҳтимолий кўриш-ларга мувофиқ ҳолда тармокланувчи тасодифий жараёнлар курилган, уларни моделлаштириш формулалари аникланган, курилган жараёнлар бир эҳтимоллик билан тугалланиши ҳамда п чи авлод заррачалари сони бирдан кичиклиги исботланган;
жараён траекториясида силжимас баҳо, кам тармоқланган жараён траекториядарида е силжиган баҳолар қурилган, қурилган баҳолари дисперсияси чегараланган, улар тармоқланиш сони чегараланган жараёнлар траекторияларида аникланган ва моделлаштирилган; бахоларнинг силжимаслиги ва дисперсияларининг чегараланганлиги Марков моментлари ва мартингаллар назариялари ёрдамида исботланган;
анъанавий усуллардан фаркли, диссертация ишида келтирилган чизиқсиз масалалар ечимларининг баҳоларини рекуррент усулда аниқланиши бир қатор афзалликларга эга, шулар жумласидан, математик ёзувнинг ихчамлиги, траектория дарахтларининг мураккаб структурасини таснифлаш заруриятининг йўқолиши, мартингаллар назариясининг усулларидан фойдаланиш қулайликлари, ҳисоблашлар учун талаб килинадиган компьютер хотираси хажми кичиклиги;
параболик тенгламалар системасига куйилган биринчи чегаравий масала ечими учун сфероидлар бўйича тасодифий харакатланиш алгоритмлари ишлаб чикилган; ўрта қиймат формуласи асосида масаланинг ечими учун тасодифий микдорнинг математик кутилмаси шаклидаги эҳтимолий кўриниш олинган;
эллиптик тенгламалар системасига қўйилган Дирихле масаласи ечими учун сфералар бўйича тасодифий харакат алгоритмлари ишлаб чикилган; шар учун Грин формуласи асосида дифференциал тенгламалар системасидан интеграл тенгламалар системасига ўтилган; интеграл тенгламалар системаси учун итерацион усул яқинлашиши тадкиқ этилган;
системаларга қўйилган чегаравий масалалар учун эҳтимолий кўринишга мувофик тасодифий жараёнлар курилган, жараёнлар траекториялари учун моделлаштириш формулалари аникланган ва моделлаштириш алгоритми берилган; тасодифий жараёнлар траекторияларида масалалар ечимларининг дисперсияси чегараланган силжимас ва кам силжиган бахолари курилган;
вектор алгоритмларининг анъанавий усуллардан фаркли, курилган баҳоларда матрицали «вазнлар» ишлатилмайди, бу эса ўз навбатида ҳисоблашлар хажмини кескин камайтиради.
бир неча риск активлари учун аникланган опционнинг мукобил нархини баҳолаш учун Марков занжирлари траекторияларида аникланган функционалнинг математик кутилмаси кўринишидаги баҳога асосланган сонли усул ишлаб чикилган.


 

1-86 54 0

Электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини R-функция усулида математик моделлаштириш

Фахриддин Нуралиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда техника соҳасида электромагнит майдонларнинг электр ўтказувчанлик назарияси, хусусан, икки ёки ундан ортик физик майдонларнинг ўзаро боғлиқлиги назариясига асосланган тадкиқот ишлари изчил суратларда ривожланмокда. Жахонда магнит эластик датчикларга бўлган талаб ошиб бормокда, биргина автомобиль ишлаб чикариш бозорида 2012 йил магнит датчикларнинг сотувидан 812,2 млн. долларлик даромат ташкил килган бўлса, ушбу кўрсаткич бир йилдан сўнг 2013 йил 9,5% га ошган. Кейингги икки йилда эса мазкур сотувлар 6-7% га ошиши ва 2016 йил охирига келиб 1,1 млрд. АҚШ долларини ташкил этиши кутилмокда1.
Ўзбекистонда электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларига оид тадбирларини самарали ташкил этиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, юпқа мураккаб конструкцион шаклдаги пластина ва кобиқларнинг магнитэластиклик даражасини аникловчи бошланғич ва чегаравий шартли хусусий ҳосилали дифференциал тенгламаларни ечишнинг сонли-аналитик усуллари ва математик моделини ишлаб чиқиш, магнитокумулятив генераторлар, термоядро қурилмаларида, плазмани сақловчи жиҳозлар, магнитодинамик тезлатгичлар, харакатланаётган тизимнинг контактсиз магнит таянчлари, электромагнит майдоннинг ҳаракатланиш соҳасида ишловчи ўлчов асбобларининг ишлаш механизм ва технологияларини такомиллаштириш хамда фойдаланиш муддатини узайтириш ва сифатини янада ошириш.
Дунёда электромагнит майдонларнинг юпка электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини моделлаштириш, мураккаб конфигурацияли магнитоэластик пластина ва қобиқларнинг асосий чегаравий шартларини қониқтирувчи ечимлар мажмуаси ва тузилмасини R-функция усулида моделлаштириш алгоритмлари ва дастурланган воситаларнинг янги авлодини ишлаб чиқиш алоҳида касб этиб бормокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: мураккаб конструкцион шаклдаги юпқа пластинка ва қобикларнинг магнитоэластикликлигини ифодаловчи тенгламалар тизимини ечишнинг фазовий ўзгарувчиларга нисбатан дискретлаш ва юпқа жисмларнинг магнитоэластиклик даражаси дискрет моделини куриш, алгебраик ва оддий дифференциаллар тенгламалар тизимини вектор-матрицали услубларга асосланган ҳисоблаш алгоритмларини ишлаб чиқиш; мураккаб шаклдаги юпқа пластина ва қобиқларнинг магнитоэластиклик синфига боғлиқлик масалаларини ечиш алгоритмларини R-функция усули ёрдамида юпқа жисмларнинг магнитоэластикликлик даражасини ҳисоблашнинг дастурий воситалари мажмуини ишлаб чикиш; мураккаб конструкцией шаклдаги юпқа пластина ва қобиқларнинг деформацион ҳолатига электромагнит майдонининг таъсир этиш даражасини аниқлаш бўйича ҳисоблаш тажрибаларини ўтказиш ва юпқа жисмларнинг магнитоэластиклик даражасини таъминлашга боглик статик ва динамик масалаларни ечиш алгоритмини ишлаб чиқиш.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада жорий этиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда "Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарорларида ҳамда "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 7 мартдаги 64-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш ва маҳсулот таннархини пасайтиришга дойр кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги карорида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини R-функция ва сонли-аналитик усулларида математик моделлаштиришнинг алгоритмлари ва дастурий воситаларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
эластикликнинг чизиқлилик назарияси ва Лоренц электромагнит кучини хамда Гамильтон-Остроградский умумлашган вариацион ҳисоблаш усулини инобатга олган юпқа электрўтказувчан жисмларга электромагнит майдоннинг таъсири жараёнини математик модели ишлаб чиқилган;
R-функция ва Бубнов-Галеркин вариацион усулларини биргаликда қўллаган ҳолда мураккаб конструкцией конфигурацияли юпка электрўтказувчан жисмларга (пластина ва кобиқ) электромагнит майдоннинг таъсирини бошланғич-чегаравий шартларда изоҳловчи хусусий хосилали дифференциал тенглама тизимини ечишнинг сонли-аналитик усули ва алгоритми ишлаб чиқилган;
мураккаб конструкцией конфигурацияли (говакли) магнитоэластик пластина ва қобикларнинг қаттиқ маҳкамланган, шарнир-таянган чегаравий шартларни кониктурувчи ечимлар мажмуаси ва тузилмаси ишлаб чиқилган;
мураккаб конструкцией шаклдаги юпқа пластина ва қобиқларнинг магнитоэластиклик синфига мансуб масалаларни ечиш алгоритмлари ва юпқа жисмларнинг магнитоэластиклик даражасини ҳисоблашнинг дастурий воситалари мажмуи ишлаб чиқилган;
сонли ечимларни аник аналитик ечимлар билан тақкослаш ва ечимлар тузилмасининг координат функциялар сонига нисбатан ўтказилган таҳлил якинлашишга ва юпка электрўтказувчан жисмларнинг магнитоэластиклигига эришилганлиги асосланган;
мураккаб конструкцией шаклли юпқа электрўтказувчан жисмларнинг электромагнит майдоннинг статик ва динамик таъсири даражасини ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини R-функция усулида математик моделлаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Чизиқли эластиклик назарияси ва чизикли электродинамиканинг геометрик ва физик муносибликлари асосида электромагнит кучлар таъсирида бўлган электрўтказувчан юпка жисмлар учун материал конструкцияси ва механик хусусиятлари аникланади.
2. Гамильтон-Остроградский умумлаштирилган тамойилига асосан юпка жисмлар учун чизикли эластиклик назарияси Коши муносабатлари ва Гук конуни хамда электродинамика чизикли назарияси мутаносиблиги, жумладан Максвелл тенгламаларини ҳисобга олган холда, яъни электромагнит майдон Лоренц пондеромотор хажмий кучлари, сирт ва контур кучлар эса Максвелл электромагнит тензори орқали аниклананиши асосида юпка жисмлар учун Кирхгоф-Ляв гипотезасини қўллаб юпка қобиқлар ва пластиналар магнитоэластиклик икки ўлчамли янги математик моделлари ишлаб чиқилади.
3. Мураккаб шаклдаги юпқа электрўтказувчан жимсларнинг (пластиналар ва кобиқларнинг)деформацион холатига электромагнит майдонлар таъсир этишини тавсифловчи чегаравий шартлари мавжуд хусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар тизимини ечиш алгоритмлари ва сифат жихатдан сонли-тахлилий Бубнов-Галеркин вариацион хамда R-функциялар тузилмавий (RFM) усулларини биргаликда қўлланиши орқали дискрет тенгламалар (дискрет моделлар) ишлаб чиқилади.
3. Мураккаб шаклдаги юпқа электрўтказувчан жимсларнинг (пластиналар ва кобиқларнинг)деформацион холатига электромагнит майдонлар таъсир этишини тавсифловчи чегаравий шартлари мавжуд хусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар тизимини ечиш алгоритмлари ва сифат жихатдан сонли-тахлилий Бубнов-Галеркин вариацион хамда R-функциялар тузилмавий (RFM) усулларини биргаликда қўлланиши орқали дискрет тенгламалар (дискрет моделлар) ишлаб чиқилади.
4. Мураккаб конфигурацияли юпка магнитоэластик пластиналар ва қобиқларнинг асосий чегаравий шартлари учун ечимлар тузилмаси (координата функцияларининг кетма-кетлиги) R-функциялар усули ёрдамида яратилади, ҳамда юпқа жисмлар мураккаб сохалари (икки ва тўртта айлана кесимли айлана, кўпбурчак, айланасимон бурчакли тўғри тўрт бурчак ва бошқалар) учун R-функциялар алгебраик мантиқий назариясининг картеж амаллари ёрдамида нормаллаштирилган тенгламалар курилади.
5. Юпка жисмлар магнитоэластиклик дискрет моделлари учун вектор-матрица кўринишида аниқланган, чизикли алгебраик ва бошлангич шартли оддий дифференциал тенгламалар системалари аниқлайдиган, юпқа конструкцияларни моделлаштиришнинг блокли матрицалари шакллантири-лади, квадратур формулалар, Ньюмарк усули, Гаусс усулларини қўллашга асосланган системаларни сонли ечиш усуллари ва алгоритмлари ишлаб чиқилади.
6. Мураккаб шаклли юпка пластиналар ва қобиклар магнитоэластик синф масалаларини ечиш алгоритмларининг модулли тахдили ўтказилган ва юпка жисмларни R-функциялар усули ёрдамида хисоблаш учун компьютерда ўнта асосий модулдан иборат дастурлар мажмуа шаклида дастурий таъминот ишлаб чиқилади.
7. Классик шаклдаги (квадрат, айлана) юпка пластиналар магнито-эластиклигини ҳисоблашда олинган сонли натижалар тўғрилиги R-функция-лар усулида олинган сонли ечимлар аник ечимлар билан таққосланиб, асослаб берилган, шу билан бирга қаттик ва шарнир маҳкамланган чегаравий шартли пластиналар кўрилади. Мураккаб конструкцион шаклли юпқа пластиналар магнитоэластиклигини R-функциялар усули ёрдамида курилган ечимлар координата функциялари сонига нисбатан хамда икки карра интегралларни ҳисоблашда богланмалар (нукталар) сонига нисбатан ҳисоб-лаш алгоритми яқинлашиши тадқиқ қилинган. Базис полиноми сифатида даражали полином танлаб олинган ва полином даражаси 3-4 бўлганда (координата функциялари 10-15 га тенг) яхши якинлашиши кузатилади.
8. Ишлаб чиқилган алгоритмик дастурий инструментарий (мажмуа) асосида мураккаб шаклли (икки ёки тўрт айлана кесимли, мураккаб кўпбурчак, ҳалқа шаклидаги) юпқа пластинкаларни магнитоэластиклик статикаси масалаларини ечиш бўйича ҳисоблаш тажрибалари ўтказилган. Берилган магнит майдони турли қийматларга ва магнит майдон кучланиш турли йўналишларга эга бўлган ҳолатда чегарада шарнир ва каттик маҳкамланган пластиналарнинг деформацион холатига электромагнит майдон статик таъсири аниқланади.
9. Чегаралари каттиқ, шарнир маҳкамланган, эркин пластиналарнинг деформацион ҳолатига ишлаб чиқилган алгоритмик дастурий мажмуа асосида электромагнит майдоннинг динамик таъсири кўриб чикилган ва R-функциялар усулида мураккаб шаклли юпка жисмлар магнитоэластиклик динамикаси масалаларини ечиш бўйича ҳисоблаш тажрибалари ўтказилган. Ташки электромагнит майдонда жойлашган электрўтказувчан материалдан ясалган ўзгармас қалинликка эга пластиналар масаласи кўриб чикилган. Бу масала икки босқичда ечилади: биринчи босқичида - электростатика масаласи ечими топилади ва магнит майдон кучланиш киймати аниқланади, иккинчисида эса магнит майдон кўрсаткичлари магнитоэластиклик масаласига киритилиб бажарилади. Мураккаб конструкцион шаклли юпка жисмлар деформацион ҳолатига электромагнит майдоннинг динамик таъсири аниқланади.
10. Олинган натижалар ва алгоритмик дастурий мажмуа мураккаб шаклли юпқа қобиклар ва пластиналар магнитоэластиклигининг муайян масалаларини ечиш усулларини татбиқ килиш натижасида 127,8 млн. сўмли иқтисодий самадорликка эришилади.

1-83 134 0

Электр тизимларининг статик турғунлигини таҳлил қилишнинг матрица усуллари ва алгоритмлари

Акрам Мирзабаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида электр энергетика тизимлари турғун ишлашини таъминлаш сохасида электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол килиш жараёнини интеллектуал технологиялар ютукларига асосланган юкори самарадорликка эта бошқариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жа-дал ривожланаётган замонавий электр энергетика тизимлари статик тургунлигини реал вақт жараёнида тезкор маълумотларни кайта ишлаш ва тахдил килишга асосланган холда таъминлаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида режим пара-метрлари тебранишини хисобга олиб электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлаш учун бошқариш тизимларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Интеллектуал электр тизимларини яратиш, жумладан, Smart Grid тизимини яратиш учун АҚШ - 7,1 трлн., Хитой - 7,3 трлн., Япония - 0,8 трлн, доллар сарфламокда. Smart Grid тизимларидан фойдаланиш энергия истеъмолини камайтириш ва ишончлиликни ошириш ҳисобига АҚШга 2020 йилгача 1.8 трлн, доллар иктисод килиш имконини беради1».
Ўзбекистон Республикасида электр энергияни ишлаб чикариш ва электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлашни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, электр энергиясини ишлаб чикариш имкониятини берувчи парагаз ва газ турбина технологиясига асосланган юкори самарали ускуналар билан тўлиқ кайта жихозлаш, технологик объектларнинг юкори самарали бошқариш тизимларини яратиш ва бошқарув тизимларининг тадкик этиш усуллари ва алгоритмларини такомиллаштиришга бағишланган қатор илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда электр тизимлар тургунлигини аниклашнинг янада такомил-лашган усуллари, замонавий бошкарув мосламаларига эга мураккаб электр энергетика тизим режимларининг ҳусусиятларини назоратлаш имкониятини берувчи матрица усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: синхрон генераторлар автоматик ростлагич-ларини ҳисобга олган ҳолда электр тизимларининг тургунлигини назорат килиш матрицали усуллари ва алгоритмларини яратиш, мураккаб электр тизимлари тургунлиги чегарасини назорат килишнинг соддалаштирилган мезонларини ишлаб чиқиш, тизимларни киритиш технологияси асосида қўзғалишнинг автоматик ростлагичларини синтезлаш моделини яратиш. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иктисодиёт тармокдари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи хажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 13 августдаги 238-сон «Энергия самарадорлиги ва энергиянинг тикланадиган манба-ларини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссияси туғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъё-рий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб электр тизимларида кичик тебра-нишлар таҳлилининг матрицали усуллари ва алгоритмларини, статик турғунлик чегарасини аниклашнинг соддалаштирилган усулларини ишлаб чикиш ҳамда тизимларни киритиш технологияси негизида автоматик ростла-гич моделларини синтезлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
квадратик шаклда Ляпунов функциялари асосида электр энергетика тизимлари турғунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминлайдиган, квадратик шаклдаги матрицанинг биринчи асосий минорининг (qn>0), мусбатлигидан иборат бўлган, электр тизими статик турғунлигининг соддалаштирилган мезони ишлаб чиқилган;
мураккаб электр тизими статик турғунлиги тадқикотларини оддий «генератор-шина» схемасига келтириш имконини берадиган квадратик шаклда Ляпунов функцияларини ва тугун кучланишлар тенгламаларини биргаликда қўллаш усули ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимлари динамик хусусиятларини тадкиқ килиш имконини берувчи тизимларни киритиш технологияси асосида мураккаб электр тизимининг муаммоли матрицаси ишлаб чикилган;
ХУЛОСА
Квадратик шаклдаги Ляпунов функцияларини ва тизимларини киритиш технологиясини кўллаган ҳолда маълум ва ишлаб чиқилган матрицали усуллар ва алгоритмлар негизида мураккаб электр тизимларининг статик турғунлиги юзасидан ўтказилган назарий ва ҳисоб-экспериментал тадқиқотлар куйидаги хулосаларга келиш имконини беради.
1. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари чизиқли динамик ти-зимларга кирадиган электр тизими тадқиқот қилиш учун самарали усул сифатида тавсия қилинади.
2. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари матрицалари асосий минорларининг мусбатлиги асосида олинган электр тизим статик тургун-лигининг бузилиш шартларининг Гурвиц мезонлари шартларига мослиги исботланган.
3. Олинган назарий ва хисоб натижалариквадратик шаклдаги Ляпунов функцияси биринчи, асосий минорининг мусбатлик qnj > О шартини таҳлил қилиш усули билан ЭЭТ статик турғунлигини тадқиқ қилиш ва уни, ЭЭТ статик тургунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминловчи амалий (соддалаштирилган) мезони сифатида кўриб чиқиш имконини беради. Мазкур минор тадкиқот қилинаётган тизим ўз динамикаси матрицаларининг элементларидан шакллантирилади.
4. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари ва тугун тенгламалардан биргаликда фойдаланиш, статик турғунлик бўйича чегарага биринчи яқинлашадиган генератор (станция)ни аниклаш имконини беради. Бошқа генераторларга нисбатан j-чи генератор учун ростланувчи параметр бўйича квадратик шаклдаги матрица асосий биринчи минорининг ҳосиласи максималлиги яъни dq11j/dFI ->max, мазкур гоянинг математик шарти ҳисобланади. Ушбу ҳолатда мураккаб ЭЭТ статик турғунлиги чегарасини тадқик килиш «генераторлар-шина» схемасининг тадқиқотига айланади.
5. Тизимлар киритиш технологияси асосида ўтиш жараёнларнинг ҳар қандай тавсифларини тўлик тасвирлаб ва белгилаб берадиган, шунингдек параметрлар кичик тебранишларида электр тизими динамик жараёнларни тадқиқ килиш имконини берадиган мураккаб ростланмайдиган ва ростланадиган ЭЭТ проматрицалари ишлаб чиқилди.
6. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТда турғунликни ва тебранишларнинг демпферланишини таъминловчи ростлагичлар туркумини таҳлилий жиҳатдан тасвирлаб берадиган мураккаб электр тизимининг ростлагичини синтезлаш модели таклиф этилди.
7. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТ статик тургун-лигининг таҳлили бўйича ўтказилган ҳисоб-экспериментал тадқикотлар олинган натижаларнинг электр тизимларда амалда фойдаланиб келинаётган усуллар натижаларига мос келганлигини кўрсатди ва бу ишлаб чиқилган моделларнинг мавжуд моделларга ўхшашлигини тасдиқлаб берди.
8. Мураккаб ЭЭТ кичик тебранишларини тадкиқот қилиш учун фойдаланилиши мумкин бўлган синхрон генераторлар мутлоқ бурчак-ларининг рухсат этилган оғишларига нисбатан математик модели ишлаб чиқилди. Мураккаб электр тизимлари кичик тебранишларининг мазкур моделидан, Ui тугунлари кучланишлари модуллари ва балансловчи тугунига нисбатан 5i мутлоқ бурчагини ва уларнинг аргументларини белгилаб берувчи тугун кучланишлар тенгламалари билан биргаликда фойдаланиш тавсия этилди.

118-120 143 0

Экстракция лантаноидов средне-тяжёлой группы экстрагентом на основе CYANEX 272 И P507

И Якименко

Научно-технический прогресс, достигнутый за последние годы в народном хозяйстве во многом обязан успешному применению материалов, в основе которых лежат редкие элементы и редкоземельные элементы (РЗЭ). Современное использование РЗЭ связано в основном с такими областями их применения, как катализаторы, магниты и материалы автомобильной промышленности. Одним из наиболее широко используемых методов разделения РЗЭ является жидкостная экстракция. [1]

1-43 182 0

Эксплуатация хоссалари яхшиланган силикат материаллар автоклав техноло-гиясининг физиккимёвий асослари

Рахимбай Рахимов

Тадкиқот объектлари: Термин ва термокимёвий фаоллаштирилган лесс кўшилган оҳак-кумли боғловчи асосидаги силикат ғишти ва ғовакли бетон.
Ишнинг мақсади: «Оҳак-кум» тизимига термик ва термокимёвий фаоллаш тирилган маҳаллий қўшимчалар кўшиб гидротермал ишлов берилганда компонентларнинг гидратланиш жараёнидаги ўзаро таъсирлашув механизмини гидратланган янги хосилаларнинг структура хосил килиш кинегикаси ва морфологиясини мақсадли ўзгартириш йўли билан техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлган авгоклавда когувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларининг илмий асосланган тамойиллари ва ресурстежамкор технологиясини ярагиш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, физик-механик (пластик ва механик мустаҳкамликни аниқлаш), физик-кимёвий (рентгенофазовий, дифференциал термик тахлил, электрон-микроскоп ва ИҚ-спектроскопик) тадқиқот усуллари, гидротермал ва термик ишлов бериш усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: "Бархан қуми-оҳак-ТКФЛ" силикат композицияларига гидротермал ишлов берилганда минерал-ларнинг гидратланиш жараёнида ўзаро таъсир кўрсагиш конуниятлар хамда "хосса-структура" ўзаро боғлиқлигини аниклаш оркали авгоклавда котувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларини илмий услубий тамойиллари ва ресурстежамкор технологияси яратилди. Ca(OH)i нинг маъ-лум бир кисмини алюминатли бирикмаларнинг тезликда кальций гидроалю-минатларга боғланиши туфайли кумтуироқнинг тўйинган охакли мухитда эриш ва паст асосли гидросиликатлар косил килиш жараёни тезлашади, юкори асосли гидросиликатларга ўтиб кетишининг олди олинади, хосил бўлган CSH(B) гурдаги гидросиликатларнинг қотаётган тизимдаги турғун-лиги таъминланади. Уларнинг бир-бири билан чатишиб кетган ипсимон ва толасимон кристаллари билан синчланган силикат ғиштининг физик-механик хоссалари, атмосфера ва совуккд бардошлилик кўрсаткичлари юкори бўлади.
Лессни фосфогипс билан биргаликда термокимёвий фаоллаштирилганда унинг таркибидаги тупрокли компонентлар ёпишкокли хусусиятларини йўқотиш хисобига силикат массасидан газ ажралиб чикиши тезлашади, газ хосил килувчидан фойдаланиш коэффициента ошади, структура шакллани-ши тезлашади, газобетонни изогермик қиздириш вакти қисқаради, мустаҳ-камлиги, совукка бардошлиги ошади ва сув ютилиши камаяди.
Амалий ахамияги: Республикамизда кенг гаркалган лесс ва лессимон суглинкаларни, чиқинди фосфогипснинг капа заҳираларини кенг микёсда авгоклавда котадиган силикат курилиш материаллар ишлаб чиқаришга жалб этиш хисобига хом ашё базаси кенгаяди, ТКФЛ дан фойдаланиш хисобига оқак тежалади, тайёрлаш жадаллашади ва олиш вақги қисқаради, буюм ва жихозларнинг техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлиши таъминланади. Тадкиког натижалари ТФЛ ва ТКФЛ дан фойдаланиб силикат гишти ва говакли силикат бегонии тажриба сифатида ишлаб чйкарилиши учуй меьбрий-техник хужжатлар яратилишида меъёрий база бўлиб хизмат қилади.
Татбиқ этиш даражаси ва икгисодий сямарадорлиги: Тадқиқот нагижалари Урганч ҚМЗ да текширувдан ўтказилди. Бунда 15-20 % ТФЛ кўшилган охак-қум боЕЛовчисидан 3460 дона силикат ғиштининг синов партияси ишлаб чикарилди. 4-5 % оҳак тежалиши хисобига 100 кг силикат аралашмасининг нархи 2320 сўмга арзонлашди ва 110720 сўм икгисодий Самара олинди. Урганч ҚМЗ да ТФЛ кўшиб гишг олишга ихтисослаштирилса кутилган икгисодий самарадорлик йилига 41472000 сўмни гашкил этади.
Жиззах ҚМК ТКФЛ дан фойдаланиб говакли силикат бетоннинг тажриба партиясини ишлаб чикариш бўйича олиб борилган синов ишлари йилига 64300 м3 хажмда говакли силикат бетон ишлаб чикарилса, кутилган икгисодий самарадорлик 46937000 сўмни гашкил этади.
Қўлланиш сохаси: УзР курилиш магериаллари ишлаб чикариш саноати ва курилиш индусгрияси.

1-39 52 0

Экситон ва зоналараро резонанс соҳасида ҳажмий ва паст ўлчамли структураларнинг оптик ва деформация хоссалари

Рашид Аюханов

Тадқиқот объектлари: GaAs асосида яратилган тўғри бурчакли ва ости қия квант чуқурликли сверхрешеткалар хамда CdS ва CuCl ҳажмий кристаллар.
Ишнинг мақсади: экситонли ва зоналараро резонанслар соҳасида ҳажимли кристалларда ва турли типдаги квант ўрали сверхрешеткаларда оптик-деформация ўзаро таъсир этиш назариясини яратишдир.
Тадқиқот усуллари: кетма-кет ёндашиш услуллари, уйготиш назарияси; вариация усуллари; зичлик матрицасининг стандарт усули ва ўзгарувчан сонли квазизаррачалар учун илк бор ишлаб чикилган зичликлар матрицаси усули.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: сверхрешеткаларда QW нинг қалинлигини ҳисобга олган холда ва QW кия чукурликли сверхрешеткаларда модификацияланган экситон резонансли частоталар яқинида резонанс диэлектрик сингдирувчанлик ва фотоэластиклик коэффициентларни топишнинг умумлашган услуби яратилди. QW да экситонларнинг утириб колиши ва сверхрешеткада ПМУ экситонларининг ошишига боғлиқ равишда диэлектрик сингдирувчанлик ва фотоэластиклик коэффициентларининг салмоқли ошиши кўрсатилди. Сверхрешеткада QWhh хосил килувчи қатламда турган ўзаро таъсирлашмайдиган электрон ва ковакларни экситонга ухшаш осциллятор деб караш мумкинлиги кўрсатилди. Илк бор экситоннинг квант чукурлигида утириб колиши экситон ва зоналараро резонанс яқинида диэлектрик сингдирувчанлик ва фотоэластик коэффициентларнинг салмоқли ошишига олиб келишлиги кўрсатилди.
Амалий ахамиятн: экситон ва зоналараро резонансларнинг частота соҳаси учун хажмий ва паст ўлчамли структураларнинг оптик-деформация хоссаларининг умумий назарияси яратилди. Тадкиқот натижалари яримўтказгич кристаллари оптик параметрларининг дефоромация уйгонишига сезгирлиги тўғрисидаги билимларни кенгайтиради. Бу натижалар асосида экситон ва зоналараро резонанс соҳасида ишловчи ва анчагина кичик бошқарув қувватга хамда ташки товуш сигналларига нисбатан катта сезгирликка эга бўлган янги типдаги акустооптик курилмалар яратилиши мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар тезҳаракатга келувчи ва оптик нурланишларни уланишсиз бошқарувчи янги типдаги аспобларни ишлаб чиқишда (дефлекторларда, модуляторларда, акустооптик фильтрларда ва шунга ухшаш), ҳамда ОЎЮ нинг нанотехнология кафедраларида махсус курсларни ўқитишда қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: нанотехнология, акустооптика, оптоэлектроника.

1-89 66 0

Экотоксикантларни сорбцион концентрлаш ва аниқлашда пиво олишда қўлланиладиган ачитқи ҳужайраси девори асосида олинадиган биосорбентлар

Сергей Аронбаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда қишлок хўжалиги чикиндилари асосида турли-туман, янги сорбцион материаллар олиш ҳамда улардан кимё саноатининг технологик жараёнларида, окава сувларни тозалашда ҳамда ер усти сувларининг ремедиация қилишда кенг миқёсида ишлатилиб келинмокда.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида саноатнинг турли сохаларига замонавий технологияларни киритиш, модернизация килиш ва улар асосида янги турдаги маҳсулотларни ишлаб чикаришга асосланган бир катор янги саноат корхоналари ишга туширилди. Бундай корхоналарда сувни тайёрлашда ҳамда оқава сувларини тозалашда турли шаклдаги экотоксикантли адсорбцион материаллар кенг кўлланилади. Огир металлар (ОМ), радионуклидлар, фенол тутган моддалар атроф-муҳитни асосий ифлослантирувчилар бўлиб, уларнинг мониторингини олиб бориш экоаналитиканинг ҳам назарий, ҳам амалий нуқтаи назардан долзарб масалалари хисобланади.
Бугунги кунда жаҳонда сувли муҳитда оғир металларнинг ультрамикро микдорларини аниклаш имконини берадиган кўплаб физикавий ва физик-кимёвий тадқиқот усуллари мавжуд, бирок улар хам рухсат этилган микдор (РЭМ) ва ундан кам даражада керакли сезгирликни таъминлаб бера олмайди. Жаҳон микёсида оғир металлар, радионуклидлар, фенол тутган моддалар атроф-муҳитни асосий ифлослантирувчилар бўлиб, уларнинг мониторингини олиб бориш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда: сорбциялаш технологияларини амалга ошириш учун турли табиий ва сунъий материаллар асосида кайта тикланадиган ҳамда такчил бўлмаган хомашёга асосланган арзон сорбент ишлаб чиқариш; турли таксономик гурухга мансуб кўпчилик микроорганизмлар ўзида оғир металларнинг, радионуклид ва бошқа экотоксикантларнинг тегишли микдорини тўплаш хусусиятига эга бўлган микроорганизмлардан биосорбцион материаллар яратиш; кимматбахо синтетик ва табиий сорбцион материалларни ўрнини боса оладиган янги сорбентлар яратиш; қишлоқ хўжалиги чикиндилари ва тирик микроорганизмлар асосида янги сорбцион материаллар олиш; пиво тайёрлаш ачитқиси сахаромицетлар ёрдамида огир металл ионларини сорбциялаш кобилияти аниқлаш; ачитқилар хужайраларидан олинган сорбентларни биосорбцион хусусиятларини аниклаш, шунингдек пиво ишлаб чиқариш жараёнлари чикиндилари асосида огир металлар, токсинлар ва радионуклидарни ажратиб олиш учун янги биосорбентлар яратиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 11 мартдаги ПҚ-1071-сон «Кимё саноати корхоналари қурилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чикаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 27 майдаги 142-сонли «2013-2017 йилларида Ўзбекистон Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Saccharomyces cerevisiae ачитки ҳужайра девори биомассасидан олинадиган биосорбентлар ёрдамида табиий шароитда оғир металлар ионлари, радионуклидлар ва бошқа экотоксикантларнинг кичик микдорларини концентрлаш ҳамда сувли муҳитда оғир металларни аниқлаш усулларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмнй янгилиги куйидагилар иборат:
илк бор Saccharomyces cerevisiae ачитқи ҳужайра девори асосида олинган сорбентлардан оғир металлар гурухдари, радионуклидлар ва токсинларни аналитик мақсадларда концентрлаш учун қўлланилган;
сорбентлар ёрдамида дастлабки биосорбцион концентрлашдан фойдаланиб, уларнинг РЭМ ва ундан кичик микдорларини сувли муҳитда инверсион-вольтамперометрия аниклаш усули ишлаб чиқилган;
илк бор тажриба ёрдамида ачитқи ҳужайра деворлари биополимерларининг функционал гурухдарини оғир металлар ионларини ўзига хос ва ўзига хос бўлмаган боғланишларига кўшган ҳиссаси аниқланган;
биосорбентларнинг микдорий десорбцияси ва регенерациясини амалга ошириш «эритма-биосорбент» гетероген системасида ион алмашинув жараёнининг сольватацион-координацион механизми аникланган;
илк бор комплекс ҳосил қилувчи металл ионининг нисбий электроманфийлиги сорбентнинг бирламчи сорбцион қобилиятини таққослаш учун муҳим кўрсаткич эканлиги кўрсатилган.
ХУЛОСАЛАР
«Экотоксикантларни сорбцион концентрлаш ва аниклашда пиво олишда қўлланиладиган ачитқи хужайраси девори асосида олинадиган биосорбентлар» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Илк бор Saccharomyces cerevisiae ачитқи ҳужайра девори (А.Ҳ.Д.) биосорбенти сифатида оғир металлар, радионуклидлар, органик моддаларни концентрлаш ва аниқлаш имконияти борлиги кўрсатилган. Янги биосорбцион материал ҳосил килиш усули таклиф этилган. У физикавий ва физика-кимёвий усулларда комплекс ўрганилган. Ундаги асосий функционал-аналитик гуруҳлар аникланган ва уларнинг оғир металлар концентрлашдаги ҳиссаси аникланган.
2. Кинетик ва термодинамик тадқиқотлар асосида огир металларни сорбцион концентрлаш аралаш механизм бўйича - специфик боғланиш, ион алмашиниш ва асосан физикавий адсорбция бўйича ўтиши аникланган.
3. АҲД Saccharomyces cerevisiae нинг сорбцион-аналитик имконияти индивидуал Cd(II), Pb(II), Cu(II), U(VI) ионлари ва фенолга нисбатан кўрсатилган ва уларнинг биосорбциясига таъсир этувчи омиллар аникланган.
4. Мульти-системаларида огир металл ионларнинг ўзаро таъсири ва селектив концентрлашнинг тўлалигига таъсири биосорбентнинг умумий сорбцион кобилиятини пасайишига боғликлиги кўрсатилган ва РЬ(П) ионлари моно-, ди-, три-ионли системаларда хам энг кучли ютилиш кобилиятига эга эканлиги исботланган.
5. Биосорбентларнинг сорбцион-аналитик ва экплуатацион хоссаларни яхшилаш максадида уларни кимёвий модификациялаш имкони аниқланди ва АХД бошланғич ҳолатдаги биомассасига поливинилпирролидон билан ишлов берилганда бундай сорбентлар сорбцион кобилияти анчагина ошиши кўрсатилган.
6. Илк бор биосорбцион процессларни ўрганишда инверсион-вольтамперометрик усулни кўллаш имконияти кўрсатилди ва компьютерланган вольт-амперометрик комплекс ва электрокимёвий датчик яратилди ва у «томчида» ўлчаш имкониятини беради.
7. Оқава, ерусти ва ичимлик сувлари таркибидаги кадмий, кўрғошин ва миснинг чексиз кичик микдорини инверсион - вольтамперометрик усулда кўрсатилган оғир металларнинг РЭМ ва ундаги паст даражадаги концентрациясини дастлабки биосорбцион концентрлаб ўртача квадрат хато 0,2 - 10‘4дан ошмаган аниқликда эга бўлган усул ишлаб чикилди.
8. Кадмий, кўрғошин ва мис ионларини инверсион-вольтамперометрик усулда гурух билан аниклаш учун дастлабки биосорбцион концентрлаш Навоий тоғ-металлургия комбинатининг ИИМ «Қимматбахо металлар ва уран геологияси» ИИМ «Ғарбий лабораторияси» да синовдан ўтказилди ва амалиётга жорий этилди. АҲД асосида биосорбент олиш технологияси ҚК МЧЖ «Pulsar - Group Brewery» да ишлаб чикаришга жорий этилди.

1-50 53 0

Шўрланган грунтли йўл пойи кўтармасининг ҳисобий тавсифларини асослаш

Рашидбек Худайкулов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Шўрланган грунтларни автомобиль йўлларини лойиҳалаш ва куришда фойдаланиш тобора муҳим ахамият касб этмокда. Улар Тинч, Атлантика, Хинд уммонлари ва кўплаб денгизларнинг қирғоқ бўйларида таркалган. Шўрланган грунтларда иншоотларнинг асослари сифатида Австралия, Америка қўшма штатлари, Мексика, Миер, Покистон, Ҳиндистон, Хитой, Эрон, Қозоғистон, Ўзбекистон, Россия, шунингдек, Европанинг бир катор давлатларида фойдаланиб келинмокда. Шу жихатдан хам шўрланган грунтларнинг хоссаларини ўрганиш, хусусан, улардан курилган йўл пойи кўтармасининг турғунлигини баҳолаш ҳозирги куннинг долзарб вазифаларидан ҳисобланади.
Жаҳонда автомобиль йўлларини лойиҳалаш, куриш ва эксплуатация қилиш жараёнларида йўл пойидаги шўрланган грунтларни мустаҳкамлик кўрсаткичларини асослаш бўйича мақсадли илмий изланишларни олиб бориш алоҳида ахамият касб этмокда. Бу борада, жумладан шўрланган грунтли йўл пойи ишчи катламининг сув-иссиклик тартиби бўйича уларнинг ҳисобий тавсифларипи асослаш учун конструктив ечим ишлаб чиқиш, мавжуд автомобиль йўллари пойидаги шўрланган грунтларнинг хоссаларини баҳолаш усулларини такомиллаштириш, бундай грунтларнинг ҳисобий тавсифларини асослаш, уларнинг хоссаларини юза-фаол моддалар билан сунъий яхшилаш усулларини такомиллаштириш, шунингдек, уларнинг йўл пойи ҳисобий кўрсаткичларига таъсирини олдиндан башоратлаш бўйича мавжуд усулларни такомиллаштириш мухим вазифалардан бири хисобланади.
Республикамизда ҳозирги кунда транспорт-коммуникация тизимларини, жумладан, автомобиль йўлларини лойихалаш, қуриш ва эксплуатация килиш жараёнларида иш сифатини янада такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...йўл-транспорт, мухандислик-коммуникация ва ижтимоий инфратузилмаларни ривожлантириш ҳамда модернизация килиш бўйича мақсадли дастурларни амалга ошириш,...»1 вазифаси белгилаб берилган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш учун, жумладан, шўрланган грунтли йўл пойи ишчи катламининг сув-иссиқлик тартиби бўйича уларнинг ҳисобий тавсифларини асословчи конструктив ечим ишлаб чикиш, унта асосан кўрсаткичларни аниқлаш бўйича функционал боғликликлар ва намликни аниклаш усулларини такомиллаштириш, шўрланган грунтларнинг хоссаларини яхшилаш учун мавжуд юза-фаол моддалар асосида «Битумли эмульсия» барқарорлаштирувчи моддасини ишлаб чикиш бўйича илмий тадкиқотлар олиб бориш мухим ахамият касб этмокда. Шунингдек, йўл пойи катламларининг механик кўрсаткичларини яхшилаш асосида унинг мустахкамлигини ошириш, транспорт воситаларидан тушадиган юкламани ҳисобга олиб, янги транспорт магистралларини куриш ва уларни эксплуатация қилиш даврида қайта таъмирлаш муддатини қисқартирувчи усулларини такомиллаштириш долзарб масалалар ҳисобланади.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2017 йил 14 февралдаги ПФ-4954-сон «Йўл хўжалигини бошқариш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари, 2017 йил 14 февралдаги ПҚ-2776-сон «"Узбекистан Республикаси автомобиль йўллари давлат кўмитасини ва "Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамаси хузуридаги Республика йўл жамгармаси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги Қарори, "Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 31 мартдаги 166-сон «"Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамаси хузуридаги Йўл-қурилиш ишлари сифатини назорат килиш Давлат инспекцияси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади табиий ва барқарорлаштирилган шўрланган грунтли йўл пойи кўтармасининг ҳисобий тавсифларини асослаш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
шўрланган грунтлардан иборат йўл кўтармаларининг ҳисобий кўрсаткичларини аниқлаш учун мавжуд конструктив ечимлар такомиллаштирилган;
шўрланган грунтлардан курилган йўл пойи ишчи катламининг кўрсаткичларини унинг таркибидаги тузларнинг микдори ва турига нисбатан функционал боғликликлари аникланган;
шўрланган грунтларнинг намлигини аниқлаш усули йўл пойи кўтармасидаги грунтларнинг мавжуд намлигини ўрганиш орқали такомиллаштирилган;
шўрланган грунтларнинг структуравий боғлиқликлари ва хоссаларини юза-фаол модда ёрдамида яхшилаш усули мавжуд грунтларни барқарорлашти-рувчилар асосида такомиллаштирилган.
Хулоса
«Шўрланган грунтли йўл пойи кўтармасининг ҳисобий тавсифларини асослаш» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар асосида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Шўрланган грунтли йўл кўтармаларининг ҳисобий кўрсаткичларини олдиндан башорат қилиш учун капилляр сувлари билан намланадиган ишчи қатламнинг ҳисобий конструктив ечим-чизмаси таклиф қилинди. Бу йўл пойини лойиҳалашга оид ишчи қатламнинг ҳисобий кўрсаткичларини белгилаш бўйича фукционал боғликликлар олиш имконини беради.
2. Мавжуд автомобиль йўл пойи ишчи катламининг ҳисобий тавсифлари аниқланди ва улар шўрланган грунтлар таркибидаги туз микдори ва тури, зичлиги ва намлиги бўйича дифференциалланди. Бу эса йўл тўшамасининг энг қулай тузилмасини яратиш имконини беради.
3. Дала шароитида зичланган грунтларнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларини аниклаш учун мавжуд бир юзали портатив ускуналар такомиллаштирилди ва амалда синаб кўрилди. Бу шўрланган грунтларнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларини тез аниклашга хизмат қилади.
4. Тадқикотлар натижасида грунтларнинг шўрланиши бўйича амалдаги меъёрий хужжатларда келтирилган қийматларига ўзгартиришлар киритилди. Бу ўзгартиришлар йўл қурилишига яроқсиз бўлган кучли шўрланган грунтларнинг 15% гача қурилишда фойдаланиш имконини берди.
5. Шўрланган грунтларнинг физик-кимёвий ва физик-механик хоссаларини яхшилаш учун «Битумли эмульсия» юза-фаол модда ишлаб чиқилди ва «Шўрланган грунт+битумли эмульсия» тизимида шўрланган грунтли йўл кўтармасининг тузилмаси таклиф қилинди. Бу йўл пойининг мустахкамлиги ва тургунлигини ортишига, баландлигининг камайишига ва хизмат муддатининг узайишига олиб келади.
6. Утказилган тадқиқотлар натижасида олинган илмий-ишланма ва назарий янгиликларга асосланиб, бир катор меъёрий ҳужжатлар ишлаб чиқилди ва ўқув адабиётларига киритилди. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши автомобиль йўллари қопламасининг таъмирлараро ҳизмат муддатини бир неча йилга узайтирди ёки 1 км йўлда ўртача 120 млн. сўм самара бериши аникланди. Жорий килиш доираси кенгайтирилса, самарадорлик янада ошади ва мамлакат иктисодиётининг муҳим муаммоси ҳал бўлади.
Таклиф қилинган юза-фаол «Битумли эмульсия» моддаси ёрдамида барқарорлаштирилган шўрланган грунтли йўл кўтармасининг баландлиги амалдаги меъёрларга нисбатан 20% га ёки йўл тўшамасининг қалинлиги 10% га камайтирилди бу эса 1 км йўлга 45 млн. сўм самара берди.