https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
3
O‘ZBEKISTON REPSUBLIKASIDA QIZLAR UCHUN HARBIY
XIZMATNING HORIJIY TAJRIBASI
Qurambayeva Rayhona Kamoladdin qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
“Yurisprudensiya” yo‘nalishi
I-kurs talabasi
Annotatsiya: Vatanni himoya qilishda erkak yo ayol tushunchasining o‘zi
bo‘lmaydi. Ayniqsa, ayollarning sadoqati va ju’rati ko‘p joylarda namuna bo‘lishi
kerak. Ushbu maqolamda shu sadoqatli ayollarimiz harbiy xizmatga borishi
kerakmi yoki yo‘qmi, qizlar uchun harbiy xizmat mavjud yoki mavjud emasligi
tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Konstitutsiya, parlament, hukumat, gender tengligi, mudofaa
vazirligi, bojxona qo‘mitasi, ichki ishlar, ayollar, harbiy xizmat.
“Davlat mudofaa qobiliyatining eng muhim qismi uning Qurolli Kuchlaridir.
Ularning jangovar qudrati hamda bosqinchilarni qurolli mojarolar va urush boshlab
yuborishdan tiyib turish vazifalarini bajarishga tayyor darajasida hamda mamlakat
hududiga bosqinchilik qilingan taqdirda qurol-yaroqlarning barcha turlaridan
unumli foydalangan holda bosqinchilarni tor-mor qilishdan iboratdir”
Shavkat Mirziyoev
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti – Qurolli Kuchlari Oliy Bosh
Qo‘mondoni.
Respublikamizda harbiy xizmatni o‘tash yurtimizning mard va jasur
o‘g‘lonlari tomonidan amalga oshiriladi. Harbiy hizmat har bir mamlakatda asosan
erkaklar tomonidan amalga oshiriladi. Lekin o‘nga yaqin davlatda ayollarni ham
harbiy xizmatlari joriy qilingan. Bunga misol qilib Niderlandiya hukumati 17
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
4
yoshga to‘lgan xotin-qizlarni harbiy xizmatga chaqiruvi boshlanishini ma’lum
qilgan. Mazkur qaror gender tenglik doirasida qabul qilingan bo‘lib, jamiyatda
ayollar va erkaklar teng huquqlarga egaligi ayollarning majburiyatlari sifatida
qaralgangan.
Jumladan, Isroilda ayollarning harbiy xizmatga qat'iy jalb qilinishi 1948-yilda
tashkil etilgan. Isroilning harbiy xizmat tizimi o‘ta murakkab bo‘lib, unda ayollar
erkaklar bilan bir qatorda xizmat qiladi. Ayollarni harbiy xizmatga jalb qilish
mamlakatning foydasiga yordam beradi va tengligini ta’minlashda o‘zining muhim
rolini o‘ynaydi. AQShda ayollar harbiy xizmatga 1948-yilda jalb qilingan, ammo
faqat 2013-yilda ular jangovar ishtirok etish huquqiga ega bo‘ldilar. AQSh harbiy
tizimida ayollarga keng qo‘llab-quvvatlanadi, ularga yordam beradi, balki jangovar
yordamda ham faol ishtirok etadi. AQShdagi ayollar uchun harbiy xizmatdagi
tajriba, yuridik xavfsizlik choralari va harbiy tizimda faol rol o‘ynashini
ta’minlashga erishilgan. Niderlandiya ommaviy axborot vositalari xabarlariga
ko‘ra, harbiy xizmatga chaqirilishi kutilayotgan 100 ming bo‘lajak xizmatchilar
orasida mamlakat qirolining qizi, malika va taxt vorisi Ameliya ham bo‘lishini
ta’kidlab o‘tilgan.
Daniya hukumati ham ayollarimizni harbiy xizmatga chaqirishga qaror qilgan
ilk davlatlardan biri hisoblanadi. Daniya hukumati ayollar uchun han harbiy
xizmatni joriy qilish orqali “jinslar o‘rtasidagi to‘liq tenglikka” erishmoqchi.
Daniya hukumati har ikkala jins vakillari uchun ham majburiy hizmat muddatini
to‘rt oydan o‘n bir oyga uzaytirmoqchi. Hozirgi vaqtda Daniyada ayollar uchun
hizmat ixtiyoriy hisoblanadi.
Shuningdek, Norvegiya parlamenti ham 2014 yil 14-iyun kuni qurolli
xizmatlarda gender tengligi tarafdori bo‘lgan navbatdagi qadamda, 2016 yil
o‘rtalaridan boshlab ayollarga majburiy harbiy hizmatning vaqtini uzaytirish
to‘g‘risidagi qonun loyihasiga ko‘pchilik ijobiy ovoz bergan. Norvegiya har ikki
jins vakillari uchun harbiy hizmatni majburiy qilib qo‘ygan birinchi davlatlardan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
5
biri hisoblanadi. Bu qonun 1997 yildan boshlab tug‘ilgan 19 yoshdan 44 yoshgacha
bo‘lgan sog‘lom Norvegiya fuqarolariga ta’aluqlidir.
2017-yil holatiga koʻra,
Norvegiya harbiy kuchlaridagi 11596 nafar harbiy xizmatchidan 1341 nafari
ayollar (12 %) edi. Oʻsha yili chaqirilgan barcha askarlar orasida ayollar ulushi
23 % ni tashkil etdi. 2017-yil 26-yanvarda general-mayor Tonje Skinnarland
Norvegiya Qirollik havo kuchlari boshligʻi etib tayinlangan birinchi ayol boʻldi.
Italiyada ham ayollar armiyasi mavjud bo‘lib Italiya armiyasida ayollar o‘quv
markazi “Piceno”deb nomlanadi. Hozirgi vaqtda ayollar Italiya qurolli
kuchlarining barcha bo‘linmalarida, jumladan, politsiyada, va boshqa harbiy
qatlamlarda hizmat qilishadi.
Shvetsiyada 2018-yildan boshlab umumiy harbiy majburiyat, xususan, qizlar
uchun ham qayta joriy etildi. Bu haqda mamlakat mudofaa vaziri Peter Xultkvist
ma’lum qildi va u buni shunday izohlaydi “ Biz shaxsiy tarkibni to‘ldirishning
yanada barqaror, ishonchli va funksional usuliga yo‘l topa olishimizga umid
qilamiz”. Har yili 4 mingga yaqin o‘g‘il va qiz Shvetsiya armiyasiga chaqirilishi
kutilmoqda.
Shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham xotin-qizlar va
erkaklar teng huquqlidirlar deb aytilgan.
“Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng
huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston respublikasining
qonunida “Davlat xotin-qizlar va erkaklarga shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy
huquqlarni
amalga
oshirish
chog‘ida
teng
huquqlilikni
kafolatlaydi.Davlat xotin-qizlar va erkaklarga jamiyat hamda davlat ishlarini
boshqarishda, saylov jarayonida teng ishtirok etishni, sog‘liqni saqlash, ta’lim, fan,
madaniyat, mehnat va ijtimoiy himoya sohalarida, shuningdek davlat va jamiyat
hayotining boshqa sohalarida teng huquq hamda imkoniyatlar ta’minlanishini
kafolatlaydi”- deb ta’kidlangan.
O‘zbekistonda qizlarning harbiy xizmatga
ishtiroki so‘nggi yillarda ko‘p e'tibor qaratilgan mavzulardan biri bo‘lib, u
jamiyatda yangi ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni aks ettiradi. Harbiy xizmatga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
6
qizlarning ishtiroki masalasi, odatda, erkaklar bilan bog‘liq deb hisoblanadi, ammo
bugungi kunda ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston, gender tengligini
ta’minlash yo‘lida bir qator yirik qadamlar tashlamoqda. Respublikamizda 2021-
yildan boshlab, qizlarning harbiy xizmatga jalb qilinishi haqida yangiliklar paydo
bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-yilgi
nutqlaridan birida harbiy xizmatni yangilash va modernizatsiya qilish, shuningdek,
harbiy xizmatga ayollarning ham jalb etilishini ko‘zda tutgan dasturlar ishlab
chiqish haqida gapirilgan edi. Bundan oldin, faqat erkaklar harbiy xizmatni
bajarishga majbur bo‘lib kelgan, lekin so‘nggi yillarda qizlarning harbiy xizmatga
jalb qilinishi masalasi ijtimoiy hayotda ko‘proq muhokama qilinmoqda. 2022-yilda
O‘zbekistonda ayollarni harbiy xizmatga jalb qilish haqidagi qonunlar o‘zgartirildi.
Bu o‘zgarishlar gender tengligi va ayollarni ijtimoiy faoliyatga kengroq jalb qilish
bo‘yicha kengroq siyosatning bir qismi sifatida qaraladi. Ayollarning harbiy
xizmatga kirishishi, bir tomondan, jamiyatdagi o‘zgarishlarga va gender tengligiga
bo‘lgan ehtiyojni ko‘rsatadi, boshqa tomondan, ayollarga yangi ijtimoiy
imkoniyatlar va kasbiy rivojlanish yo‘llarini ochib beradi. Harbiy xizmatda ayollar,
erkaklar bilan teng ravishda, turli lavozimlarda ishlashlari mumkin, jumladan,
tibbiyot, aloqalar, logistika, harbiy tayyorgarlik kabi sohalarda. Ayollarni harbiy
xizmatga jalb qilishda, ular uchun maxsus tayyorgarlik dasturlari va o‘qitish
tizimlari ishlab chiqilishi zarur. O‘zbekistonda o‘qitish va tayyorgarlikning sifatini
yaxshilashga qaratilgan tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Bu ayollarning harbiy
xizmatdagi samaradorligini oshirishga yordam beradi.O‘zbekistonda ayollarni
harbiy xizmatga jalb qilish masalasi, ba'zi qismlar tomonidan ijtimoiy
qarshiliklarga duch kelmoqda. Traditsion qarashlar va gender rollariga asoslangan
stereotiplar ko‘pchilikning ayollarni harbiy xizmatda ko‘rishga nisbatan salbiy
munosabatda bo‘lishiga olib keladi. Biroq, jamiyatda ayollar va erkaklar
o‘rtasidagi tenglikni ta’minlashga bo‘lgan talablar kuchaymoqda, bu esa bunday
stereotiplarni kamaytirishga yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
7
Bundan tashqari, ayollarning harbiy xizmatga jalb qilinishi O‘zbekistonning
xalqaro maydonda imidjini mustahkamlashga yordam beradi. O‘zbekiston xalqaro
xavfsizlik va tinchlikni ta’minlashda faol ishtirok etayotgani bilan tanilgan, va
ayollarning harbiy xizmatga jalb qilinishi bu jarayonda ijobiy rol o‘ynaydi.
Konstitutsiyamizda O‘zbekiston Respublikasini himoya qilish har bir fuqaroning
burchidir deb aytiladi. 2024 yil parlament saylovlarida “Milliy tiklanish” partiyasi
rasi Alisher Qodirov qizlarni o‘z hohishiga ko‘ra harbiy hizmatga jo‘natish taklifini
ilgari suradi. Bu taklif juda ko‘plab muhokamalraga sabab bo‘ladi. U bu taklifini
shunday izohlaydi:“Vatanni himoya qilishda erkak yo ayol degan tushunchaning
o‘zi bo‘lmaydi. Ayniqsa ayollarimizning sadoqati va ju’rati ko‘p joylarda namuna
bo‘lishi kerak.
Armiyaga borish bu vatanda tug‘ilib-o‘sgan har bir insonning
burchi. O‘g‘ilmi yoki qiz vatanga foydasi tegadigan bo‘lishi kerak. Chunki tinchlik
hammamiz uchun qadrli. Ayol jazm etsa, har ishga qodir, deganlaridek har qanday
insonning o‘zida vatanga kuchli mehr-muhabbat bo‘lsa va eng avvalo kasbini
sevsa, albatta o‘z o‘rnini topadi
.
Bu bizning qadiriyatlarimizga juda ham uyg‘un”
deydi. Uning bu taklifiga Mudofa vazirligi shunday javob bergan: “Qizlarimiz
muddatli harbiy xizmatga qabul qilinmaydi. Bu qonunchilikda belgilangan. Ammo
shartnoma asosida ma’lumotiga qarab ishga olinishi mumkin. Mening shaxsiy
fikrim ham mana shu qonunchilik bilan bog‘liq”.Shuningdek hozirgi paytda
mudofa vazirligi qo‘shinlarida, bojxona qo‘mitasida, ichki ishlar va shu kabi
boshqa harbiy sohalarda ayollar hizmat ko‘rsatib kelishmoqda.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak har bir fuqaro hoh ayol bo‘lsin , hoh erkak har
doim vatanini himoya qilishga vatanni har bir tuprog‘ini asrab avaylashga doimo
tayyor turishi lozim.
O‘zbekistonda qizlarning harbiy xizmatga ishtiroki — bu
nafaqat gender tengligini ta’minlash, balki jamiyatdagi o‘zgarishlarni aks ettiruvchi
ijtimoiy jarayon bo‘lib ayollarni harbiy xizmatga jalb qilish, ularning kasbiy
rivojlanishiga hissa qo‘shadi va yangi imkoniyatlar yaratadi. Biroq, bu yo‘lda
qarshiliklar va stereotiplar mavjud bo‘lib, ular jamiyatda yanada kengroq tushunish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
8
va madaniy o‘zgarishlarni talab etadi. O‘zbekistonda ayollarni harbiy xizmatga jalb
qilishda horijiy tajriba muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda ayollarning harbiy
xizmatga ishtiroki kelajakda yanada kengayishi mumkin, bu esa nafaqat ayollar
uchun, balki jamiyatning umumiy rivojlanishi uchun ham muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi. O‘zbekistonning ayollarni harbiy xizmatga jalb qilish masalalari ijtimoiy,
madaniy jihatdam muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u jamiyatdagi gender tengligini
ta’minlashga xizmat qiladi. Kelajakda ayollarning harbiy xizmatdagi ishtiroki
kengayib, bu jarayon davlatning harbiy xizmatni ta’minlashga yordam berishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. “O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi”.Toshkent “Yuridik adabiyotlar
publish” 2023.
2.”Umumiy harbiy majburiyat va harbiy hizmat to‘g‘risidagi” O‘zbekiston
Respublikasi qonuni. Toshkent. 2002. https://lex.uz/
3.
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi qo‘shinlarida xotin-qizlar va
harbiy xizmatchilarning oila a’zolari bilan ishlash tizimining samaradorligini
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. 2023-yil 3-oktabr.
https://lex.uz/acts/-78717
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Umumiy_harbiy_majburiyat_va_harbiy_xiz
mat
https://kun.uz/uz/news/2023/11/02/harbiy-xizmatchilar-maqomi-togrisidagi-
qonun-loyihasi
