https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
326
MAVZU: . GRAFIK QURUVCHILAR (PLOTTERLAR)
Chirchiq Shahar Politexnikumi Maxsus fan o’qtuvchisi
Axtamova Zarnigor Avazovna.
Annotatsiya: Bu qurilma faqat ma’lum sohalarda, ya’ni chizmalar, sxemalar,
tasvirlar, diagrammalarda qo‘llaniladi. Plotterlar dastur ishi natijalarining bir
qismi sifatida konstruktor yoki texnologik hujjatlar bo‘lgan, 5.10-rasm. Yorug‘lik
diodli printer. 90 avtomatik loyihalashtirish tizimlari dasturlari bilan birgalikda
juda keng qo‘llaniladi. Arxitekturali loyihalarda ham plotterlarning tutgan o‘rni
beqiyosdir
Kalit so’zlar: pen plotter, inkjet plotter, electronic plotter.
Asosiy qism
.
Peroli plotterlar (pen plotter). Bu – vektorli tipdagi elektromexanik qurilmalar
bo‘lib, peroli qurilmalarga, odatda, grafik tasvirlarni AutoCAD kabi vektorli
dasturiy tizimlar chiqaradi. Peroli plotterlar tasvirni yozuvchi elementlar, umumiy
qilib aytganda perolar yordamida yaratadi, vaholangki, bunday elementlarning
suyuq bo‘yoq turi bilan bir-biridan ajralib turadigan bir necha turi mavjud.
Yozuvchi elementlar bir marta va ko‘p marta (qayta to‘ldirib ishlatilishi mumkin
bo‘lgan) ishlatiladigan bo‘ladi. Pero yozish bog‘lamasining harakatlanish
erkinligining bitta yoki ikkita darajasiga ega bo‘lgan ushlagichiga mahkamlanadi.
Peroli plotterlarning ikki turi mavjud: 1) planshetli, bunda qog‘oz siljimaydi, pero
esa tasvirning butun yuzasi bo‘yicha erkin harakatlanadi; 2) barabanli (yoki
o‘ramli) – bularda pero koordinataning bitta o‘qi bo‘ylab harakatlanadi, qog‘oz esa
transportli valning qamrovi hisobiga (odatda friksionli) boshqa o‘qi bo‘ylab
harakatlanadi. Harakatlanish katta shovqin yaratuvchi qadamli (ko‘pchilik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
327
plotterlarda) yoki chiziqli elektr dvigatel yordamida amalga oshiriladi. Vaholangki
barabanli plotterlarda axborotni chiqarish aniqliligi planshetli plotterlarga nisbatan
pastroq, u ko‘pchilik vazifalarning talablarini qondiradi. Bu plotterlar ancha
ixcham va o‘ramdan kerakli o‘lchamdagi varaqni avtomatik tarzda kesib oladi, bu
esa ularning bozordagi o‘rnini anchagina ko‘tarib yubordi (A3 formatdagi
plotterlar, odatda, planshetli). Peroli plotterlarning farqlanuvchi hususiyatlaridan
biri ularning olinayotgan tasvir sifatining yuqoriligi va rangli yozish elementlaridan
foydalanib, yaxshi rang uzatishdir. Afsuski, chizish jarayonini optimallashtirishga
urinishlar va tezkor mexanikaga qaramay, ularda axborot chiqarish tezligi uncha
katta emas; axborot tashuvchi – siyoh juftligini tanlash muammosi ham mavjud.
Qalam – peroli plotterlar (pen/pencil). Qalam – peroli plotterlar peroli
plotterlarning turlariga kiradi. Ular oddiy qalam grifillarini qo‘llash uchun
ixtisoslashtirilgan maxsus mexanizmli yozuv 91 bog‘lamalarini o‘rnatish
imkoniyati mavjudligi bilan farqlanadi. Bu mexanizmlar grifilni qog‘ozga doim
bosib turishni va uni ma’lum vaqtida avtouzatishni ta’minlaydi. Natijada, bo‘yoqlar
oqib chiqish kanalining to‘lib-tiqilib qolishi mumkin bo‘lgan peroli plotterlarini
ishlatish jarayonidagi singari, axborotni kiritish jarayonini kuzatish talab etilmaydi.
Flomasterli va sharikli peroli plotterlar o‘z hususiyatlariga ko‘ra ko‘rib chiqilgan
plotterlar orasida oraliq o‘rinni egallaydi. Oqimli plotterlar (inkjet plotter).
Tasvirlarni yaratishning oqimli texnologiyasi 70-yillardan ma’lum, biroq uning
bozordagi ilk ko‘tarilishi Canon firmasi tomonidan siyohlarni bir marttalik
bosmaga chiqarish moslamasining yuzlab mayda forsunkalari yordamida qog‘ozga
sochishga yo‘naltirilgan reaktiv pufakchalar (Bubblejet) texnologiyasini yaratishi
tufayli sodir bo‘ldi. Har bir forsunkaga o‘zining mikroskopik isituvchi elementi
(elektr impuls ta’sirida juda tez 7–10 μs qizuvchi – termoqarshilik) mos keladi.
Siyohlar qaynaydi va natijada bug‘lar hosil qilgan pufakchalar forsunkadan siyoh
tomchilarini itarib chiqaradi. Impuls to‘xtashi bilan termoqarshilik xuddi shunday
tez soviydi, pufakchalar esa g‘oyib bo‘ladi. Bosmaga chiqarish moslamalari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
328
«rangli» bo‘lishi va bir nechta forsunkalar guruhiga ega bo‘lishi mumkin (5.11-
rasm). To‘liq rangli tasvir yaratish uchun poligrafiya uchun standart bo‘lgan
CMYK ranglar sxemasi qo‘llaniladi. Bu sxema to‘rtta rangdan foydalanadi: Cyan
– ko‘k, Magenta – to‘q qizil, Yellow – sariq va Black – qora. Murakkab ranglarga
asosiy to‘rtta rang aralashmasi natijasida erishiladi. Ranglarning boshqa turlari,
rangdagi nozik farqlarga esa tasvir fragmentidagi tegishli rang nuqtalarini
suyuqlashtirish yoki siyraklashtirish yo‘li bilan erishiladi (shunga o‘xshash usul
monoxrom tasvirlarni chiqarishda «kulrang»ning turli xil nozik farqini olishda ham
qo‘llanadi). 5.11-rasm. HP Design Jet 130nr (S7791D) oqimli plotter ko‘rinishi. 92
Oqimli texnologiya bir qator afzalliklarga ega. Bunga, uning oson amalga
oshirilishi, aniqligining yuqoriligi, kam quvvat is’temol qilishi va nisbatan bosma
tezligining yuqoriligini kiritsak bo‘ladi. Oqimli printerlar ma’qul narx, yuqori sifat
va keng imkoniyatlari bilan peroli qurilmalarga jiddiy raqobatchidir. Stol usti
nashriyot tizimlari bilan ishlovchilar va A0 formatda murakkab chizmalar
chiqaruvchi, avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari foydalanuvchilari tomonidan
oqimli plotterlarga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Ammo, grafik axborotni
chiqarish
tezligining katta emasligi va maxsus chora ko‘rilmasdan
(laminatsiyalanmasa yoki maxsus «o‘zi laminatsiyalanuvchi» qog‘oz qo‘llanmasa)
vaqt o‘tishi bilan olingan rangli tasvir rangining o‘chib ketishi, ularning
qo‘llanilishini cheklamoqda. Elektr plotterlar (electronic plotter). Elektrostatik
texnologiya axborot tashuvchining, maxsus elektrostatik qog‘oz yuzasida yashirin
elektr tasvir (potensialli relefni) yaratishga asoslangan, uning ishchi yuzasi
dielektrik yupqa qatlam bilan qoplangan, asosi esa talab etilgan namlik va elektr
o‘tkazuvchanlikni ta’minlash uchun gidrofil qatlamlari bilan to‘ydirilgan.
Potensialli relyef – kuchlanishning yuqori voltli impulslari tomonidan yozish
moslamasining ingichka elektrodlarining uyg‘onishida hosil bo‘ladigan erkin
zaryadlar dielektr yuzasiga o‘tirganida shakllanadi. Qog‘oz suyuq magnitlangan
quyuq siyohli namoyon qiluvchi bog‘lamadan o‘tayotganida, quyuq siyoh zarralari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
329
qog‘ozning zaryadlangan qismlariga yopishadi. To‘liq rangli gamma, yashirin
tasvir yaratilishining to‘rt davrida olinadi va axborot tashuvchi to‘rtta tegishli
quyuq siyohli namoyon qiluvchi bog‘lamalar orqali o‘tishi bilan hosil bo‘ladi. Agar
elektrostatik plotterlar joylashgan xonada harorat va namlikning barqarorligini
saqlab turish, sinchkovlik bilan xizmat ko‘rsatish zarurati va narxi yuqori
bo‘lmaganda, ularni ideal qurilma deb hisoblash mumkin edi. Maksimal
samaradorlikka erishish uchun bunday plotterlar, odatda, tarmoq qurilmasi sifatida
ishlaydi, shuning uchun ular tarmoq interfeylari bilan jihozlangan bo‘ladilar.
Tasvirning ultrabinafsha nurlarga barqarorligi va elektrostatik qog‘ozning narxi
qimmat emasligi (yuqori sifatli nashriyot narxi darajasida) ham ahamiyatga egadir.
Elektrostatik plotterlar geoaxborot tizimlarda 93 va nufuzli korxonalarda
loyihalashtirish
ishlari
yuqori
darajada
avtomatlashtirilgan
sharoitlarda
qo‘llaniladi. Tasvirni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosmaga chiqaruvchi plotterlar (Direct
Imaging Plotter). Ularda tasvir maxsus termoqog‘ozlarda (issiqlikka o‘ta sezgir
modda bilan to‘ydirilgan qog‘oz) uzun (plotterning kengligi bo‘yicha)
«taroqsimon» ixcham isitgichlar yordamida yaratiladi. Odatda, o‘ramdan
uzatiladigan termoqog‘oz «taroq» bo‘ylab harakatlanadi va qizdirilgan joylarida
rangini o‘zgartiradi. Yuqori sifatli (800 dpi gacha) tasvir olinadi, biroq afsuski,
faqat monoxrom holda bo‘ladi. Ularning yuqori darajada ishonchliligini,
unumdorligini (kuniga 50 ta A4 formatdagi varaqgacha) va qo‘llashdagi past
narxlarni hisobga olganda, tasvirni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosmaga chiqaruvchi
plotterlarni yirik, loyihalashtirish tashkilotlarida tekshiriluvchi nusxalarni
chiqarish uchun qo‘llaniladi. Shuning uchun ularning standart konfiguratsiyalariga
tarmoq adapterlari ham kiritilgan. Bunday plotterlarning texnik tavsiflari
muhandisli loyihalashtirish, arxitektura, qurilish, shahar loyihalashtirish va
elektrosxemotexnikaning amaliy masalalarining talablariga mos keladi. Lazerli
plotterlar (laser plotter). Bu plotterlar tarkibida selen mavjud bo‘lgan yorug‘lik
sezuvchi yarimo‘tkazgichlar qatlamida ichki fotoeffektning fizik jarayoniga va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
330
elektrostatik maydonning kuchli ta’siriga asoslangan elektrografik texnologiyaga
tayanadi. Qorong‘ida tasvirni oraliq tashuvchi (aylanuvchi selenli baraban) yuz
voltgacha potensial bilan zaryad olishi mumkin. Yorug‘lik nuri keyinchalik
mexanik yo‘l bilan qog‘ozga ko‘chiriladigan, magnitlangan mayda dispersli
tonerni o‘ziga tortuvchi yashirin elektrostatik tasvir yaratib, bu zaryadni olib
tashlaydi. So‘ngra toner yurgizilgan qog‘oz isitgich orqali o‘tadi. Natijada
tonerning zarralari qizib, qog‘ozda tasvirni shakllantiradi.
Xulosa
: Plotterlarda maxsus (masalan, elektrostatik) texnologiyalar singari,
printerlar bo‘yicha bizga ma’lum bo‘lgan (termo-, lazerli, LED, oqimli)
texnologiyalar ham qo‘llaniladi. Bugungi kunda oqimli qurilmalar keng
tarqalmoqda. Masalan, plotterlar DesignJet oilasining Hewlett-Packard plotterlari
A0 va A1 formatda, peroli plotterlarga nisbatan 4–5 barobar tezroq ishlaydi. Bunda
ikkita oqimli siyohli kartridjdan foydalanib, oqimli printer 300 dpi ruxsat berishdan
past ishlamaydi va ikkita ish tartibiga ega: toza va eskizli. Eskizli (qora) ish
tartibida algoritm, siyohning sarflanishini qariyb ikki barobarga qisqartiradi.
Odatda, oqimli plotterlar Epson 1050 va IBM ProPrinter XL24E kabi mashhur
printerlari kabi ishlay oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
2
Reddy, Martin
. Elsevier Science, 2011 — 1-
2.
© «Voris-nashriyot», 2012.
3.
© «VNESHINVESTPROM», 2013.
