https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
402
MAVZU: PROTSESSORLAR ARXITEKTURASI.
Chirchiq Shahar Politexnikumi Maxsus fan o’qtuvchisi
Axtamova Zarnigor Avazovna.
Annotatsiya: Protsessor inglizchada „Process“ soʻzidan kelib chiqqan
boʻlib, „jarayon“ — jarayonni amalga oshiruvchi, boshqaruvchi maʼnolarini
bildiradi. Kompyuter Protsessori asosan kompyuterda boʻladigan jarayonlarni
amalga oshirish va boshqarish vazifalarini bajaradi. Asosiy oʻlchov birligi
chastota hisoblanadi. Protsessor chastotasi uning maʼlum vaqt ichida nechta
amalni bajara olishini ifodalaydi.
Kalit so’zlar:
Process,
CSEG, DSEG (ingl. Data Segment), MP
Asosiy qism:
Protsessor inglizchada „Process“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „jarayon“ —
jarayonni amalga oshiruvchi, boshqaruvchi maʼnolarini bildiradi. Kompyuter
Protsessori asosan kompyuterda boʻladigan jarayonlarni amalga oshirish va
boshqarish vazifalarini bajaradi. Asosiy oʻlchov birligi chastota hisoblanadi.
Protsessor chastotasi uning maʼlum vaqt ichida nechta amalni bajara olishini
ifodalaydi. Asosiy qismlari: arifmetik mantiqiy qurilma va boshqarish qurilmasi.
Arifmetik mantiqiy qurilmada axborot arifmetika va mantiq jihatidan qayta
ishlanadi. Boshqarish qurilmasi xotiradagi axborotlarni chiqarish tartibini
belgilaydi, boshqaruvchi signallarni ishlab chiqadi, mashinadagi qurilmalarning
ishini uygʻunlashtiradi, dasturni uzish signallarini qayta ishlaydi, xotiradagi
axborotlarni muhofazalaydi, Protsessor ishini nazorat qiladi. Protsessor da
bulardan tashqari, oʻta tezkor xotira qurilmasi va tashkiliy bloklar ham bor.
Protsessor inglizchada „Process“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „jarayon“ —
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
403
jarayonni amalga oshiruvchi, boshqaruvchi maʼnolarini bildiradi. Kompyuter
Protsessori asosan kompyuterda boʻladigan jarayonlarni amalga oshirish va
boshqarish vazifalarini bajaradi. Asosiy oʻlchov birligi chastota hisoblanadi.
Protsessor chastotasi uning maʼlum vaqt ichida nechta amalni bajara olishini
ifodalaydi. Asosiy qismlari: arifmetik mantiqiy qurilma va boshqarish qurilmasi.
Arifmetik mantiqiy qurilmada axborot arifmetika va mantiq jihatidan qayta
ishlanadi. Boshqarish qurilmasi xotiradagi axborotlarni chiqarish tartibini
belgilaydi, boshqaruvchi signallarni ishlab chiqadi, mashinadagi qurilmalarning
ishini uygʻunlashtiradi, dasturni uzish signallarini qayta ishlaydi, xotiradagi
axborotlarni muhofazalaydi, Protsessor ishini nazorat qiladi. Protsessor da
bulardan tashqari, oʻta tezkor xotira qurilmasi va tashkiliy bloklar ham bor. Tizimni
boshqarish vazifasi xotira (X) va kiritish-chiqarish tizimi (KChT) bilan xotira
kanali va kiritish-chiqarish kanali orqali ulangan Markaziy Protsessorga (MzP)
yuklanadi. Markaziy Protsessor xotira ichidan muayyan dasturni shakllantiruvchi
komandalarni solishtirib chiqarib, ularning kodini ochadi. Komandalar kodi
ochilishining natijasiga muvofiq MP xotira va kiritish portlaridan ma’lumotlarni
tanlab olib, ularga ishlov beradi va xotiraga yoki chiqarish portlariga qaytarib
yuboradi. Shu bilan birga ma’lumotlarni MP ishtirokisiz ham xotiradan tashqi
qurilmalarga va aks yo’nalishda kiritish- chiqarish imkoniyati mavjud. Bunday
mexanizm xotiraga to’g’ridan-to’g’ri kirish (XTTK) deb ataladi. MP tizimining har
bir tarkibiy qismi etarlicha murakkab ichki tuzilishga ega. Tizimni boshqarish
vazifasi xotira (X) va kiritish-chiqarish tizimi (KChT) bilan xotira kanali va
kiritish-chiqarish kanali orqali ulangan Markaziy Protsessorga (MzP) yuklanadi.
Markaziy Protsessor xotira ichidan muayyan dasturni shakllantiruvchi
komandalarni solishtirib chiqarib, ularning kodini ochadi. Komandalar kodi
ochilishining natijasiga muvofiq MP xotira va kiritish portlaridan ma’lumotlarni
tanlab olib, ularga ishlov beradi va xotiraga yoki chiqarish portlariga qaytarib
yuboradi. Shu bilan birga ma’lumotlarni MP ishtirokisiz ham xotiradan tashqi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
404
qurilmalarga va aks yo’nalishda kiritish- chiqarish imkoniyati mavjud. Bunday
mexanizm xotiraga to’g’ridan-to’g’ri kirish (XTTK) deb ataladi. MP tizimining har
bir tarkibiy qismi etarlicha murakkab ichki tuzilishga ega. Foydalanuvchi nuqtai
nazaridan qaraganda MP tanlash fursatida mikroprotsessor imkoniyatlarining
ma’lum darajada umumlashtirilgan kompleks tavsiflariga ega bo’lish maqsadga
muvofiqdir. Ishlab chiqaruvchi mutaxassis MPning faqat dasturlarda ochiq aks
etadigan hamda tizim ishining chizmalari va dasturlarini tayyorlash mobaynida
inobatga olinishi lozim bo’lgan komponentlarini anglab olib, o’zi uchun tushuncha
hosil qilib olishga ehtiyoj sezadi xolos. Bunday tavsiflar mikroprotsessor
arxitekturasi tushunchasi orqali belgilanadi. Foydalanuvchi nuqtai nazaridan
qaraganda MP tanlash fursatida mikroprotsessor imkoniyatlarining ma’lum
darajada umumlashtirilgan kompleks tavsiflariga ega bo’lish maqsadga
muvofiqdir. Ishlab chiqaruvchi mutaxassis MPning faqat dasturlarda ochiq aks
etadigan hamda tizim ishining chizmalari va dasturlarini tayyorlash mobaynida
inobatga olinishi lozim bo’lgan komponentlarini anglab olib, o’zi uchun tushuncha
hosil qilib olishga ehtiyoj sezadi xolos. Bunday tavsiflar mikroprotsessor
arxitekturasi tushunchasi orqali belgilanadi. Protsessor arxitekturasi –
foydalanuvchi nuqtai nazaridan qaraladigan mantiqiy tuzilish bo’lib, Protsessor
tizimini tuzish uchun zarur bo’ladigan funktsiyalarning apparatlar va dasturlar
vosita amalga oshirilishiga ko’ra protsessorda joriy etiladigan imkoniyatlarni
belgilab beradi. Protsessor arxitekturasi tushunchasi quyidagilarni aks ettiradi:
Xulosa:
Protsessor arxitekturasi tushunchasi quyidagilarni aks ettiradi: Protsessor
tuzilishini, ya’ni protsessorni tashkil etadigan tarkibiy qismlar komponentlarining
majmui va ular orasidagi aloqalarni (foydalanuvchi uchun protsessorning registrli
modeli bilan cheklanish kifoyadir); Ma’lumotlarning taqdim etilish usullari va
ularning formatlarini; Tuzilishning dasturiy jihatdan foydalanuvchi uchun
tushunarli bo’lgan barcha elementlariga murojaat qilish usullarini (registrlarga,
doimiy va tezkor xotiralar uyalariga, tashqi qurilmalarga ma’lum manzil bo’yicha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
405
murojaat qilish); Protsessor tomonidan bajariladigan operatsiyalar to’plamini;
Protsessor tomonidan shakllantiriladigan va uning ichiga tashqaridan kirib
keladigan boshqaruvchi so’zlar va signallar tavsifini; Protsessor tomonidan
shakllantiriladigan va uning ichiga tashqaridan kirib keladigan boshqaruvchi
so’zlar va signallar tavsifini; Tashqi signallarga bildiriladigan munosabatlarni
Protsessor tizimining xotira bo’shlig’ini shakllantirish usuliga ko’ra Protsessor
arxitekturalari ikkita asosiy turga bo’linadi. Fon Neyman arxitekturasi Garvard
arxitekturasi Dasturlar va ma’lumotlarni saqlash uchun bitta xotira bo’shlig’i
qo’llanilgan tuzilish Fon Neyman arxitekturasi deb ataladi (dasturlarni ma’lumotlar
formatiga muvofiq keladigan formatda kodlash taklifini kiritgan matematik nomi
berilgan). Bunda, dasturlar ham, ma’lumotlar ham yagona bo’shliqda saqlanib,
xotira uyasidagi axborot turiga ishora qiluvchi biror-bir alomat bo’lmaydi. Bunday
arxitekturaning afzalliklari jumlasiga mikroprotsessorning ichki tuzilishi nisbatan
soddaligi va boshqaruvchi signallar sonining kamligi kiradi. Bunda, dasturlar ham,
ma’lumotlar ham yagona bo’shliqda saqlanib, xotira uyasidagi axborot turiga
ishora qiluvchi biror-bir alomat bo’lmaydi. Bunday arxitekturaning afzalliklari
jumlasiga mikroprotsessorning ichki tuzilishi nisbatan soddaligi va boshqaruvchi
signallar sonining kamligi kiradi. Garvard arxitekturasi Dasturlar xotirasi CSEG
(ingl. Code Segment) va ma’lumotlar xotirasi DSEG (ingl. Data Segment)
o’zaro‘ajratilgan hamda har biri o’zining manzilli bo’shlig’i va kirish usullariga
ega bo’lgan tarzda yaratilgan tuzilish Garvard arxitekturasi deb ataladi (shunday
arxitekturani yaratish taklifini kiritgan Garvard Universiteti laboratoriyasining
nomi berilgan). Ushbu arxitektura nisbatan murakkab bo’lib, qo’shimcha
boshqaruv signallarini talab qiladi. Biroq, u axborot bilan ancha uddaburon
harakatlar bajarish, ixcham kodlashtiriladigan mashina komandalari to’plamini
joriy etish va qator hollarda mikroprotsessor ishini jadallashtirish imkonini beradi.
Intel firmasining MCS-51 oilasiga mansub mikrokontrollerlar mulohaza
yuritilayotgan arxitekturalarning bir vakili sanaladi. Biroq, u axborot bilan ancha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
406
uddaburon harakatlar bajarish, ixcham kodlashtiriladigan mashina komandalari
to’plamini joriy etish va qator hollarda mikroprotsessor ishini jadallashtirish
imkonini beradi. Intel firmasining MCS-51 oilasiga mansub mikrokontrollerlar
mulohaza yuritilayotgan arxitekturalarning bir vakili sanaladi. Bugungi kunda
aralash arxitekturali protsessorlar ishlab chiqarilmoqda, ularda CSEG va DSEG
yagona manzilli bo’shliqqa joylangan bo’ladi, ammo‘ular turli murojaat
mexanizmlariga ega. Bunga aniq misol tariqasida Intel firmasining 80x86 oilasiga
mansub protsessorlarni keltirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Xolmirzayev O‘lmasbek Rasuljonovich Kasb ta’limi
informatika va AT
2.
2
Reddy, Martin
. Elsevier Science, 2011
3.
Lane.
US).
Postman
(2019-yil 10-oktyabr). — „When you hear the acronym "API"
or its expanded version "Application Programming Interface," it is almost
always in reference to our modern approach, in that we use HTTP to provide
access to machine readable data in a JSON or XML format, often simply
referred to as "web APIs." APIs have been around almost as long as
computing, but modern web APIs began taking shape in the early 2000s.“.
Qaraldi: 2020-yil 18-sentyabr.
4.
Wood.
„Global Cloud Microservices Market (2021 to
(2021-yil 25-avgust). Qaraldi: 2022-yil
29-mar
5.
Лицензия на право ведения образовательной деятельности
№Л035-01253-67/00192584 от 25.08.2017 г.
6.
