https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
206
BALIQCHILIK XO’JALIKLARIDA XLORELLA ETISHTIRISH VA
UNDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Yozyovon tuman 2-son Palitexnikumi biologiya fani o'qituvchisi
Xolbekova Shoira Xasanboy qizi.
Annotatsiya:
Xlorella
ko’paytirish
orqali
tovar
baliqlarini
etishtirishningiqtisodiy ko'rsatkichlarini sezilarli darajada oshirish va baliq
mahsulotlari sifatiniyaxshilash, baliqlarning kasallanishini kamaytirish, baliqchilik
hovuzlaridagi tabiiyekologik muhitini yahshilash imkoniyati beradi.
Kalit so’zlar: Baliqchlik xo’jaliklari, baliqchilik, suvo’tlar, xlorella, ozuqa,
suspenziya.
Mikroskopik suvo’tlar o’simliklar dunyosiga xos xususiyatga ega bo’lib, turli
yo’nalishdagi biologik ilmiy tadqiqotlar olib borishda qulay ob’ekt hisoblanadi.
Ularning hujayra o’lchovi kichikligi, o’sish va ko’payish muddatlarining juda
qisqaligi, hamda har xil texnologik o’stirish sharoitlariga moslashtirish mumkinligi
bilan ko’pchilik olimlarni o’ziga jalb etib kelmoqda[1b.136;2b.81].
Olimlarning aniqlashicha Yer yuzida suvo’tlarining 40 mingdan ortiq turlari
mavjud. Shulardan ba’zi bir tur va shtammlari suv havzalaridan ajratib olinib,
sun’iy sharoitda o’stirilib, amaliyotga joriy etilmoqda[3b.95]. Keyingi yillarda
dunyo miqyosida mikr
oskopik suvo’tlari ayrim turlarining bio
-ekologik, fiziologik
xususiyatlari, biokimyoviy tarkiblari o’rganilib, ulardan foydalanish borasida qator
ilmiy tadqiqot ishlari olib borildi[4b.133].
Suvo’tlarining tarkibidagi oqsil 40
-
50% ni tashkil etib, tarkibi bo’yicha
hayvon oqsiliga yaqin turadi. Undan tashqari tarkibida 5-12% lipid, 20-35%
uglevod borligi, vitamin V12 miqdorining qoramol go’shti tarkibidagi shu vitamin
miqdoriga yaqinligi aniqlangan[5b.47]. Shu nuqtai nazardan ham ularni inson,
chorva, parranda va baliq ozuqalarining sifatini oshirish maqsadida qo’shib berish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
207
tavsiya etiladi. Shunga ko’ra, suvo’tlaridan xalq xo’jaligining 50 dan ortiq
yo’nalishlarida, jumladan qishloq xo’jaligi, oziq
-ovqat, meditsina, parfyumeriya,
geologiya, energetika va boshqa qator sohalarda foydalanilmoqda[6b.24].
Suvo’tlarini o’stirishning ikkita metodi bo’lib, birinchisi bo’yicha turli yopiq
uskunalarda sun’iy yorug’likda o’stiriladi[7b.59]. Ikkinchi metodga asosan har xil
hajmli va turli tipdagi ochiq qurilmalarda (fotoreaktorlarda) quyosh nuridan
foydalanib o’st
iriladi[5b.47;8b.35-38].
Birinchi metoddan xozirgacha laboratoriya sharoitidagi izlanishlarda
foydalanib kelinayotgan bo’lsa, ochiq metodda o’stirilayotgan suvo’tlaridan
amalda qator yo’nalishlarda foydalanilmoqda. Suvo’tlarini ochiq metod bo’yicha
o’stirish ayniqsa O’zbekiston sharoitida tannarxi nisbatan ancha arzon suvo’tlari
biomassasi yetishtirishga imkon beradi. Shu boisdan ham suvo’tlarining
biologiyasi, ekologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosini o’rganish b
orasida qator
ilmiy izlanishlar olib borildi. Tabiatdan suvo’tlarining ayrim turlari algologik toza
holda ajratib olinib, har xil ozuqa muhitlariga moslash yo’li bilan ulardan selektsiya
yo’li bilan yuqori hosil beradigan shtammlari ham ajratib olingan. Ke
yingi yillarda
bir xo’jayrali suvo’tlarini o’rganishga ham katta e’tibor berilmoqda. Ulardan
tabiatdagi har xil darajada organik moddalar bilan ifloslangan suvlarning ifloslik
darajasini aniqlashda biologik indikator sifatida foydalaniladi. Ularni ilmiy
ji
xatdan o’rganishning asosiy sababi, hujayralarining fiziologik, genetik, tsitologik
hamda umumbiologik masalalarni yechishda qulay ob’ekt bo’lishligidadir.
Hozirgi vaqtda Chlorella bo
’
limi kiruvchi 1000 dan ortiq turlar ma
’
lum bo
’
lib,
shulardan 160 turi Chlorella turkumiga kiradi. O
’
zbekistonda 64 tur va turaro
taksonlar uchraydi. Bu turkumiga kiruvchi bir qancha turlari laboratoriya sharoitida
o
’
stirish usullari o
’
rganilib kelinmoqda. Chlorella turkumiga oid o
’
rganilmagan tur
va shtammlarni tabiatdan ajratib olib, ularning bio-ekologik xususiyatlarini
o
’
rganish va jadal o
’
stirish biotexnologiyasini ishlab chiqish, hozirgi vaqtdagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
208
algobiotexnologiya yo
’
nalishining dolzarb muommalaridan biri hisoblanadi.
Qishloq xo'jaligi tarmog'i bolgan Respublikamiz baliqchlik xo
’
jaliklaridani
muvaffaqiyatli rivojlantirishida, baliq va baliq maxsulotlarini etishtirishdagi
xarajatlarning 40-45% ozuqa yemga tushadi va bu muvozanatli ozuqa va optimal
ozuqa ta'minotisiz amalga oshirib bo'lmaydi. Keyingi o'n yil ichida tabiiy va suniy
ozuqalarga qo'shimchalari bilan bir qatorda baliqchilik xo
’
jaliklari ozuqa ratsioni
mikro va makro elementlar bilan to'ldiriladi. Bularga yashil mikroskopik suv o'tlari
vakili xlorella kiradi. Bugungi kunda baliqchilik xo
’
jaliklarida omuxta yem ishlab
chiqarish taqazo qiladi va ilmiy-tadqiqot instituti aralash yemga xlorella
suspenziyasini kiritishni muvaffaqiyatli sinovdan o
‘
tkazilmoqda.Shu bilan birga,
xlorella suspenziyasining eng katta qiymati ishlatiladigan shtammlarning biologik
faolligidadir, bu yosh baliqlarning qo'shimcha kilogramm ortishi, tovar
baliqlarning xavfsizligi, reproduktiv xususiyatlarning yaxshilanishi,immunitetning
oshishi, shuningdek, keyingi ta'sirlarda namoyon bo'lib uning ta'sirining hayvon
tanasiga ta'siri uzoq vaqt davomida saqlanib qoladi. Chlorella suspenziyasi har bir
tur va yosh guruhi uchun belgilangan ma'lum vaqt davomida baliqlarni etishtirish
davrida qo'llaniladi. Baliqchilikda xlorelladan foydalanishda ozuqaning to'liq hazm
bo'lishiga va shunga mos ravishda qo'shimcha kilogramm olishga, baliq
mahsuldorligini oshirishga yordam beradi.
Bugungu kunda baliqchilik xo
’
jaliklarida Chlorella vulgaris ommaviy
etishtirish uchun ishlatiladigan ko'plab suv o'tlari turlaridan, chlorella turi vakillari
dominant o'rinni egallaydi. Baliqchilik xo
’
jaliklarida va tabiatda Chlorela urug
’
i
vakillari keng tarqalgan. Ular tuproq yuzasida, suv havzalarida va hatto
daraxtlarning qobig'ida ham uchraydi. Biroq, chlorela urug
’
idi har biri alohida tur,
nav yoki shtamm sanoatda etishtirish talablariga javob bera olmaydi. Chlorella
vulgarisning ilgari ishlatilgan turlar o'sish sharoitlari, ozuqaviy muhit, karbonat
angidrid va mexanik aralashtirish nuqtai nazaridan juda talabchan edi, bu esa
ulardan samarali foydalanishga sezilarli darajada to'sqinlik qildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
209
Bugungi kunda ozuqa ahamiyatiga ega bo
’
lgan Chlorella vulgaris turlarining
tabiiy suv havzalarida uni ilgari ma'lum bo'lgan barcha narsalardan ajratib
turadigan ma'lum foydali xususiyatlar to'plamiga ega bo'lgan shtamm ajratib olish
va foydalanish kerak bo
’
ladi. Chlorella vulgaris shtammlarini ishlatish uchun
ularning xususiyatlarini hisobga olgan holda, suspenziyani aralashtirish va doimiy
karbonat angidrid ta'minoti uchun uskunalarsiz oddiy o'rnatishlar ishlab chiqilgan.
Xlorella o'sayotganda nasil berishiga qat'iy rioya qilish istisno qilindi. Bunday
ko
’
paytirishning yuqori mahsuldorligi ularni to'g'ridan-to'g'ri baliqchilik
xo
’
jaliklarida xlorella suspenziyasini markazlashtirilgan holda etkazib berish
imkoniyati bilan taminlash imkonini berdi.
Xlorella yetishtirish uchun uch turdagi qurilmalar ishlab chiqilgan. Xuddi shu
ish printsipi bilan ular ishlab chiqarilgan suspenziya miqdorida farqlanadi. Kuniga
10,20,30 litr xlorella suspenziyasini ko’paytirish yo’llarini ishlab chiqarish uchun
xar xil shakildagi akvariumdan foydalanish imkonini beradi. Akvariumlar
ko’paytirilayotgan xlorella uchun qo’shimcha yorug’lik sifatida Akva yoki Dusel
lampalar foydalaniladi.
Kuniga 60 litr xlorella suspenziyasini etishtirish uchun yanada samaraliroq
o'rnatish akvarumlarga o'rnatilgan idishni o'z ichiga oladi, uning ichiga labirintlar
sun'iy yoritish lampalari tushiriladi. Shu bilan birga bugungi kunda baliqchilik
xo’jaliklari
da labrint xovuzlardan foydalaniladi. Yaratilgan suniy xovuzlarda 5.000
-
20.000
litir
baliq
ko’llariga
xlorella
o’tkazish
mumkun.
Labaratoriya sharoitida doimiy ravishda lampalar o'rnatilgan silindrsimon shisha
(akvarium) quvurlar konteynerlarga vertikal ravishda o'rnatiladi. Idish shisha
quvurlar ostida o'rnatilgan ventilyatorlar bilan jihozlangan bo'lib, suspenziya
harorati xlorella etishtirish uchun optimal haroratdan oshib ketganda havo etkazib
berilishi mumkin. Idishning ichida ventilyatorlarga ulangan termostatga ulangan
suspenziya harorati sensori joylashgan. Ushbu o'rnatishning mahsuldorligi kuniga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
210
100-150 litr xlorella suspenziyasi bo'lib, kerakli suspenziya miqdoriga qarab
o'rnatish sonini ko'paytirish imkoniyatiga ega.
Ushbu qurilmalarda ishlab chiqarilgan suspenziyaning zichligi ishlab
chiqarish sharoitida ishlatilganda ozuqa yoki algolizantlarga qo'yiladigan
talablarga javob beradi.
Baliqchilikda xlorelladan uzoq muddatli foydalanish baliqchilik xo‘jaliklarida
qo‘shimcha vazn ortishi va xavfsizligining o‘rtacha uzoq muddatli
ko‘rsatkichlarini aniqlash imkonini berdi. Baliqchilik fermalarining uzoq muddatli
ma'lumotlariga ko'ra, ko'rsatilgan shtammlarning xlorella suspenziyasi bilan
oziqlanganda baliqlarining mahsuldorligini oshirish va ularning reproduktiv
sifatini yaxshilash keltirilga.Baliqchilik ho’jaliklarida tabiiy ozuqa bilan ta'minlash
orqali baliq mahsuldorligini, suvni keslorod bilan taminlash, baliqlar immuniteti
oshiradi vamineral o’g’itlarni tejash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Музафаров А.М. Культивирование и применение микроводорослей /
А.М. Музафаров, Т.Т. Таубаев. –
Ташкент: Фан УзССР, 1984. –
136 с.
2. Арутюнян Н.П. Культивирование одноклеточных зеленых водорослей
/
3. Сальникова М.Я. Хлорелла –
новый вид корма / М.Я. Сальникова. –
М.:
Колос,
1977.
–
95
с.
4
. Пугачева О.В. Профилактика заболеваний репродуктивных органов у
коров и повышение жизнеспособности новорожденных телят при
использовании суспензии хлореллы. Дисс
ep
т
a
ция. Волгоград–
2018. 133 c.
5. Богданов Н.И. Суспензия Хлореллы в рационе сельскохозяйственных
животных.
Волгоград
2007.
47
с.
