https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
109
TIRIK ORGANISM TARKIBIDA UCHRAYDIGAN KIMYOVIY
ELEMENTLAR VA ULAR BILAN BOG’LIQ KASALLIKLAR.
Abdurahmonova Rohilaxon Solijonovna
Farg’ona Shahar 1
-
sonli politexnikum kimyo fani o’qituvchisi.
Annotatsiya
:Ushbu maqolada tirik organizmlar tarkibida uchraydigan
kimyoviy elementlar va ular yetishmasa qanday kasalliklar kelib chiqishi haqida
yoritilgan.
Kalit so’z:
Oqsillar, yog‘lar, uglevodlar
, DNK ,RNK,ATP, sistin,
metionin, Osteoporoz , Gemoglobin , myoglobin, Gipokalemiya, Alkaloz, Keshan
kasalligi, Giponatremiya, Tetaniya,
Zob, gipotireoz.
Odam organizmida turli kimyoviy elementlar uchraydi va ular tananing
tuzilishi, hayotiy jarayonlari hamda metabolizmda muhim rol o‘ynaydi. Quyida
inson organizmida uchraydigan asosiy kimyoviy elementlar va ularning
funksiyalari keltirilgan:
Makroelementlar (asosiy elementlar)
Bular organizm massasining 99% dan ortig‘ini tashkil qiladi.
Element
Belgisi Organizmdagi roli
Kislorod
O
Hujayralarda nafas olish, suv va organik birikmalarning
tarkibida bo‘ladi.
Uglerod
C
Barcha organik birikmalarning asosiy elementi. Oqsillar,
yog‘lar, uglevodlar va DNK tarkibida.
Vodorod
H
Suvning va ko‘plab organik moddalar tarkibida bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
110
Element
Belgisi Organizmdagi roli
Azot
N
Oqsillar, aminokislotalar, DNK va RNK tarkibiga kiradi.
Kalsiy
Ca
Suyak va tishlarning asosiy komponenti. Mushak qisqarishi
va qon ivishi uchun zarur.
Fosfor
P
DNK, RNK va ATP molekulalarining tarkibida. Suyaklarda
ham mavjud.
Kaliy
K
Hujayra ichki muhitining muvozanatini saqlashda, nerv
impulslarini uzatishda ishtirok etadi.
Oltingugurt
S
Ba’zi aminokislotalar (masalan, sistin va metionin)
tarkibida. Teri va sochlar uchun zarur.
Natriy
Na
Hujayra tashqi muhitining asosiy kationi. Suv-tuz balansini
ta’minlaydi, nerv signallarini uzatadi.
Xlor
Cl
Asosiy anionlardan biri. Oshqozon shirasi tarkibidagi HCl
ni tashkil etadi.
Magneziy
Mg
Enzimlarning faol markazida ishtirok etadi, suyak va
mushak faoliyatida muhim.
Mikroelementlar (iz elementlar)
Kichik miqdorda bo‘lsa
-da, muhim biologik vazifalarni bajaradi.
Element Belgisi Funktsiyasi
Temir
Fe
Gemoglobin va mioglobin tarkibida, kislorod tashishda
ishtirok etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
111
Element Belgisi Funktsiyasi
Yod
I
Qalqonsimon bez gormonlarini sintez qilishda ishtirok etadi.
Rux
(Sink)
Zn
Yaralarning bitishida, immun tizimida, fermentlar tarkibida.
Mis
Cu
Temir bilan birga qizil qon tanachalari hosil bo‘lishida.
Neyrotransmitterlar ishlab chiqarishda.
Marganes
Mn
Metabolizm va suyak rivojlanishida.
Selen
Se
Antioksidant fermentlarda, immun tizimini
mustahkamlashda.
Xrom
Cr
Insulin bilan bog‘liq jarayonlarda, glyukoza almashinuvini
tartibga soladi.
Molibden
Mo
Ba’zi fermentlar faoliyatida ishtirok etadi.
Kobalt
Co
B12 vitamini tarkibida, qon hosil qilishda muhim.
Ftor
F
Tish emalini mustahkamlaydi, kariyesga qarshi himoya.
Qiziqarli faktlar:
Odam organizmida
kislorod
eng ko‘p (massa bo‘yicha taxminan 65%) uchraydi.
Taxminan 0,01% dan kam bo‘lgan elementlar ham (masalan, selen, kobalt)
sog‘liq uchun muhimdir.
Inson tanasida 60 dan ortiq kimyoviy elementlar aniqlangan, ammo ularning
ba'zilari faqat iz miqdorida uchraydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
112
Agar sizga bu elementlar bilan bog‘liq infografika, jadval yoki testlar kerak
bo‘lsa, mamnuniyat bilan tayyorlab beraman.
Odam organizmida kimyoviy elementlar yetishmasligi yoki ortiqchaligi bir qator
kasallik va sog‘liq muammolariga olib keladi. Quyida muhim elementlar va ular
bilan bog‘liq kasalliklar ro‘yxati keltirilgan:
Makroelementlar bilan bog‘liq kasalliklar
Element
Yetishmasligi sababi
Kasallik yoki holat
Kalsiy (Ca)
Noto‘g‘ri ovqatlanish, D
vitamini yetishmasligi
Osteoporoz
(suyaklar mo‘rtlashadi),
raxit
(bolalarda suyak deformatsiyasi)
Fosfor (P)
Oziq-ovqat bilan kam
qabul qilish
Suyaklar zaifligi, mushak zaifligi,
charchoq
Kaliy (K)
Ko‘p terlash, diareya,
diuretiklar
Gipokalemiya
: yurak ritmi buzilishi,
mushaklar zaifligi
Natriy (Na)
Suvdan ko‘p ichish, og‘ir
diareya
Giponatremiya
: bosh og‘rig‘i, bosh
aylanishi, hushdan ketish
Magneziy
(Mg)
Kam ovqatlanish,
alkogolizm
Tetaniya
, mushaklarda qaltirash, yurak
ritmi buzilishi
Xlor (Cl)
Haddan tashqari qusish,
buyrak muammolari
Alkaloz
(qon pH darajasi ko‘tariladi),
metabolik muammolar
Mikroelementlar bilan bog‘liq kasalliklar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
113
Element Yetishmasligi sababi
Kasallik yoki belgilar
Temir
(Fe)
Temirga boy ovqatlar
kamligi, qon yo‘qotish
Temir tanqis anemiyasi
: holsizlik, bosh
aylanishi, terining oqarishi
Yod (I)
Yodga boy mahsulotlar
yetishmasligi
Zob
,
gipotireoz
(qalqonsimon bez
faoliyati pasayadi), aqliy zaiflik (kretinizm
–
bolalarda)
Rux (Zn)
Yomon ovqatlanish, ichak
so‘rilish muammolari
Yaralar sekin bitadi, teri kasalliklari, o‘sish
sekinlashadi
Mis (Cu)
Irsiy kasalliklar (masalan,
Menkes sindromi)
Anemiya, suyak muammolari, asab tizimi
buzilishi
Selen
(Se)
Tuproqdagi selen kamligi
Keshan kasalligi
(yurak mushagi
shikastlanadi), immunitet pasayishi
Xrom
(Cr)
Qandli diabet, noto‘g‘ri
ovqatlanish
Glyukoza muvozanatining buzilishi,
insulin sezuvchanligi pasayishi
Kobalt
(Co)
B12 vitamini
yetishmasligi
Pernisioz anemiya (qizil qon
hujayralarining kamayishi), asabiylik
Fluor (F)
Fluorli suv/ovqat
yetishmasligi yoki
ortiqchaligi
Kamligi:
tish kariyesi
; ortiqchaligi:
ftoroz
(tish emali shikastlanadi)
Ortiqcha miqdorda bo‘lsa, qanday kasalliklar yuzaga keladi?
Element
Ortiqcha bo‘lsa
Kasallik yoki xavf
Temir
Gemoxromatoz
Qon qalinlashishi, jigar zararlanishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
114
Element
Ortiqcha bo‘lsa
Kasallik yoki xavf
Kalsiy
Giperkalsemiya
Buyrak toshlari, yurak ritmi buzilishi
Rux
Haddan oshgan qo‘shimcha
qabul
Mis tanqisligi, immun tizimi susayadi
Selen
Selenoz
Soch-
to‘klish, terining qichishi,
asabiylik
Ftor
Ftoroz
Tish va suyaklar zararlanishi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. 10 -sinf kimyo darsligi
2.10-sinf biologiya darsligi
3."Inson fiziologiyasi"
–
T. Karimov, Sh. Sh. Olimov
4.
"Biokimyo"
–
D. L. Nelson, M. M. Cox (Lehninger's Principles of
Biochemistry)
–
Biokimyo va tibbiy maqolalar uchun ilmiy baza.
–
Kasalliklar va ularning sababchilari haqida oson tilda.
–
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining rasmiy sayti.
