https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
71
BERUNIY QOMUSIY OLIM
Mamatova Maftuna
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘rta asrning buyuk allomasi, ensiklopedik bilim sohibi Abu
Rayhon Beruniy hayoti, ilmiy merosi va uning turli fan sohalariga qo‘shgan hissasi
yoritilgan. Beruniyning astronomiya, geografiya, matematika, farmatsiya, tarix va
falsafa sohalaridagi yutuqlari uning qomusiy olim sifatidagi maqomini
mustahkamlagan. Shuningdek, maqolada olimning xalqlararo ilmiy aloqalarni
rivojlantirishdagi o‘rni, uning ilm
-
fanga bo‘lgan yond
ashuvi va hozirgi davrdagi
ilmiy merosining ahamiyati tahlil etilgan. Maqola talaba va tadqiqotchilar uchun
foydali ilmiy manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Beruniy, qomusiy olim, ilmiy meros, astronomiya, matematika,
tarix, falsafa, o‘rta asrlar, ilm
-fan, ensiklopedik bilimlar.
Insoniyat tarixida ilm-
fan taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan, o‘z davrida
turli fan sohalarida chuqur tadqiqotlar olib borgan buyuk zotlar kam emas.
Ularning orasida Abu Rayhon Beruniy alohida o‘rin egallaydi. IX–
XI asrlarda
yashab, ilm-fanning turli ja
bhalarida yirik kashfiyotlar qilgan Beruniy o‘zining
chuqur bilimi, keng dunyoqarashi va ilmiy asarlari bilan nafaqat Sharq, balki butun
insoniyat ilmiy tafakkurining taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. U astronomiya,
matematika, geografiya, geologiya, dorishunoslik, tarix, etnografiya va tilshunoslik
kabi fanlarning rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Shuning uchun ham u "qomusiy
olim", ya’ni ensiklopedik bilim sohibi deb e’tirof etiladi. Ushbu maqolada
Beruniyning hayoti, ilmiy merosi va zamonaviy fan rivoj
iga qo‘shgan hissasi tahlil
qilinadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
72
Abu Rayhon Beruniy 973-
yilda Xorazm viloyatida tug‘ilgan. Yoshligidan
ilmga chanqoq bo‘lgan Beruniy qisqa vaqt ichida o‘z davrining yetuk olimlari
qatoriga kiradi. Uning ilk ustozlaridan biri mashhur olim Abu Nasr Mansur
bo‘lgan. Beruniy hayoti davomida tu
rli sohalarda 150 dan ortiq ilmiy asarlar
yozgan. Bu asarlar bugungi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Beruniy astronomiya sohasida o‘z davri uchun nihoyatda aniq hisob
-kitoblar
qilgan. Uning "Al-Qonun al-
Mas‘udiy" nomli asari o‘sha davr astronomiyasining
eng yetuk namunalaridan biri hisoblanadi. U Yerning aylanishi, Quyosh va Oy
tutilishlari, sayyoralarning harakati haqidagi nazariyalarni ilgari surgan. Ayniqsa,
Yerning sharsimonligi va uning aylanishini ilmiy asoslab bergani e’tiborga loyiq.
Geografiya sohasida ham Beruniyning xizmatlari beqiyosdir. U Hindistonga
qilgan sayohati davomida u yerdagi xalqning urf-
odatlari, diniy e’tiqodlari va
tabiatini chuqur o‘rganib, "Hindiston" nomli fundamental asar yaratdi. Bu kitob
etnografiya va tarix fan
lari uchun bebaho manbadir. Beruniy o‘z asarlarida o‘nlab
joy nomlari, ularning geografik joylashuvi va tabiiy resurslari haqida muhim
ma’lumotlar qoldirgan.
Matematika va trigonometriya yo‘nalishida ham Beruniy katta yutuqlarga
erishgan. U sinus, kosinus, tangens va kotangenslar haqidagi bilimlarni
mukammallashtirgan va amaliyotda qo‘llagan. Shuningdek, Beruniy fizikaga oid
ba’zi fikrlarida og‘irlik, zichlik v
a tortishish hodisalarini ilmiy jihatdan izohlashga
harakat qilgan.
Farmatsiya va dorishunoslik sohasida yozgan "Saydana" nomli asarida
o‘simliklar, minerallar va hayvonot mahsulotlaridan tayyorlanadigan dorilar
haqida batafsil ma’lumot bergan. Bu asar o‘rta asr tibbiyotida muhim rol o‘ynagan.
Beruniyning ilmga bo‘lgan yondashuvi juda zamonaviy bo‘lib, u tajriba,
kuzatuv va ilmiy asosga tayangan. U o‘z asarlarida turli madaniyatlar va ilmiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
73
qarashlarni taqqoslab, ob’ektiv va ilmiy nuqtai nazardan baholashga harakat qilgan.
Aynan shu jihatlari uning qomusiy olim sifatidagi maqomini mustahkamladi.
Beruniy o‘z asarlarida ilm
-fanni diniy yoki mifologik qarashlardan ajratishga
harakat qilgan. U ilmiy haqiqatni topishda kuzatuv va mantiqiy tafakkurni asosiy
vosita deb bilgan. Bu yondashuv o‘sha davr uchun nihoyatda ilg‘or bo‘lib,
Beruniyni haqiqiy ilmiy
tafakkur namunasiga aylantirgan. Uning ilmga bo‘lgan
halol yondashuvi, faktlarga asoslanishga intilishi bugungi kunda ham dolzarbdir.
Beruniy biror bir xalq yoki dinni kamsitmasdan, har bir madaniyatni chuqur
o‘rganib, ularning ijobiy tomonlarini yoritishga intilgan. Xususan, u hind xalqi
haqida yozgan asarida ularning diniy-falsafiy qarashlari, urf-odatlari, matematika
va astronomiya bo
‘yicha bilimlarini yuqori baholagan. Bu esa Beruniyning nafaqat
olim, balki yuksak madaniyatli, bag‘rikeng shaxs bo‘lganini ko‘rsatadi.
Beruniy ilmiy faoliyati davomida o‘sha davrning mashhur hukmdorlari bilan
ilmiy muloqotda bo‘lgan. U Mas’udiylar sulolasi saroyida ilmiy ishlar bilan
shug‘ullangan va o‘zining eng yirik asarlarini aynan shu davrda yozgan. “Qonun
al-
Mas‘udiy” asari unga Mas’udiylar sultoni nomi bilan atalgan bo‘lib, bu uning
saroydagi ilmiy mavqeini ko‘rsatadi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, Beruniy fanlararo yondashuv tarafdori
bo‘lgan. Uning har bir asarida turli fanlar —
matematika, fizika, falsafa, tarix va
tilshunoslik elementlari uyg‘unlashgan. Bu esa uni chinakam qomusiy olim
darajasiga olib chiqqan. Bugungi kunda Beruniyning ilmiy merosi nafaqat
O‘zbekistonda, balki butun dunyo miqyosida o‘rganilmoqda. Uning asarlari
ko‘plab xorijiy tillarga tarjima qilingan va yetuk olimlar tomonidan tadqiq
etilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
74
Xulosa:
Abu Rayhon Beruniy o‘zining noyob bilimlari, ilmiy tadqiqotlari va keng
qamrovli asarlari bilan nafaqat o‘z davrining, balki butun bashariyat tarixining eng
buyuk qomusiy olimlaridan biri sifatida tan olingan. Uning astronomiya,
geografiya, matematika, farmatsiya, tarix va falsafa sohalaridagi kashfiyotlari ilm-
fanning taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. Beruniy ilmga halol, mantiqiy va
ob’ektiv yondashgan, turli madaniyatlar va dinlarni chuqur o‘rganib, xalqlararo
ilmiy aloqalarning rivojiga yo‘l ochgan. B
ugungi kunda ham Beruniyning ilmiy
merosi dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, u zamonaviy tadqiqotchilar uchun
bebaho manba hisoblanadi. Uning hayoti va ijodi yosh avlodni ilm-
fanga bo‘lgan
muhabbat, izlanish va bag‘rikenglik ruhida tarbiyalashda muhim ahami
yat kasb
etadi.
REFERENCES
1. Irisov A. Beruniy va uning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asari.
Tanlangan asarlar, I tom.
–
T.: Fan, 1968.
–
639 b.
2. Irisov.A Abu Rayhon Beruniyning “Hindiston” asari. Beruniy.Tanlangan
asarlar.II tom.
–
T.: Fan, 1965.
–
663 b.
3. Abu Rayhon Beruniy “Geodeziya”. –
Т.: Fan, 1966. –
378 b.
4. Abu Rayhon Beruniy.“Mineralogiya”. –
T.: Fan, 1963. - 338 b.
5. Nizomiddinov N “Hindistonda islom: tarix, Ijtimoiy
-siyosiy hayot va hind
musulmon madaniyati”. –
T.: O‘zbekiston, 2006. –
367 b.
6. Boqiev F. Beruniy ruhlarning qaytishi haqida. (“Hindiston” asarida estetik
tafakkur durdonalari.).
–
T.: Faylasuflari milliy jamiyati nashriyot, 2004.
–
266
7. Fayzullaev O. Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”
asarida ba’zi masalalar haqida. Beruniy.Osorul
-boqiya.
–
T.: Fan, 1968.
–
372 b.
8. Xo’jamurodov.I Milliy o’zlikni anglashda diniy qadriyatlarning o’rni. –
T.:
O’zbekiston, 2004. –
331 b.
