https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
66
TURK XOQONLIGI DAVLATCHILIK TARIXI.
Abdujabborova Gulzira
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Turk Xoqonligi davlatchilik tarixining asosiy jihatlari, uning
tashkil topishi, siyosiy va ijtimoiy tuzilishi, hamda hududiy kengayishi tahlil
qilinadi. Turk
Xoqonligi O‘rta Osiyoda VII asr oxiri —
VIII asr boshlarida tashkil
etilgan va o‘z davrining kuchli siyosiy markazlaridan biri bo‘lgan. Maqolada uning
davlat boshqaruvi tizimi, iqtisodiy hayoti, harbiy faoliyati hamda qo‘shni xalqlar
bilan munosabatlari o‘rganiladi. Shuningdek, Turk Xoqonligining O‘rta Osiyo
tarixidagi o‘rni va merosi haqida fikrlar bildiriladi.
Kalit so‘zlar:
Turk Xoqonligi, O‘rta Osiyo, davlatchilik, siyosiy tizim, harbiy
kuch, iqtisodiyot, tarixiy meros, qo‘shni xalqlar
Turk Xoqonligi O‘rta Osiyoda VII asr oxiri —
VIII asr boshlarida tashkil
topgan ko‘hna davlatlardan biri bo‘lib, u o‘z davrida siyosiy, harbiy va madaniy
jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu davlatchilik Markaziy Osiyoda turk
xalqlarining birlashishi
va mustaqil siyosiy kuchga aylanishida muhim rol o‘ynadi.
Turk Xoqonligi nafaqat hududiy kengayib, o‘z atrofidagi ko‘plab xalqlar bilan
munosabatlar o‘rnatgan, balki o‘sha davr madaniy va siyosiy jarayonlariga ta’sir
ko‘rsatgan. Ushbu maqolada Turk Xoqonli
gining tashkil topishi, davlat boshqaruvi
tizimi, harbiy qudrati va tarixiy merosi haqida batafsil tahlil qilinadi.
Turk Xoqonligi VII asr oxiri
—
VIII asr boshlarida O‘rta Osiyoda paydo
bo‘ldi. U ilk bor turk qabilalarini yagona siyosiy markaz ostida birlashtirishga
erishdi. Bu davlatning tashkil topishida xitoy va fors kabi yirik davlatlarning
siyosiy ta’siri, shuning
dek, turk qabilalari ichidagi ichki siyosiy jarayonlar muhim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
67
rol o‘ynadi. Turk Xoqonligi o‘zining mustaqil siyosiy sub’ekt sifatida mavjudligini
namoyish etdi va O‘rta Osiyo hududida kuchli siyosiy kuchga aylandi.
Turk Xoqonligida boshqaruv tizimi qattiq markazlashtirilgan bo‘lib, xo‘qon
davlat boshlig‘i sifatida yuqori hokimiyatga ega edi. Xo‘qon atrofida
kengaytirilgan idora va harbiy tuzilmalar shakllangan edi. Davlat boshqaruvida
turk qabilalari boshliqlari va s
aroy a’zolari muhim rol o‘ynagan. Siyosiy tizimda
qo‘shinlarni boshqarish, soliq yig‘ish va ichki tartibni saqlash masalalari asosiy
o‘rin tutgan.
Turk Xoqonligining harbiy kuchi uning siyosiy mavqeini mustahkamlashda
katta ahamiyatga ega edi. Xo‘qon qo‘shinlari ko‘plab yurishlar va janglarda
muvaffaqiyat qozongan. Ular o‘z davrida O‘rta Osiyoda boshqa davlatlar,
jumladan, Xitoy Tang sulolasi va Fors Sasaniylar imperiyasi bilan doimiy raqobat
va ittifoqlar tuzgan. Harbiy strategiya va jang uslublari turklarning jangovar
qobiliyatini oshirishga xizmat qilgan.
Turk Xoqonligi iqtisodiy jihatdan asosan chorvachilik, ovchilik va
savdogarlikka tayanardi.
Ular O‘rta Osiyo va Xitoy, shuningdek Fors va boshqa
hududlar bilan savdo aloqalarini rivojlantirishga harakat qilgan. Bu savdo yo‘llari
orqali mamlakat turli madaniy va texnologik yangiliklarni ham qabul qilgan.
Savdo-
ijtimoiy aloqalar xo‘qonlikni iqtisod
iy jihatdan barqarorlashtirgan.
Turk Xoqonligi davrida turk xalqlari o‘ziga xos madaniyat va diniy
an’analarni rivojlantirdi. Tengrizm dini keng tarqalgan bo‘lib, u tabiat kuchlari va
osmonga ibodat qilishga asoslangan edi. Shuningdek, Xitoy va fors madaniyatlari
bilan aloqalar natijasida turk madaniyatida sintez jarayoni yuz berdi. Bu davrda
yozuv tizimi va san’at rivojlandi.
Turk Xoqonligi o‘zining faol siyosati va kuchli harbiy imkoniyatlari tufayli
qisqa vaqt ichida keng hududlarga nazorat o‘rnatdi. U O‘rta Osiyo, hozirgi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
68
Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Qozog‘istonning janubiy qismiga, shuningdek
Xitoyning g‘arbiy qismiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Bu kengayish uning iqtisodiy va
siyosiy kuchini oshirishga yordam berdi hamda turk xalqlarining birlashuvi va
identifikatsiyasini mustahkamladi.
Turk Xoqonligi o‘z davrida qo‘shni davlatlar, jumladan Xitoy Tang sulolasi,
Fors imperiyasi va boshqa ko‘plab xalqlar bilan siyosiy va savdo munosabatlarini
yo‘lga qo‘ydi. Ba’zan urushlar bo‘lsa
-
da, ko‘pincha tinchlik va savdo aloqalari
rivojlantirildi. Bu munosabatlar Turk Xoqonligining mintaqaviy siyosiy
maydondagi o‘rnini mustahkamladi.
Turk Xoqonligi O‘rta Osiyo tarixida mustaqil va kuchli davlatchilikning
birinchi namunasidir. U turk xalqlarining siyosiy birligini ta’minlashda, madaniy
va iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Uning siyosiy va harbiy tizimlari
keyingi davrlardagi
turk davlatlariga, jumladan, O‘rta asrlar davridagi turk
davlatlariga ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, Turk Xoqonligi madaniy merosi hozirgi
turk xalqlari tarixiy identifikatsiyasining asosiy qismi hisoblanadi.
Turk Xoqonligida siyosiy boshqaruv xo‘qon atrofida markazlashgan bo‘lib,
boshqaruv tizimi qat’iy qoidalar va qabilalararo kelishuvlarga asoslangan edi.
Xo‘qon o‘zining atrofidagi boshliq va saroy a’zolariga katta vakolatlar bergan, shu
bilan birga ichki nizolar va ziddiyatlarni boshqarishga harakat qilgan. Ijtimoiy
hayotda qabilalararo aloqalar, urf-
odatlar va an’analar katta ahamiyatga ega
bo‘lgan
Turk Xoqonligi ko‘p jihatdan ichki siyosiy nizolar, qabilalararo ziddiyatlar va
tashqi bosimlar natijasida asta-
sekin zaiflashdi. Xitoy va boshqa qo‘shni
davlatlarning bosimlari, shuningdek ichki hokimiyat uchun kurashlar
xo‘qonlikning barqarorligini buzdi
. Natijada, VIII asr oxirlarida va IX asr
boshlarida Turk Xoqonligi qulashga yuz tutdi va uning hududlari yangi davlatlarga
bo‘linib ketdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
69
Xulosa
Turk Xoqonligi O‘rta Osiyoda mustaqil va kuchli davlatchilik tizimini
yaratgan ilk turk davlatlaridan biri bo‘lib, uning siyosiy, harbiy va madaniy
salohiyati mintaqaning keyingi tarixi uchun muhim asos bo‘ldi. Xo‘qonlik siyosiy
markazlashuv, samarali harb
iy tizim va keng hududlarga ta’sir o‘tkazish
imkoniyati bilan o‘z davrida katta qudratga ega edi. Shu bilan birga, uning ichki
siyosiy nizolari va tashqi bosimlar natijasida asta-sekin zaiflashishi va qulashiga
olib keldi.
Turk Xoqonligining tarixiy merosi turk xalqlarining davlat qurish an’analari,
madaniyati va siyosiy faoliyatining rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega
bo‘lib, u bugungi kun turk xalqlari tarixiy ongining shakllanishida muhim o‘rin
tutadi. Shunday qil
ib, Turk Xoqonligi davlatchilik tarixi o‘rganilishi nafaqat tarixiy
bilimlarni boyitadi, balki O‘rta Osiyo va turk dunyosining madaniy va siyosiy
ildizlarini tushunishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Gumilev L. N., Drevniye tyurki, 1967;
2.Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993;
3.Koʻchanov Ye. I., Kochevie gosudarstva ot gunnov do manchjurov, M.,
1997;
4.Asadov F. M., Arabskiye istochniki o tyurkax v rannem srednevekovye,
Baku, 1993;
5.Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
6.Gʻaybulla Boboyorov. OʻzME, Toshkent, 2000
-2005.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
70
7.Гумилёв Л. Н.. Древние тюрки. СПб.: СЗКЭО, Издательский Дом
«Кристалл», 2002.
ISBN 5-9503-0031-9.
8.Baratova L. S. Drevnetyurkskie moneti Sredney Azii VI
—
IX vv.
Avtoreferat dissertatsii kand. ist. nauk. T., 1995
9.Klyashtorniy S.Stepnie imperii drevney Yevrazii. SPb.: izdatelstvo
Filologicheskogo fakulteta SPbGU,2005.
10.Иакинф (Бичурин Н. Я.). Собрание сведений о народах, обитавших в
Средней Азии в древние времена. Л.: Изд
-
во Акад. наук СССР, 1950 —
335-
bet.
