https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
33
DASTURLASHDA ALGORITMIK YONDASHUVLAR: USLUBLAR,
STRUKTURAVIY FARQLAR VA ANALITIK KO
‘
RINISH
Shamsitdinova Gavxaroy Azmiddin qizi
NamDU Fizika-matematika fakulteti talabasi
Shamsitdinovagavharoy2005@gmail.com
Ilmiy raxbar
: Dadaxanov Musoxon Xoshimxonovich
NamDU “Raqamli ta’lim texnologiyalari” kafedrasi mudiri
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dasturlashda algoritmik yondashuvlarning
turlari, ya’ni chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi algoritmlar nazariy
jihatdan yoritilgan va ularning strukturaviy xususiyatlari tahlil qilingan. Har bir
yondashuvning amaliy qo‘llanilishi, dastur tuzishda tutgan o‘rni, afzalliklari va
qachon ishlatilishi kerakligi misollar bilan bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Algoritm, chiziqli algoritm, tarmoqlanuvchi algoritm,
takrorlanuvchi algoritm, tsikl, shart operatori, dasturlash, strukturaviy yondashuv,
kompyuter fanlari.
Аннотация:
В этой статье теоретически рассматриваются типы
алгоритмических подходов к программированию, а именно линейные,
разветвляющиеся и рекурсивные алгоритмы, и анализируются их
структурные особенности. Практическое применение каждого подхода, его
роль в программировании, его преимущества и когда его использовать,
описываются на примерах.
Ключевые слова:
Алгоритм, линейный алгоритм, разветвляющийся
алгоритм,
рекурсивный
алгоритм,
цикл,
условный
оператор,
программирование, структурный подход, информатика.
Abstract: This article theoretically discusses the types of algorithmic
approaches to programming, namely linear, branching, and recursive algorithms,
and analyzes their structural features. The practical application of each approach,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
34
its role in programming, its advantages, and when to use it are described with
examples.
Keywords: Algorithm, linear algorithm, branching algorithm, recursive
algorithm, cycle, conditional operator, programming, structural approach,
computer science.
Zamonaviy kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi bilan bir qatorda,
dasturlash jarayonida algoritmlardan samarali foydalanish masalasi dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Algoritm
—
bu berilgan masalani hal qilish uchun ketma-
ket bajariladigan aniq qadamlar
to‘plamidir. Har qanday dastur asosida muayyan
algoritmik struktura yotadi. Dasturchining vazifasi
—
masalaga mos keladigan
algoritmik yondashuvni tanlab, uni samarali tarzda amalga oshirishdir.
Dasturlashda qo‘llaniladigan algoritmik yondashuvlar uch asosiy turga
bo‘linadi:
chiziqli (ketma-ketlik), tarmoqlanuvchi (shartli) va takrorlanuvchi
(tsiklik)
tuzilmalar. Ushbu maqolada biz algoritmik yondashuvlarning nazariy
asoslari, ularning strukturaviy farqlari, hamda real dasturlash muammolarida
qo‘llanilishini analitik tarzda ko‘rib chiqamiz.
1. Chiziqli algoritmlar
Chiziqli algoritmlar eng sodda algoritmik tuzilma hisoblanadi. Bunday
algoritmlarda barcha amallar ketma-ketlikda, shartsiz bajariladi. Har bir buyruq
aniq tartibda bajarilib boradi va keyingi buyruq faqat oldingisi bajarilgach ishga
tushadi. Chiziqli algoritmlar oddiy masalalar uchun juda samarali bo‘lib, ular faqat
natijani hisoblash yoki ma’lumotni chiqarish kabi sodda amallarni bajaradi.
1-Misol
Ikkita natural sonning yig
‘
indisi va ayirmasi hisoblovchi algoritm, blok
–
sxema tuzing va dasturini yozing.
Masalaning blok-sxemasi
Masalaning dasturiy yechimi
a = int(input(“
Bi
rinchi natural sonni kiriting:”
))
BOSHLASH
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
35
b = int(input(“
Ikkinchi natural sonni
kiriting:”
))
c = a + b
d = a - b
print(“Yig‘indisi:”
, c)
print(“Ayirmasi:”
, d)
Natija:
a=4, b=3 c=7, d=1
Masalaning algoritmi:
1.
Boshlash;
2.
b,c sonlarni qiymatini kiritish;
3.
Yig
‘
indini hisoblash: c=a+b;
4.
Ayirmani hisoblash: d=a-b;
5.
c va d natijani chiqarish;
6.
Tugatish.
2. Tarmoqlanuvchi algoritmlar
Tarmoqlanuvchi algoritmlar shart asosida bir nechta yo‘nalishlarda ishlash
imkonini beradi. Bu turdagi algoritmlarda shart tekshiriladi va natijaga qarab
tegishli yo‘l tanlanadi. Asosan
if
–
else
strukturasi orqali ifodalanadi. Bu algoritmlar
qaror qabul qilish jarayonlarida keng qo‘llaniladi, ayniqsa foydalanuvchi
kiritmalariga mos natija chiqarishda.
2-Misol.
Birilgan x sonini musbat yoki manfiy son ekanligini aniqlovchi algoritm,
blok
–
sxema tuzing va dasturini yozing.
Masalaning algoritmi:
1.
Boshlash;
2.
x soni qiymatini kiritish;
3.
Agar x>0 bo’lsa 4
-band
ga o’tsin, aks holda 5
-bandga o
‘
tsin;
a,b
c=a+b
d=a-b
c,d
TAMOM
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
36
4.
Chop yetilsin “Musbat
son
” va 6
-bandga o
‘
tsin;
5.
Chop
etilsin “Manfiy
yoki nol
” va 6
-bandga o
‘
tsin;
6.
Tugatish.
Masalaning blok-sxemasi
Masalaning dasturiy yechimi
x = int(input(“Son kiriting: ”))
if x > 0:
print(“Musbat son”)
+ -
else:
print(“Manfiy yoki nol”)
Natija:
x=9 Musbat son
3. Takrorlanuvchi algoritmlar
Takrorlanuvchi
algoritmlar muayyan amalni bir necha bor takrorlashni ta’minlaydi.
Bunday algoritmlar
for
,
while
yoki
do-while
tsikllari orqali bajariladi. Tsikllar
orqali massivlar, fayllar, ro‘yxatlar ustida takroriy amallar bajariladi. Bu
yondashuv katta hajmdagi ma’lumotlarni avtomatlashtirish uchun juda qulaydir.
3-Misol. 1 dan n ga
cha bo‘lgan natural sonlar yig‘
indisini hisoblovchi algoritm,
blok
–
sxema tuzing va dasturini yozing.
Masalaning algoritmi
1.
Boshlash;
2.
n soni qiymatini kiritish;
3.
S=0 boshlang
‘
ich qiymat berish;
4.
i=1 dan n gacha takrorlash: S=S+i;
5.
S yig
‘
indi natijasini chiqarish;
BOSHLASH
x
x>0
Musbat son
Manfiy yoki nol
Manfiy yoki nol
TAMOM
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
37
6.
Tugatish.
Masalaning blok-sxemasi
Masalaning dasturiy yechimi
n
= int(input(“n ni kiriting: ”
))
S = 0
for i in range(1, n + 1):
S += i
i=1, n , 1
p
rint(“1 dan”
, n,
“
gacha sonlar
yig
‘indisi:”
, S)
Natija:
n=10 S=55
Xulosa
Dasturlash jarayonida algoritmlarni to‘g‘ri tanlash va ulardan samarali
foydalanish
—
muammoni hal etishning muhim qismidir. Chiziqli, tarmoqlanuvchi
va takrorlanuvchi algoritmlar dastur asosidagi asosiy strukturalar bo‘lib, ular orqali
har qanday murakkab masalani sodda va tushunarli qadamlar orqali yechish
mumkin. Har bir algoritm turi ma’lum bir masa
laga mos tushadi. Masalan, oddiy
hisoblashlar uchun chiziqli yondashuv yetarli bo‘lsa, murakkab qarorlar qabul
qilish yoki katta hajmdagi takroriy amallarni bajarish uchun mos algoritmik
struktura tanlash zarur bo‘ladi. Shu boisdan, dasturchilar uchun algo
ritmik
yondashuvlarning nazariy va amaliy asoslarini chuqur o‘rganish zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov A., Sodiqov S.
Algoritmlar va dasturlash asoslari
.
–
Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2021.
2.
Cormen, T. H., Leiserson, C. E., Rivest, R. L., Stein, C.
Introduction to
Algorithms
.
–
MIT Press, 2009.
3.
Paul Deitel, Harvey Deitel.
Python for Programmers
.
–
Pearson, 2020.
BOSHLASH
n
S=0
S=S+i
TAMOM
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
38
4.
Abdulxayev A.
Dasturlash asoslari (Python misolida)
.
–
Toshkent:
Innovatsiya nashriyoti, 2022.
5.
Tanenbaum, A. S.
Structured Computer Organization
.
–
Prentice Hall, 2013.
